Wat?

Factchecker van Knack is een wekelijkse rubriek die al meer dan zes jaar in ons magazine en sinds 28 juni 2017 ook online verschijnt. Met Factchecker wil Knack in onzekere tijden een dam bieden tegen desinformatie. Hier leggen we u uit hoe we te werk gaan.

Hoe werken we?

Factchecking is een apart journalistiek genre en een vorm van bronkritiek. Het is een specifiek type onderzoeksjournalistiek waarbij journalisten proberen na te gaan of een claim die in de publieke ruimte is verschenen feitelijk klopt of niet, en duiden waarom dat zo is.

Typisch aan factchecking is dat het journalistieke onderzoek resulteert in een beargumenteerde conclusie over hoe accuraat de claim is. Factchecker overstijgt 'enerzijds-anderzijds-berichtgeving' en neemt voor het eindoordeel als enige leidraad de feiten zoals die op het moment van onderzoek en publicatie gekend (kunnen) zijn.

Met Factchecker wil Knack in onzekere tijden een dam bieden tegen desinformatie.

Of de claim klopt, op grond van welk onderzoek en waarom, beantwoordt Factchecker onafhankelijk en transparant. Die openheid of transparantie typeert het genre. De belangrijkste bronnen in onze argumentatie - wetenschappelijke studies, expertinterviews, onderzoeksrapporten, statistieken, online artikelen... - noemen we met naam en toenaam en stellen we zo veel mogelijk rechtstreeks ter beschikking van onze lezers.

De bedoeling is dat zij het journalistieke onderzoek kunnen volgen en indien gewenst zelf overdoen, om te zien of de conclusie de juiste is.

Factchecker is ambitieus, want we proberen niet minder dan de waarheid te achterhalen. Tegelijk en vooral is het een les in bescheidenheid. De waarheid laat zich niet makkelijk vangen. Ze is niet absoluut, maar een kwestie van perspectief, context en voortschrijdend inzicht.

Factchecker werkt in overeenstemming met de Code of Principles van het International Fact-Checking Network (IFCN), die we hieronder vertalen:

1. We zijn niet partijdig

We gebruiken voor elke claim dezelfde standaard. We volgen voor elke factcheck dezelfde procedure en laten het gevonden bewijs de uitkomst van de check bepalen. We bestuderen de feiten ideologisch onafhankelijk vanuit alle relevante invalshoeken.

2. We zijn transparant over onze bronnen

We willen dat onze lezers onze bevindingen zelf kunnen verifiëren. We vermelden bronnen zodat lezers ons werk kunnen repliceren, behalve als de privacy van de bron in het geding komt. Als dat het geval is, zullen we zo veel mogelijk details over de bron geven.

3. We zijn transparant over onze organisatie en (eventuele) donoren

Als we geld van derden accepteren, zorgen wij ervoor dat de donoren geen invloed hebben op de uitkomsten van onze factchecks. We geven gedetailleerde informatie over de structuur, wettelijke statuut en professionele achtergrond van onze organisatie. We zorgen ervoor dat lezers weten hoe ze ons kunnen bereiken.

4. We zijn transparant over onze werkwijze

We leggen uit hoe we onze factchecks selecteren, onderzoeken, opschrijven, redigeren, publiceren en corrigeren. We moedigen lezers aan claims in te sturen die wij kunnen factchecken en zijn open over waarom we factchecken.

5. We zijn open en eerlijk over aanpassingen

We zijn transparant over eventuele correcties op onze eigen factchecks. We corrigeren factchecks en zorgen ervoor dat onze lezers de gecorrigeerde versie zien.

© Steve

Claimselectie

In regel beslist de hoofdredactie in samenspraak met de redacteur van Factchecker welke claim er wordt gecontroleerd.

Bij de claimselectie volgen we klassieke nieuwsselectiecriteria zoals actualiteit, nabijheid, maatschappelijke relevantie, belang voor en interesse van de lezer, en variëteit aan onderwerpen. Verder gelden ook nog volgende voorwaarden:

  • De claim die we controleren, moet feitelijk verifieerbaar zijn.
  • Meningen - opinies over feiten - zijn dat niet ('Het beleid van die partij leidt tot een killere samenleving'), en vallen daarom buiten het bestek van de rubriek.
  • De claim mag geen toekomstvoorspelling zijn, want de toekomst valt niet te verifiëren. Uitzonderingen bij dit uitgangspunt zijn claims die gebaseerd zijn op wetenschappelijk onderzoek en/of prognoses. Hoe zinvol en aannemelijk die prognose is, kunnen we dan immers wel verifiëren.
  • We streven een brede spreiding na zowel naar thema's (gezondheid, mobiliteit, criminaliteit, milieu, migratie, belastingen...) als naar politieke positie (regering/oppositie) en aard van de vrouw of man die het gefactcheckte statement maakt ('afzender' genaamd). Die afzenders moeten publieke weerklank en invloed hebben. In een niet-exhaustieve opsomming gaat het om politici, media, wetenschappers, topambtenaren, belangenverenigingen, drukkingsgroepen, opiniemakers, bedrijfsleiders,...
  • Bronnen waaruit de claims komen kunnen het parlementair debat zijn, actualiteitsprogramma's op radio, televisie en online, reclame, talkshows, sociale media, krantenberichtgeving, politiek campagnemateriaal,...
  • De claim moet controversieel zijn. Daarmee bedoelen we dat sommigen vragen hebben bij het waarheidsgehalte ervan. Dat kunnen politieke tegenstanders zijn, professionals, tipgevers, of wijzelf.
  • De claim moet relevant zijn. Of hij klopt of niet, moet een verschil uitmaken. In het maatschappelijk debat en/of in het dagelijks leven van onze lezers.
  • De amusementswaarde van een Factchecker over een onderwerp dat een breed publiek aanspreekt kan een reden zijn om ook minder maatschappelijk relevante claims feitelijk te verifiëren.
  • Checken we ook iets wat wel klopt? Ja. We concentreren ons op nieuwsberichten en claims die geheel of gedeeltelijk onjuist of 'al te kras' lijken, maar rapporteren het ook als ze na onderzoek blijken te kloppen.
  • De claim die ter onderzoek voorligt, moet concreet te detecteren zijn. Waar, door welke persoon of instelling en wanneer hij op het publieke forum is beland, moet exact gekend en verifieerbaar zijn.
  • Ook lezers kunnen suggesties doen (zie verder).
© Steve

Standaardprocedure

Elke Factchecker is anders en elke claim vergt een specifiek onderzoek. Toch hebben en volgen we een standaardprocedure.

Als eerste stap in het onderzoek contacteren we in regel de afzender van de claim met de vraag op welke bron(nen) de claim steunt en wat er precies mee wordt bedoeld. We vragen naar de feitelijke basis en documenten of onderzoek waarop de stelling steunt, met het verzoek om die zelf te mogen bekijken. Factchecker onderzoekt een claim op zijn waarachtigheid. Op welke bron steunt de claim en wordt die bron correct geciteerd? Volgt de claim naar de letter en de geest uit het aangedragen bewijs? Dat is de eerste vraag.

Vervolgens gebruiken we uiteenlopende, zo transparant mogelijke journalistieke methoden om de feitelijke basis van de claim te onderzoeken. We zoeken (officiële) cijfers, onderzoek, rapporten... en gebruiken onder meer expertinterviews - bijvoorbeeld met academici uit het vakdomein ter zake - om de ware toedracht te achterhalen. Volgt de claim niet uit het aangedragen bewijs, rekening houdend met de context waaruit hij komt, waarom is dat dan zo? En of hij er nu wel of niet uit volgt, wat zeggen ander onderzoek en domeinexperten over hetzelfde onderwerp? Die vragen blijven we stellen tot het saturatiepunt bereikt wordt waarbij de puzzel spreekwoordelijk in elkaar valt en een conclusie bovendrijft die naar onze normen met feiten en inzichten kan worden beargumenteerd.

De manier waarop het onderzoek is gevoerd, wordt weerspiegeld in de Factchecker zodat lezers het proces kunnen volgen, en zien hoe en waarom we tot onze conclusie zijn gekomen.

In onze beoordeling onderscheiden we vier categorieën: waar, eerder waar, eerder onwaar, en onwaar:

Waar: De claim volgt naar letter en geest uit het aangedragen bewijs en/of spoort in zijn context met de andere feitenkennis en inzichten die tijdens het onderzoek werden verzameld. Geen overdrijvingen. Geen onjuistheden. Geen misleiding. Geen weglating van significante feiten die nodig zijn om de bewering juist te begrijpen.

Eerder waar: De claim volgt voldoende uit het aangedragen bewijs en/of spoort in zijn context voldoende met de andere feitenkennis en inzichten die tijdens het onderzoek werden verzameld. Maar significante feiten of context om de bewering juist te begrijpen, ontbreken. Mogelijk is er sprake van overdrijving.

Eerder onwaar: De claim volgt onvoldoende uit het aangedragen bewijs en/of spoort in zijn context onvoldoende met de andere feitenkennis en inzichten die tijdens het onderzoek werden verzameld. Feiten en/of context spreken de bewering tegen, worden onjuist gebruikt en/of geven een duidelijk misleidend beeld. Toch is de claim is niet boudweg aantoonbaar fout.

Onwaar: De claim is aantoonbaar fout. Hij volgt onvoldoende of niet uit het aangedragen bewijs en/of spoort in zijn context niet met de andere feitenkennis en inzichten die tijdens het onderzoek werden verzameld. Feiten en/of context geven een heel ander beeld dan dat wat de bewering voorspiegelt.

We hanteren 'redelijkheid' als standaard bij onze conclusies. Details zijn belangrijk, maar ook een bewering die niet honderd procent is bewezen, kan 'waar' worden genoemd als de verzamelde argumenten daartoe leiden. De bewijslast van de accuratesse van de claim ligt evenwel bij de afzender ervan.

De manier waarop het onderzoek is gevoerd, wordt weerspiegeld in de Factchecker zodat lezers het proces kunnen volgen, en zien hoe en waarom we tot onze conclusie zijn gekomen.

Factchecker steunt op informatie en feiten zoals ze beschikbaar zijn op het moment van het verificatieproces. Factchecker is dus steeds tijdsgebonden. Wat gisteren waar was, is dat mogelijk vandaag niet meer. Net zoals we de toekomst niet kunnen controleren, moeten we er rekening mee houden dat de toekomst andere antwoorden biedt dan die we vandaag hebben.

Factchecker verschijnt zowel in het papieren magazine als online, in de regel op een exact bepaalde en beperkte lengte zodat de tekst met illustratie op één papieren pagina past. De Factchecker is geen exhaustief en volledig overzicht van wat het journalistieke onderzoek heeft opgeleverd, maar wel een beknopt en behapbaar stuk dat de redenering en de belangrijkste bronnen weergeeft die tot de conclusie leiden.

De experten die als gezaghebbende bron worden aangehaald, hebben de wijze waarop zij worden geciteerd in de regel nagelezen en goedgekeurd.

Hoe zetten we eventuele fouten recht?

Ook factcheckers maken fouten. Knack hanteert de stelregel dat voorkomende fouten ruiterlijk worden erkend en zo snel mogelijk gecorrigeerd worden met gepaste transparantie.

Met klachten, complimenten, commentaar en vragen kunt u per e-mail bij de redactie terecht via factchecker@knack.be.

Uw bericht wordt altijd gelezen en door de auteur van de Factchecker in overleg met de hoofdredactie behandeld. Indien nodig nemen wij contact met u op.

Als het aangeleverde argument en/of de bijkomende informatie zo cruciaal is dat de Factchecker zoals die eerder is verschenen moet worden bijgesteld, dan passen we online de tekst aan. Bij grote fouten gebeurt dat op een zichtbare manier en met tekst en uitleg, zodat voor lezers duidelijk is wat er verkeerd is gegaan. In het papieren magazine publiceren we in het eerstvolgende nummer desgevallend een rechtzetting in de daartoe voorziene rubriek.

Is het aangeleverde argument en/of de bijkomende informatie minder cruciaal maar toch nuttig en/of nodig om naderhand te vermelden, dan geven we die info onderaan het stuk mee als update.

In beide gevallen - zowel bij de cruciale als bij de minder cruciale correcties en aanpassingen - verschijnt de melding 'bijgewerkt op' met het uur en de datum waarop de update is gebeurd boven het artikel.

Suggesties

U kunt als lezer ook een suggestie doen. Heeft u een krasse uitspraak, straf cijfer of dito feit in de actualiteit gezien? Stuur uw vraag met exacte bronvermelding van het citaat naar factchecker@knack.be.

© Steve

De mensen achter Factchecker

Jan Jagers

Jan Jagers (°1979) is doctor in de politieke en sociale wetenschappen en zelfstandig journalist. Hij werkt voor Knack sinds 2007 en is onze vaste Factchecker sinds het begin van de rubriek in oktober 2012.

In 2006 promoveerde hij aan de Universiteit Antwerpen met een doctoraat over populisme bij Vlaamse politieke partijen (De Stem van het Volk!, 2006). Van 2001 tot 2006 werkte hij aan de Universiteit Antwerpen als aspirant van het Fonds voor Wetenschappelijk Onderzoek - Vlaanderen. Hij maakte er deel uit van de onderzoeksgroep Media, Middenveld en Politiek.

Naast freelancejournalist is hij ook docent journalistiek aan de Vrije Universiteit Brussel. Daar begeleidt hij onder meer studenten bij hun masterproef onderzoeksjournalistiek.

Jos De Vuyst

Jos De Vuyst (°1959) is de redactiesecretaris van Knack, Hij verzamelt de lezersbrieven, klachten, complimenten en andere reacties op de factchecker.

Aan het Sint-Pauluscollege in Herzele studeerde hij economie-moderne talen. Van 1979 tot 2002 werkte hij als documentalist bij Knack, waarna hij er redactie-assistent werd. Dat is hij vandaag nog steeds. Jos De Vuyst stelt de lezersrubriek 'Het Laatste Woord' samen.

Onze andere factcheckers zijn:

Jan Lippens

Jan Lippens (°1955) is jurist (UGent) en zelfstandig journalist. Hij werkt voor Knack sinds 2014. Hij is beroepsjournalist sinds 1985 en werkte achtereenvolgens voor De Morgen, De Standaard, VTM en Humo. Naast zijn werk als freelancejournalist, doceerde hij tien jaar (tot 2016) over 'Journalistieke deontologie' aan de UGent en is hij sinds 2005 nog steeds docent Journalistiek aan de Arteveldehogeschool.

Stefanie Van den Broeck

Stefanie Van den Broeck (°1984) is zelfstandig journalist. Ze werkt voor Knack sinds 2011 en ook zij vervangt af en toe Jan Jagers, de vaste Factchecker. Ze studeerde Germaanse Talen (UGent) en volgde een voortgezette opleiding Journalistiek (Erasmushogeschool Brussel).

Jef Van Baelen

Jef Van Baelen (°1981) is licentiaat Germaanse Talen en zelfstandig journalist. Hij werkt voor Knack sinds 2004 als algemeen journalist en sportjournalist. Af en toe valt hij in voor de rubriek Factchecker.

Voor zijn licentiaatsverhandeling ontwierp hij een model om de deugdelijkheid van argumentatie in politieke debatten in kaart te brengen (Universiteit Gent, 2003). In 2010 maakte hij voor De Journalist, het vakblad van de Vlaamse pers, de artikelenreeks Voorbij Het Cliché, over beeldvorming van kansengroepen in de Vlaamse media.

Kristof Clerix

Kristof Clerix (°1978) werkt sinds 2016 als onderzoeksjournalist voor Knack. Hij studeerde Germaanse Talen (KU Leuven) en de aanvullende opleiding Ontwikkelingssamenwerking (UGent) voor hij in 2002 als journalist aan de slag ging -eerst voor De Morgen, daarna voor MO*.

Clerix is onder meer gespecialiseerd in veiligheid, en schreef twee boeken over de activiteiten van buitenlandse geheime diensten in België.

In 2014 trad Clerix toe tot het Internationaal Consortium van Onderzoeksjournalisten (ICIJ). Sindsdien werkte hij mee aan LuxLeaks, SwissLeaks, Evicted & Abandoned, de Panama Papers, Bahamas Leaks, de Paradise Papers en de Implant Files.

Daarnaast bundelde hij ook de krachten met buitenlandse journalisten in andere grote onderzoeksprojecten zoals de Troika Laundromat (ism OCCRP), Security For Sale, The MEPs Project, het isopropanol-schandaal, Lost in Europe, en een onderzoek naar het pesticide chloorpyrifos.

Clerix is gastdocent onderzoeksjournalistiek aan verschillende journalistenopleidingen (IRJ Mechelen, PXL Hasselt, IHECS Brussel). Zijn publicaties werden herhaaldelijk bekroond met onder meer De Loep en de Belfius Persprijs.

Onze ambitie is om waarheidsgetrouwe feiten te presenteren, zonder invloed van een ideologische agenda of vooringenomenheid.

Onafhankelijkheid

Knack Factchecker oordeelt onafhankelijk. Onze ambitie is om waarheidsgetrouwe feiten te presenteren, zonder invloed van een ideologische agenda of vooringenomenheid. Om onpartijdige behandeling van beweringen te waarborgen, zijn de journalisten achter de Factchecker niet politiek actief. Ze nemen deel aan het politieke proces als kiezers omdat ze die verantwoordelijkheid hebben als burger, maar vermijden publieke expressie van een politieke opinie en proberen elke schijn van partijdigheid te vermijden.

© Steve

We verhinderen alles wat de Factchecker en de mogelijkheid om ons werk onafhankelijk en eerlijkheid te doen, kan compromitteren.

Financiering

De Factchecker wordt per stuk en per onderzoek op freelancebasis vergoed. De financiering komt uit het algemene redactiebudget van Knack.

Knack maakt onderdeel uit van Roularta Media Group.

© RMG