Overal in Iran gaan mensen de straat op tegen het regime. Donald Trump dreigt openlijk met represailles tegen de machthebbers in Teheran, en een militaire aanval lijkt steeds realistischer. Welke opties heeft de Amerikaanse president?
In Iran houden de protesten aan. Donald Trump reageert er al dagen op zijn eigen manier op: met oproepen aan de bevolking en dreigementen aan het adres van het Iraanse regime. In een bericht op zijn socialemediaplatform Truth Social riep de Amerikaanse president demonstranten op om overheidsinstellingen in te nemen. ‘Onthoud de namen van de moordenaars en folteraars’, schreef hij. ‘Zij zullen een hoge prijs betalen.’
Het was een van Trumps vele berichten van de afgelopen dagen: scherp van toon en rijkelijk voorzien van hoofdletters. De overlegfase zou wel eens voorbij kunnen zijn. Trump schreef dat hij alle gesprekken met Iraanse functionarissen heeft stopgezet zolang het regime doorgaat met het doden van demonstranten. Aan de mensen op straat gaf hij één boodschap mee: ‘Hulp is onderweg.’
Concrete stappen
Het socialemediaoffensief ging gepaard met concrete stappen. Dinsdag kwam Trumps Nationale Veiligheidsraad bijeen zonder de president zelf, om mogelijke vormen van actie te bespreken. Minister van Buitenlandse Zaken Marco Rubio werkt samen met vicepresident JD Vance en andere hoge regeringsleden verschillende scenario’s voor Iran uit.
De Verenigde Staten riepen hun burgers intussen op Iran onmiddellijk te verlaten. Daarnaast begint men met de terugtrekking van ‘niet-essentieel’ personeel van de luchtmachtbasis Al Udeid in Qatar. Alles wijst erop dat het Amerikaanse leger en de besluitvormers in de regering-Trump zich voorbereiden op mogelijke militaire aanvallen op Iran.
Zo’n aanval zou een regime treffen dat al maanden onder zware druk staat. Afgelopen juni leed Teheran een pijnlijke nederlaag in een twaalf dagen durende luchtoorlog met Israël en de Verenigde Staten. Toen al werd de basis Al Udeid het doelwit van een – vooral symbolische – Iraanse vergeldingsactie.
De grootste druk komt echter van binnenuit. Sinds eind december zetten massale demonstraties de machthebbers onder druk. Wat begon als protest tegen een muntcrisis, is uitgegroeid tot openlijk verzet tegen het politieke systeem van de Islamitische Republiek zelf. De betogingen hebben alle lagen van de bevolking en vrijwel alle provincies bereikt. Volgens berichten reageert het regime extreem hard: internetblokkades, schieten met scherp op demonstranten en snel uitgevoerde doodvonnissen. Mensenrechtenorganisaties hebben het over meer dan 2500 doden, al ligt het werkelijke aantal vermoedelijk nog veel hoger.
Afwezige vliegdekschepen
Hoe kan de regering-Trump in deze situatie ingrijpen? De president en zijn team tonen zich zelfverzekerd. De VS beschikken over een brede waaier aan opties, liet een woordvoerster van het Witte Huis weten.
Er zijn aanwijzingen dat Trump minder speelruimte heeft dan zijn omgeving suggereert.
Toch zijn er aanwijzingen dat Trumps speelruimte beperkter is dan zijn omgeving suggereert. Een belangrijke reden is zijn beleid tegenover Venezuela. Afgelopen herfst haalde het Pentagon het vliegdekschip USS Gerald R. Ford en andere marineschepen weg uit het oostelijke Middellandse Zeegebied en stuurde ze naar het Caribisch gebied. Die ingreep maakte deel uit van de druk die Washington opvoerde tegen de inmiddels afgezette Venezolaanse leider Nicolás Maduro. Ook twee andere vliegdekschepen die Trump in juni naar het Midden-Oosten had gestuurd, zijn intussen uit de regio vertrokken.
Daarnaast vormt de bescherming van Amerikaanse troepen en installaties een kwetsbaar punt – niet alleen in Qatar, maar ook in landen als Irak en Syrië. Een Patriot-luchtverdedigingssysteem dat vorig jaar van Zuid-Korea naar het Midden-Oosten was verplaatst, is ondertussen teruggekeerd naar Oost-Azië. Bovendien is het onzeker of de voorraad onderscheppingsraketten volstaat om een grootschalige en langdurige reeks Iraanse tegenaanvallen op te vangen. In dat scenario zouden de Amerikaanse strijdkrachten snel in de problemen kunnen komen, citeert Politico een voormalige defensiefunctionaris.
Functionarissen in het Pentagon zijn niettemin van mening dat de VS in de regio over het vereiste oorlogsmaterieel beschikken. Daartoe zouden onder meer een onderzeeër en drie met raketten uitgeruste torpedobootjagers behoren. Eén daarvan zou de afgelopen dagen de Rode Zee zijn binnengevaren.
Het is ook mogelijk dat de VS toeslaan zonder ter plaatse eerst troepen en materieel te verzamelen. Tijdens operatie ‘Midnight Hammer’ afgelopen juni vlogen Amerikaanse bommenwerpers bijvoorbeeld over de Atlantische Oceaan om Iraanse nucleaire installaties aan te vallen. Daarnaast worden opties besproken die verder gaan dan fysieke militaire middelen, zoals cyberaanvallen of extra sancties.
Irakscenario is onwaarschijnlijk
Als mogelijke doelen gelden, net als in juni, het Iraanse nucleaire programma en het arsenaal aan ballistische raketten. Volgens berichten zijn aanvallen op installaties en veiligheidstroepen die met geweld tegen de demonstranten optreden echter waarschijnlijker.
Ook een aanval op Irans opperste leider Ali Khamenei of andere kopstukken van het regime behoort nog tot de mogelijkheden. De Amerikaanse regering weet precies waar Khamenei zich bevindt, maar wil hem voorlopig ontzien, had Trump al in juni gepost. De gevolgen van een onthoofding van het regime zijn echter moeilijk te overzien. Ze zouden kunnen leiden tot nog meer bloedvergieten, zowel in Iran als in de rest van de regio.
Trumps voorkeur gaat uit naar snelle luchtaanvallen, gevolgd door grote krantenkoppen. Als het om grondtroepen gaat, is hij aanzienlijk terughoudender.
Een Amerikaanse invasie zoals destijds in Irak is uiterst onwaarschijnlijk. De president zou daarmee grote delen van zijn achterban van zich vervreemden. Nu al waarschuwen de eerste Republikeinen in het Congres voor zo’n stap. De gevolgen voor Iran, het Midden-Oosten en de VS zouden nauwelijks te overzien zijn. Trumps voorkeur gaat bovendien uit naar snelle luchtaanvallen, gevolgd door grote krantenkoppen. Als het om grondtroepen gaat, is hij aanzienlijk terughoudender.
In zijn recentste verklaring leek de Amerikaanse president zelfs volledig terug te krabbelen. Het doden in Iran zou zijn gestopt, aldus Trump, er zouden ook geen executies meer gepland zijn. Dat had hij vernomen van ‘zeer belangrijke bronnen aan de andere kant’, en hij hoopte dat het klopte. Concreter werd Trump niet.
Na dagen van dreigementen aan het adres van de machthebbers in Teheran zou Trump met deze uitspraak kunnen aangeven dat hij afziet van een aanval, al kan het ook gaan om een misleidingsmanoeuvre vlak voordat de VS toeslaan.
