De Tweede Wereldoorlog, met het verhaal van verzet en collaboratie en de repressie die erop volgt, is een gevoelig punt in de Belgische geschiedenis. Tot op heden. Heeft de manier waarop er is omgegaan met de herinnering aan die oorlog gerechtigheid voor iedereen gebracht?

Een foto, een uniform op zolder, een oorlogsverhaal dat in de familie verteld wordt... Het kan de trigger zijn om op zoek te gaan naar de geschiedenis van je eigen familie in de Tweede Wereldoorlog. 'Die vraag, "wat deed (o)pa of (o)ma toen eigenlijk?" wordt door de (klein)kinderen steeds vaker gesteld,' zegt historicus Koen Aerts. Op zoek gaan naar de oorlogshistorie van je eigen familie: intrigerend, maar hoe begin je aan die zoektocht als je weinig aanknopingspunten hebt?

Het is onbegonnen werk om alle concentratie- en vernietigingskampen op te lijsten. De cijfers schommelen tussen de 1200, volgens de officiële Duitse telling uit 1967, en 15.000 kampen volgens de Joodse telling. In concentratiekampen worden tegenstanders van allerlei pluimage ausradiert. In de moordfabrieken ligt de focus op Joden en andere 'volksvreemde' elementen.

Op 8 mei vieren we de 75e verjaardag van de capitulatie van nazi-Duitsland en het officiële einde van de Tweede Wereldoorlog in Europa. Duitsland vocht in de lente van 1945 op twee fronten met de rug tegen de muur. Er was nergens een uitweg. De generaals beseften dat er vanwege hun oorlogsmisdaden voor hen ook geen toekomst meer bestaat. De nazi's kozen voor de zelfvernietiging.

Op 8 mei vieren we de 75e verjaardag van de capitulatie van nazi-Duitsland en het officiële einde van de Tweede Wereldoorlog in Europa. Het had helemaal anders kunnen aflopen, concludeert de Britse historicus Ian Kershaw in 'Keerpunten. Tien beslissingen die de loop van de Tweede Wereldoorlog voorgoed veranderden, 1940-1941'. Zijn collega Andrew Roberts stelt het in 'Wereld in vlammen. Een nieuwe geschiedenis van '39-45' nog scherper: 'Als Hitler geen nazi was geweest, had hij de oorlog kunnen winnen.' De Führer is toch niet zo'n strategisch genie als hij zelf denkt: zijn zes grootste tactische blunders op een rij.

Breendonk en de Dossin-kazerne in Mechelen getuigen van de Holocaust in België. Ze doorbreken de stilte die hierover tot lang na de oorlog in ons land blijft hangen. Historicus Herman Van Goethem, de rector van de Universiteit van Antwerpen en de eerste directeur van het Dossin-museum, onderzoekt het waarom van dat stilzwijgen: "De overlevenden zijn zwaar getraumatiseerd. Ze zwijgen als vermoord. Het is pas als hun kleinkinderen vragen gaan stellen, in de jaren 1980, dat de grote verhalen boven water komen."

In België waren de feestelijke bevrijdingsdagen van 1944 voorbij toen de oorlog er begin mei 1945 ook in Duitsland opzat. Waarop de dagen van slopende afwachting aanbraken waarin wie door de nazi's was weggevoerd ofwel graatmager terugkeerde ofwel op een dodenlijst stond.

Vrouwen die de wapens opnemen, smokkelen, spioneren... en ontsnap pingslijnen voor Britse militairen opzetten... het strookt niet met ons stereotiepe beeld van die brave, vredelievende huisvrouw. "Toch is het voor veel vrouwen dagelijkse kost tijdens de Tweede Wereldoorlog", zegt Michèle Corthals (32), onderzoeker aan Universiteit Antwerpen. In haar doctoraat, dat zich in een pril stadium bevindt, bestudeert ze onder andere de rol van vrouwen in het verzet. Zo wil ze een plaats opeisen in onze herinnering voor de vele vrouwen die zich tijdens de Duitse bezetting engageren in een brede waaier van verzetsactiviteiten.

Ook voor de gewone burgers wordt het dagelijkse leven onder de bezetting hoe langer hoe penibeler. Opeisingen, rantsoenering, controles, restricties op zowat alles en het woekerende wantrouwen onder de bevolking zelf, beginnen na al die jaren door te wegen en dwingen de bevolking om risico's te nemen om hun situatie minder hachelijk te maken.

Oorlog stimuleert technologie, zeker op het slagveld. Naderhand vloeien daar alledaagse toepassingen uit voort. Die stelling lijkt stilaan gemeengoed, maar klopt ze ook? Stimuleert oorlog eveneens de voor technologie vaak noodzakelijke wetenschappelijke basis? In welke mate beschikt Duitsland voor en tijdens de Tweede Wereldoorlog over voldoende menselijk kapitaal voor zijn oorlogstechnologie?

De Volkenbond slaagt er tijdens het interbellum niet in om een nieuwe oorlog te vermijden, maar het idee van internationale samenwerking blijft overeind. Terwijl de Tweede Wereldoorlog nog volop woedt, plannen de geallieerden de oprichting van een nieuwe multilaterale organisatie die de naoorlogse vrede moet bewaken. De Verenigde Naties (VN) tonen veel gelijkenissen met hun gefaalde voorganger, maar het zijn vooral de verschillen die de organisatie zo succesvol maken.

Met het einde van de Tweede Wereldoorlog in zicht, komen de overwinnaars bijeen om niet alleen de toekomst van Duitsland, maar ook die van de rest van de wereld uit te tekenen. Wat begint als een vriendschappelijk overleg tussen Roosevelt, Churchill en Stalin verzandt al gauw in een sfeer van wederzijds wantrouwen. De tegenstrijdige belangen van de overwinnaars steken opnieuw de kop op nu de gezamenlijke vijand verslagen is en de Grote Alliantie valt opvallend snel uiteen. Op de achtergrond doemt een IJzeren Gordijn op tussen Oost en West.

We zijn nog niet klaar met ons oorlogsverleden. Niet in Vlaanderen en evenmin in Wallonië. In 2019 laaien de emoties nog hoog op aan beide zijden van de taalgrens wanneer historicus Frank Seberechts zijn boek Drang naar het Oosten publiceert. Daaruit blijkt dat Vlaamse én Waalse oostfrontvrijwilligers deelnemen aan genocide en misdaden tegen de menselijkheid. Schokkend nieuws en toch geen nieuws: meteen na de oorlog is het Belgische gerecht op de hoogte van gruwelijke feiten, maar kan het de daders niet vervolgen. Mocht de geschiedenis al oordelen vellen, dan is het eindoordeel over collaboratie en verzet nog niet gevallen.

Wie weet wat over de Jodenvervolging? Wanneer? Het antwoord op die vragen is ontstellend simpel: de vijanden van Hitler weten het halfweg de oorlog, maar kijken weg van de onheilstijdingen. Waarom?