Mysterie van de dag: waarom geloven we complottheorieën?

23/08/15 om 00:30 - Bijgewerkt op 21/08/15 om 09:38

Deze zomer viert Knack.be de mysteries van het leven. Elke dag kruipen we in de huid van een verwonderd kind en verbazen we ons over al dan niet alledaagse mysteries. Vandaag: waarom geloven we complottheorieën?

Mysterie van de dag: waarom geloven we complottheorieën?

© Reuters

De met kruisbogen op naakte kinderen schietende politici uit de tijd van de Dutroux-hetze in ons land, de enscenering van de allereerste maanlanding of de Amerikaanse laboratoria die aardbevingen en tsumani's zouden creëren om de Japanse economie onderuit te halen,... Hoe komt iemand erbij om de meest waanzinnige complottheorieën te geloven?

Jan-Willem van Prooijen, professor psychologie aan de Vrije Universiteit van Amsterdam, bestudeert al zes jaar lang de wildste complottheorieën en - vooral - zij die erin geloven. 'Toen ik aan mijn onderzoek begon, stond ik versteld van hoeveel mensen bepaalde complottheorieën geloven', zegt hij aan Time magazine. Uit zijn onderzoek, dat in het vakblad Applied Cognitive Psychology gepubliceerd werd, blijkt dat de believers van complottheorieën - en er zijn er meer dan je denkt - één ding gemeen lijken te hebben: ze hebben het gevoel dat ze controle missen over hun leven.

Millenniumbug

Complottheorieën duiken vaak op tijdens momenten van onzekerheden en angst. Kijk maar naar de vele bevreemdende verklaringen die de ronde deden over de verdwenen vlucht MH370 van Malaysia Airlines. Maar ook terroristische aanvallen, financiële crisissen, de dood van een belangrijke persoon en natuurrampen voeden de geesten van de aanhangers van complottheses. Uit eerder onderzoek blijkt dat wanneer mensen het gevoel hebben dat ze niet de controle hebben over een situatie, ze er vat op proberen te krijgen en willen achterhalen wat er gebeurd is. 'Die zoektocht leidt tot het verbinden met elkaar van zaken die in werkelijkheid niet noodzakelijk met elkaar verbonden zijn', zegt van Prooijen.

De psycholoog en zijn team toonden aan dat het omgekeerde evenzeer waar is: een gevoel van controle beschermt mensen tegen complottheorieën. Ze zijn met andere woorden minder achterdochtig. De millenniumbug Y2k is daar een mooi voorbeeld van. Hoe meer mensen in 1999 de millenniumug vreesden, hoe meer ze geneigd waren om ook andere complottheorieën te geloven, gaande van de moord op John F. Kennedy tot het bestaan van UFO's dat door de Amerikaanse overheid zou zijn toegedekt.

Universeel

Aanhangers van complottheorieën zijn heel moeilijk op andere gedachten te brengen, maar als je de mensen een gevoel van controle geeft zullen ze misschien vatbaarder zijn voor rede, menen de onderzoekers. Die conclusie kan toegepast worden op de hele wereld. 'Complottheorieën zijn universeel. Mensen hebben immers van nature de neiging om wantrouwig te staan tegenover groepen die macht hebben en potentieel vijandig zijn', aldus van Prooijen. (TE)

Lees meer over:

Onze partners