Wat ís dat eigenlijk, de liefde? De Duitse emotiehistorica Ute Frevert legt uit hoe ogenschijnlijk achterhaalde idealen over de liefde tot vandaag doorwerken. ‘Liefde vertaalt zich in regels en normen, vaak ook in wetten en verboden.’
‘In de liefde gaat het uiteindelijk toch alleen om het feit dat elke Hans zijn Grietje vindt. Waarom dan al dat gedoe’, vroeg de Duitse filosoof Arthur Schopenhauer zich twee eeuwen geleden af. De Duitse emotiehistorica Ute Frevert vindt dat een nogal simplistische kijk op de liefde. ‘Zo zien evolutiebiologen het ook: er moet een koppel zijn om nageslacht te verwekken en dat koppel blijft idealiter enkele jaren bij elkaar om dat nageslacht degelijk groot te brengen. Wat Hans en Grietje bij elkaar houdt, heet dan liefde.’
Interessanter vindt Frevert hoe verschillende generaties hebben getracht ‘dat nogal platte gebeuren tussen mannen en vrouwen – of tussen mensen van hetzelfde geslacht – tot cultuur te verheffen.’ ‘Liefde is geen universele natuurkracht,’ zegt ze, ‘het is een culturele code die zich vertaalt in regels en normen, vaak ook in wetten en verboden. Staat, religie en samenleving hebben altijd bepaald wie wie mocht liefhebben. En wie überhaupt recht had op liefde. Een dienstmeid in de veertiende eeuw kon misschien seks hebben, maar meer werd haar niet gegund, trouwen al helemaal niet.’
‘Een dienstmeid in de veertiende eeuw kon misschien seks hebben, maar meer werd haar niet gegund, trouwen al helemaal niet.’
In de oudheid gold Eros, de hartstochtelijke liefde, als uiterst gevaarlijk. Zeus durfde de liefdesgodin Afrodite niet te benaderen. Waarom?
Frevert: Wie het met haar aan de stok kreeg, liep het risico de controle te verliezen, en dat kon Zeus zich niet permitteren. Net omdat dat risico op controleverlies zo groot was, probeerden machthebbers Eros nauwgezet in regels te vatten. Een man uit de Griekse elite mocht wel met mannelijke slaven slapen, maar nooit de passieve rol aannemen. Hij moest altijd de actieve, penetrerende partij zijn.
En toch idealiseren sommigen in de queer community het oude Griekenland als een seksueel bevrijd paradijs. Een misverstand?
Frevert: Het is in elk geval een niet-historische blik. In grote lijnen was de Griekse samenleving vrijer dan bijvoorbeeld die van de 19e eeuw, althans voor vrijgeboren mannen. Dat veranderde toen de christelijke kerk een enorme normerende kracht werd.
‘Hartstocht en verlangen golden als luxe van de hogere klassen. Dat veranderde in de Franse Revolutie.’
Huwelijken werden lange tijd gearrangeerd, om economische en machtspolitieke redenen. Had liefde daar überhaupt een kans?
Frevert: Ze kon zich in de loop van het huwelijk ontwikkelen, maar dat hoefde niet. Hartstocht en verlangen golden eerder als luxe van de hogere klassen. Maar vanaf 1789 maakte de Franse Revolutie komaf met het standenstelsel en werd de macht van de kerk ter discussie gesteld. Met die nieuwe vrijheid ging een enorme onzekerheid gepaard. Het leven lag niet langer vast, het individu stond op zichzelf. Precies in die overgangsperiode ontstond het concept van de romantische liefde. Het gezin rond het liefdespaar werd een centrale stabiliserende instelling van de samenleving.
De vrouw werd uit haar sterke rol als gezellin en regentes verdrongen en werd gedegradeerd tot eeuwige huisvrouw en moeder.
Frevert: Die roltoeschrijving zette zich pas in de negentiende eeuw door en gold aanvankelijk alleen voor de burgerij. De kerken hielpen daarbij, net als de staat. De Franse filosofe Elisabeth Badinter beschouwt de zo vaak bezongen moederliefde niet als een natuurlijk instinct, maar als een culturele uitvinding.
‘De Franse filosofe Elisabeth Badinter beschouwt de zo vaak bezongen moederliefde niet als een natuurlijk instinct, maar als een culturele uitvinding.’
‘Vrouwen zijn geen chimpansees’, zegt Badinter.
Frevert: Daar ben ik het volledig mee eens. Mijn generatie is begonnen met mannen in gelijke mate bij de opvoeding te betrekken. Daaruit bleek dat vaders net zo goed van hun kinderen houden als moeders en dezelfde pijn voelen wanneer er iets mis is met het kind.
Feministen zien dat anders. ‘It starts when you sink into his arms and ends with your arms in his sink’, schreef de Britse onderzoekster Stevi Jackson.
Frevert: Dat klinkt erg mooi in het Engels, maar het miskent dat veel vrouwen zich goed voelen in die relatievorm. Het geeft hen een gerespecteerde plaats in het leven en een toevlucht wanneer de economische druk te hoog wordt. De kritiek kwam dan ook vooral van ongehuwde, werkende vrouwen zonder eigen gezin die die erkenning dus ontbeerden.
Over gevoelens en verlangens praten bleef voor velen niet evident.
Frevert: Wat bijvoorbeeld seks binnen het huwelijk betrof, draaide het lange tijd vooral om het liefdesgeluk van de man, zoals te lezen valt in de besteller Het volmaakte huwelijk van Theodoor Hendrik van de Velde uit 1926. Het grote keerpunt kwam pas in 1976, met het Hite-rapport.
De Amerikaanse seksuologe Shere Hite ondervroeg zo’n 3000 vrouwen over thema’s als orgasme, masturbatie en relaties.
Frevert: Plots ging het openlijk over vrouwelijk verlangen, zonder te focussen op de voortplanting. Het idee dat vrouwen zonder orgasme niet zwanger konden worden, bestond al in de oudheid. Maar nu vonden vrouwen eindelijk hun eigen stem. Niet toevallig vormde zich in die periode de tweede feministische golf.
‘Plots ging het over vrouwelijk verlangen, zonder te focussen op voortplanting.’
Volgens de Israëlische sociologe Eva Illouz is liefde in het kapitalisme een koopwaar geworden, een consumptiebeleving.
Frevert: Dat liefde een materiële gebarentaal nodig heeft, weten we allang. In de 19e eeuw was het bijvoorbeeld een absolute no-go om als jongeman de vrouw van je dromen een potplant te geven. Dat was te opdringerig, want die moest ook na die dag nog verzorgd worden. Maar de fantasieën en verwachtingen worden steeds groter. Nog altijd worden we geleid door het verlangen naar ‘the one and only’, de persoon met wie we alles delen, beleven en genieten. De eisen groeien, teleurstellingen zijn onvermijdelijk. Maar er lonken telkens weer nieuwe, ogenschijnlijk onbeperkte mogelijkheden: misschien komt er nog iemand beters op mijn pad.
Is liefde vandaag een soort vervangreligie geworden?
Frevert: Liefde moet ons helpen de eisen en onzekerheden van de moderne wereld te verdragen. Maar de liefde zelf is allesbehalve veilig. Haar vinden en beleven betekent werken, werken, werken. Zo is het nu eenmaal met vrijheid, ze heeft altijd haar prijs.
