Wanneer de Russen in mei 2022 het fel bevochten Azovstal-staalcomplex in Marioepol omsingelen, rest de Oekraïners alleen de capitulatie. Maar soldaat Oleksandr Ivanzov weigert. Vijf dagen overleeft hij er ondergedoken in een rioolschacht op water, oploskoffie en sardines. Waarna hij zijn levensgevaarlijke vlucht uit vijandelijk gebied begint. ‘Eén ding wil ik niet: dat de Russen me zonder strijd te pakken krijgen.’
Voor Oleksandr Ivanzov afdaalt in de tunnel die zijn graf zou kunnen worden, kijkt hij nog één keer naar de hemel. Het is bewolkt, zo zal hij zich later herinneren, het motregent. Hij legt zijn hoofd in de nek en probeert het moment in zich op te nemen. ‘Ik wist dat ik de hemel lange tijd niet meer zou zien’, zegt Ivanzov. Misschien zelfs nooit meer.
Rond het staalcomplex ligt de stad Marioepol in puin. Wekenlang werd hier een van de meest brute veldslagen van de oorlog in Oekraïne uitgevochten. Een kleine groep soldaten verdedigde het gebied tegen een Russische overmacht, tot ze zich terugtrokken in de staalfabriek, die Rusland voor de ogen van de wereld belegerde.
Azovstal werd een symbool van het Oekraïense verzet en van de Russische wreedheid. Want in de schachten hadden ook honderden burgers hun toevlucht gezocht, samen met de soldaten dreigden zij te verhongeren. Op 16 mei 2022 gaf Kiev de omsingelde strijders uiteindelijk het bevel zich over te geven. Bijna allemaal gaven ze zich over en belandden ze in Russische krijgsgevangenschap.
Maar één iemand weigerde: Oleksandr Ivanzov.
Isolatiematjes
Wanneer hij op 19 mei 2022 op het fabrieksterrein zit en naar de hemel kijkt, is het stil. De vliegtuigen die over het staalcomplex vliegen, laten geen bommen meer vallen. De gevechten zijn voorbij, binnen enkele uren zullen de Russen Azovstal innemen. Ivanzov heeft niet veel tijd meer.
Hij gaat naar een rioolput en schuift het deksel opzij. Laat een ladder naar beneden zakken. Daaronder ligt een tunnel, zo laag dat hij er kruipend op zijn knieën in moet. Hij schuift zo’n tien meter vooruit, zal hij later vertellen. Daar liggen twee isolatiematjes en twee dekens, samen met alle voorraden die hij kon vinden: enkele blikjes sardines, oploskoffie, twee kilo suiker, ongeveer twintig liter water. In deze grot, nog geen anderhalve meter hoog, wil Ivanzov tien dagen zien uit te houden.
Ivanzov dooft zijn zaklamp en gaat in het vochtige duister liggen. Boven hem betreden Russische soldaten de staalfabriek.
Hij herinnert zich dat zijn hart bonkte. Maar angst voelde hij niet. Als soldaat heeft Ivanzov aanvaard dat hij in deze oorlog kan sterven. Maar één ding wil hij niet: dat de Russen hem zonder strijd te pakken krijgen. Hij dooft zijn zaklamp en gaat in het vochtige duister liggen. Boven hem betreden Russische soldaten het staalcomplex.
Leugendetector
We ontmoeten Ivanzov een eerste keer op een lenteavond in 2024 in de Oekraïense hoofdstad Kiev. Pas een jaar later spreken we hem een tweede keer. In de tussentijd schrijft hij een boek, dat onlangs in Oekraïne is verschenen.
Over zijn gevoelens spreekt Ivanzov zelden. Soms lijkt het alsof al die schoten en gevechten geen sporen hebben nagelaten, noch lichamelijk, noch geestelijk. Maar hij draagt de gruwel met zich mee. ‘Een deel van mij is in Marioepol gestorven’, zegt hij. Daar, waar zijn kameraden zich aan de Russische troepen overgaven. Daar, waar hij besloot dat niet te doen.
Het verhaal van Oleksandr Ivanzov is zo ongelooflijk dat we weken nodig hadden om het te verifiëren. We controleerden delen van zijn biografie en spraken met voormalige strijdmakkers, onder wie mannen die samen met hem in Marioepol vochten. Volgens Ivanzov werd hij door de militaire inlichtingendienst meerdere keren aan een leugendetectortest onderworpen: ze wilden uitsluiten dat zijn verhaal verzonnen was en hij in werkelijkheid een Russische spion was. Het ministerie wil zich daar niet over uitlaten, maar de daden van de Oekraïense autoriteiten spreken voor zich. Vandaag leidt Ivanzov een drone-eenheid van het leger en midden juni kende de Oekraïense president Volodymyr Zelensky hem de titel ‘Held van Oekraïne’ toe.
Het bestuderen van de strategie tijdens het schaken, heeft hem later ‘meer dan eens’ het leven gered.
Oleksandr Ivanzov wordt in 1994 geboren in Loehansk, een Oekraïense grootstad op nauwelijks 25 kilometer van de Russische grens. Zijn vader, een mijnwerker, staat erop dat zijn zoon niet alleen intensief fitnest, hij moet ook leren schaken. Die kennis, het bestuderen van tactiek en strategie, heeft hem later ‘meer dan eens’ het leven gered.
Als tiener is hij fan van voetbalclub Zorya Loehansk en leert hij een groep ‘ultras’ kennen: supporters die na de wedstrijd vechten met aanhangers van de tegenpartij. Ivanzov deelt hun extreemrechtse ideeën niet, maar hij ruikt avontuur. Hij sluit zich bij hen aan en reist de wedstrijden – en de gevechten – achterna. En dan komt de oorlog naar Loehansk.
Folterkelders
In maart 2014 bestormen pro-Russische activisten een regeringsgebouw, net als elders in Oost-Oekraïne. De separatisten grijpen met steun van Rusland de macht en verklaren hun afscheiding van de rest van het land. Voor mensen die in een vrij Oekraïne geloven, wordt het leven in Loehansk vanaf dan gevaarlijk. Wie Rusland afwijst, verdwijnt vaak in folterkelders. In oktober 2014 verlaat Ivanzov om veiligheidsredenen zijn thuisstad. Tot vandaag is hij er niet meer teruggekeerd.
Hij trekt naar Charkiv en verneemt daar dat een vriend in de strijd tegen Rusland is omgekomen. ‘Toen heb ik een beslissing genomen.’ In 2015 sluit hij zich aan bij het Azov-regiment, een van de bekendste en meest omstreden eenheden van het Oekraïense leger. Het werd opgericht door extreemrechtse figuren, en veel strijders dragen tot vandaag rechtse symbolen. Ivanzov schrijft in zijn boek dat hij zich vooral aansloot omdat de groep bekendstond als gedisciplineerd en effectief.
Na maanden op zee kreeg Ivanzov een bericht van zijn vrouw: ‘Raketten slaan in Kiev in.’
Vijf jaar vecht hij in Oost-Oekraïne, maar de soldaten slagen er niet in de Russen terug te dringen. In 2020 verlaat hij het Azov-regiment en in de zomer van 2021 neemt Ivanzov afscheid van zijn vrouw en zoon en gaat hij aan de slag als beveiliger op internationale schepen. ‘Het was een goede manier om van het leger te herstellen’, grapt hij. Hij bewaakt vrachtschepen voor de kust van Somalië en in de Rode Zee. Op 26 februari 2022, twee dagen na het uitbreken van de oorlog, bereikt hem een bericht van zijn vrouw: ‘Raketten slaan in Kiev in.’
‘Ik was zo woedend dat ik op zee zat en niets kon doen’, zegt Ivanzov. Hij wil koste wat kost meevechten, via de satelliettelefoon vraagt hij of ze hem aan land kunnen brengen. ‘Mijn grootste zorg was dat ik Kiev niet zou bereiken voor het omsingeld werd.’ De rederij zet hem af in Egypte, van daar vliegt hij naar Griekenland. Op 13 maart 2022 steekt hij de grens met Oekraïne over.
Bolwerk
De hoofdstad is op dat moment een spookstad. Veel bewoners zijn gevlucht, de Russen naderen vanuit twee richtingen. Maar in sommige gebieden is de situatie nog erger. Marioepol in het zuiden wordt het zwaarst getroffen. Honderdduizend mensen zitten er ingesloten. Er is geen water, geen elektriciteit, geen verwarming midden in de Oekraïense winter. Mensen sterven op straat of worden onder het puin bedolven. Niemand redt hen: de Oekraïense strijders zijn hopeloos in de minderheid. Midden maart 2022, wanneer Ivanzov in Kiev aankomt, staan Russische troepen al in het stadscentrum. De Oekraïense soldaten trekken zich terug in het Azovstal-staalcomplex.
‘Ik hoopte alleen dat ze ons niet uit de lucht zouden schieten voor we in Marioepol landden.’
Op 25 maart 2022 stapt Ivanzov, die zich intussen bij een Azov-eenheid in Kiev heeft aangesloten, samen met dertig andere soldaten in een helikopter richting Marioepol. In zijn rugzak een broek, een T-shirt, sokken, sneakers. Veel meer mag hij niet meenemen, vijf kilo is het maximum.
De helikopter vliegt zo laag dat hij bijna de grond raakt – zo proberen ze aan de Russische radar te ontsnappen. Sommige soldaten worden misselijk van de bochten, Ivanzov is de zee gewend. ‘Ik hoopte alleen dat ze ons niet uit de lucht zouden schieten voor we in Marioepol landden.’
Sniper
De stad verwelkomt hem met ‘een geur van rook en dood’, zo beschrijft hij het in zijn boek. In de weken die volgen verdedigt hij posities in de stad, duikt hij weg voor sluipschutters en schiet hij op Russen. Meermaals overleeft hij ternauwernood. Een keer, herinnert hij zich, mist een sniper hem op millimeters. Hoe langer de gevechten duren, hoe meer posities de Oekraïners moeten opgeven. Uiteindelijk blijft alleen het staalcomplex over.
‘Zelfs geen vlieg mag Azovstal ongemerkt verlaten’, beveelt de Russische president Vladimir Poetin.
De schachten in de fabriek zijn gebouwd om een kernoorlog te weerstaan. Nu bieden ze veiligheid aan soldaten en burgers. Rusland sluit het terrein hermetisch af, niemand komt erin of eruit. ‘Zelfs geen vlieg’, zo beveelt de Russische president Vladimir Poetin, mag Azovstal ongemerkt verlaten.
Met elke dag wordt de situatie van de ingesloten Oekraïners precairder. ‘We hadden nauwelijks nog eten en bijna geen munitie’, zegt Ivanzov. In de bunker stapelen de lichamen zich op, gewonden kunnen niet meer behandeld worden. Burgers en soldaten in het staalcomplex dreigen te verhongeren. Op 16 mei verneemt Ivanzov van zijn commandant dat Kiev de ongeveer 2500 Oekraïense strijders heeft bevolen zich over te geven.
Vuil en stinkend
‘Ik wist meteen dat ik dat niet zou doen’, zegt Ivanzov. Voor de oorlog las hij artikels over Russische gevangenissen, over foltering en mishandeling door bewakers en medegevangenen. ‘Als ze hun eigen mensen al zo behandelen,’ denkt hij, ‘dan zullen ze ons Oekraïners vernietigen.’ Hij besluit een andere weg uit het staalcomplex te zoeken, terug naar door Oekraïne gecontroleerd gebied.
‘Als de Russen hun eigen gevangenen al zo slecht behandelen, dan zullen ze ons Oekraïners vernietigen.’
Ivanzov heeft op dat moment al weken in Azovstal doorgebracht, hij kent het complex goed. Nog voor het capitulatiebevel zoekt hij naar plekken waar soldaten of burgers bij een Russische bestorming beschermd zouden zijn. Hij kruipt door luiken, breekt door een muur en stuit uiteindelijk op de smalle schacht die later zijn schuilplaats zal worden. Er is geen licht, de toegang is nog geen meter hoog. ‘Het was vuil, het stonk’, zegt hij. ‘Geen normaal mens zou daar binnengaan.’
Op de dag van de capitulatie legt Ivanzov daar isolatiematjes neer en verzamelt hij de laatste proviand in het staalcomplex. Een kameraad schenkt hem zijn smartphone, waarop kaarten van de frontlinie staan. Een ander geeft hem zijn horloge, met verlicht display en kompas. Terwijl de andere soldaten zich een voor een overgeven, richt Ivanzov zijn schuilplaats in. In de nacht van 19 op 20 mei 2022 daalt hij af in de riolering van Azovstal.
‘Vermiste moeder’
Tien dagen wil hij beneden blijven. Zijn redenering: in de eerste uren zullen de Russen grondig te werk gaan en het staalcomplex doorzoeken, maar hoe meer tijd verstrijkt, hoe zekerder ze zich zullen voelen. Op een bepaald moment, zo hoopt hij, worden ze slordig en kan hij langs hen heen glippen. Maar eerst moet hij in zijn tunnel zien te overleven.
Hij probeert het grootste deel van de tijd te slapen. In de pikdonkere schacht komt hij alleen overeind om een blik sardines te eten of thee te drinken, die hij kookt op een zelfgemaakte brander. Soms zet hij zijn telefoon aan en leert hij plaatsen uit het hoofd die op weg naar de frontlinie liggen. Hij denkt na over welke route hij zou nemen en hoe hij wil reageren als de Russen hem te pakken krijgen. Want zelfs als hij Azovstal kan verlaten, liggen er nog tweehonderd kilometer voor hem, door vijandelijk gebied.
Een wanhopige zeeman op zoek naar zijn moeder, dat is het verhaal dat hij de Russen wil vertellen als ze hem arresteren.
Hij heeft een dekmantel bedacht. Als ze hem arresteren, wil hij zeggen dat hij een burger is die naar Marioepol is gekomen om zijn vermiste moeder te zoeken. Ivanzov kent verhalen van vrijwilligers die met hun wagen de belegerde stad binnen raakten en onder vuur naar familieleden zochten. Hij bouwt zijn eigen verhaal rond zo’n rit.
Het helpt dat hij bij het begin van de oorlog op zee was. Zijn zeemansboekje bevestigt dat hij in de scheepvaart werkt. Een wanhopige zeeman op zoek naar zijn moeder, dat is het verhaal dat hij de Russen wil vertellen als ze hem arresteren of ondervragen.
Koorts en diarree
Aanvankelijk voelt Ivanzov zich in zijn kerker sterk en veilig. Maar naarmate de dagen verstrijken, neemt zijn kracht af. Hij krijgt koorts en diarree. ‘Ik merkte dat ik begon te sterven,’ zegt hij. Op 24 mei 2022 zet Ivanzov zijn wekker op 22 uur. Wanneer het zover is, veegt hij zijn gezicht af met vochtige doekjes die hij speciaal heeft meegenomen. Hij trekt zijn burgerkleren aan, daarover zijn uniform, zodat alleen dat vuil wordt wanneer hij door de schacht kruipt.
Hij vernielt zijn telefoons, zodat ze hem later niet kunnen verraden. Hij stopt zijn documenten in zijn broekzakken, samen met wat geld dat hij uit Kiev heeft meegenomen. Dan kruipt hij naar de uitgang. Eens boven trekt hij zijn uniform uit en laat het achter. De wil om te blijven leven drijft hem nu stap voor stap door de ruïnes van Azovstal.
Hij had gelijk: de Russen zijn in het staalcomplex, maar wanen zich veilig. Het is niet moeilijk hen te ontwijken.
Hij had gelijk: de Russen zijn in het staalcomplex, maar ze wanen zich veilig. Hij hoort hen lachen, sommigen hebben vuur gemaakt om zich te warmen. Het is niet moeilijk om hen te ontwijken. Ivanzov beweegt zich langzaam en gebukt door het puin, tot hij bij spoorlijnen komt die over het terrein lopen. De wagons bieden dekking, en uiteindelijk bereikt hij het hek van Azovstal. Hij vindt een gat dat een granaat heeft geslagen, kruipt erdoor, en plots is hij vrij.
‘Niet huilen’
Marioepol is op dat moment, eind mei 2022, door Rusland bezet en verwoest. Russische soldaten hebben controleposten in de stad opgericht. Vanuit een vervallen gebouw observeert Ivanzov hen. Tot zijn verbazing zijn de soldaten slordig, ze kijken vluchtig naar de papieren van voorbijgangers en laten hen dan door. Hij besluit het risico te nemen en inderdaad, de soldaten laten hem passeren. Vijftig meter lang duurt zijn geluk. Dan hoort hij plots: ‘Handen omhoog!’
Een soldaat dwingt hem zijn zakken leeg te maken. Vraagt of hij in het leger zit, Ivanzov ontkent. Hij ratelt het verhaal af dat hij in de kelder heeft voorbereid: hij is zeeman en werkt in het buitenland. Bij het uitbreken van de oorlog is hij naar Oekraïne gekomen om zijn moeder te redden.
Vijftig meter lang duurt zijn geluk. Dan hoort hij plots: ‘Handen omhoog!’
De bezetters geloven hem niet. Ze dreigen hem met elektrische schokken te folteren. Uiteindelijk boeien ze hem en brengen ze hem naar een soort tentenkamp. Daar wordt hij gefotografeerd, zijn vingerafdrukken worden genomen. ‘Ik was op dat moment waanzinnig moe’, zegt Ivanzov. ‘Maar één ding wist ik: ik ga niet huilen en bekennen dat ik soldaat ben. Ik blijf bij mijn verhaal tot ze het tegendeel bewijzen.’
Niets verraadt dat hij soldaat is. Hij is mager en onverzorgd, maar dat zijn veel inwoners van Marioepol na weken belegering. Hij draagt gewone kleding, zijn zeemansboekje duidt hem aan als matroos. Online zijn er op dat moment geen aanwijzingen dat hij bij Azov heeft gevochten. Het enige wat de Russen hebben, is een vermoeden. Maar Ivanzov blijft onverzettelijk bij zijn dekmantel. Na uren van ondervraging geven de bezetters voorlopig op. Ze zetten hem weer in de auto en brengen hem oostwaarts, naar een geïmproviseerde gevangenis.
Volgens eigen zeggen deelt Ivanzov daar een cel met vier anderen. Dagen brengt hij door op een matras tussen grijze muren. Hij krijgt nauwelijks eten, het water dat ze hem brengen is zo vuil dat hij er bijna van moet overgeven. De andere mannen klagen over de behandeling, maar Ivanzov zwijgt. ‘Ik wist dat het nog erger kon worden’, zegt hij. ‘Ze sloegen ons tenminste niet. Of maakten ons niet af.’
Maar dat kan elk moment veranderen: Ivanzov is er niet zeker van dat hij het gebouw levend zal verlaten. Terwijl de anderen slapen, krast hij met een sigarettenpeuk zijn initialen in de muur, samen met zijn geboortedatum en de plaats. Als hij sterft of wordt overgeplaatst, blijft er tenminste iets van hem achter.
‘Filtering’
Na enkele dagen komt een ambtenaar de cel binnen en vraagt Ivanzov of hij nu eindelijk niet wil bekennen. Ze wisten namelijk zeker dat hij banden had met het Oekraïense leger en bij de ‘verkeerde organisatie’ had gezeten. De beschuldiging is zo vaag dat Ivanzov alert wordt. ‘Het werd me duidelijk: hij heeft geen idee wie ik ben. Als hij het echt wist, zou ik hier niet meer zijn.’ Ivanzov herhaalt koppig zijn zeemansverhaal. De ambtenaar vertrekt.
Daarna wordt Ivanzov overgebracht naar een detentiecentrum in Donetsk, waar hij opnieuw wordt ondervraagd. De Russen dringen aan op details: hoe is hij tijdens de blokkade in Marioepol geraakt? Waar woont zijn vermeende moeder? Al in zijn schuilplaats in Azovstal had Ivanzov antwoorden voorbereid. Hij is zijn ondervragers meerdere zetten voor.
‘Het werd me duidelijk: hij heeft geen idee wie ik ben. Als hij het echt wist, zou ik hier niet meer zijn.’
De naam van de chauffeur die hem naar Marioepol bracht, kan hij zich zogezegd niet herinneren. Als adres van zijn moeder noemt hij een huis waar hij tijdens de gevechten stelling had ingenomen, het werd geraakt en brandde af. Op de avond van 30 mei 2022 deelt een ambtenaar hem uiteindelijk mee dat hij de volgende ochtend zal worden vrijgelaten. ‘Ik geloofde het niet’, zegt Ivanzov.
Maar de volgende dag roept iemand zijn naam door het luik in de deur. Een ambtenaar geeft Ivanzov zijn bezittingen terug: zijn paspoort, zelfs het beetje geld dat hij nog uit Kiev had. En hij krijgt een document dat bevestigt dat hij de zogeheten ‘filtering’ heeft doorstaan. Het papier verklaart officieel dat Oleksandr Ivanzov – Azov-soldaat en dus Russisch aartsvijand – door de autoriteiten is gecontroleerd en onverdacht bevonden.
200 km te voet
Ivanzov herinnert zich hoe de ambtenaar hem daarna naar de uitgang begeleidt, hem de hand schudt en hem laat gaan. Plots staat hij op straat midden in Donetsk. Hij stapt langzaam weg, slaat de hoek om en begint dan te rennen. Hij is opnieuw aan de Russen ontsnapt.
Van het geld dat hij uit Kiev heeft meegenomen, koopt hij een tweedehands-gsm. Hij vraagt een vriend om hulp en die contacteert de Azov-leiding in Oekraïne. Want Ivanzov is dan wel vrij, hij bevindt zich nog altijd op vijandelijk grondgebied. Tot de frontlinie is het tweehonderd kilometer, hoe geraakt hij daar? De Azov-top heeft tijd nodig om te bedenken hoe ze een soldaat uit vijandelijk gebied kunnen evacueren.
Ivanzov vreest dat de Russen hem doorhebben naarmate hij langer wacht. Daarom beslist hij tot de enige uitweg die hij ziet: te voet naar Oekraïne. Hij verzint een nieuwe dekmantel: hij zou een zus hebben die in een dorp nabij de frontlinie woont. Daar wil hij naartoe, zo vertelt hij aan de Russische controleposten die overal als paddenstoelen uit de grond zijn geschoten. Ze laten hem door, want hij heeft een document op zak dat bevestigt dat hij gecontroleerd en ‘schoon’ is.
In een dorp houden dronken Russische soldaten hem tegen: ze dreigen hem dood te schieten omdat hij een ‘NAVO-soldaat’ zou zijn.
De tocht blijft zwaar. Ivanzov is zwak, zijn schoenen schuren zijn voeten tot bloedens toe. Hij probeert te liften, zonder veel succes. Dus gaat hij te voet, kilometer na kilometer. Hij leeft van brood, ketchup en worstjes die hij met zijn resterende geld in de supermarkt koopt. Hij slaapt op straat, op een bankje en onder een boom.
In een dorp houden Russische soldaten hem tegen: ze zijn onervaren en dronken en lijken niet te weten dat Ivanzovs document hem vrijgeleide geeft. Ze boeien hem, gooien flessen naar hem en dreigen hem dood te schieten omdat hij een ‘NAVO-soldaat’ zou zijn. Wanneer de volgende dag hun commandant verschijnt, laat die Ivanzov onder luid gevloek vrij.
Colonne
Eigenlijk is Ivanzov van plan zich kruipend door het frontvuur een weg naar Oekraïne te banen, maar aan de grensovergang wordt hij tegengehouden door soldaten. Ze laten hem niet door, in plaats daarvan moet hij naar een vluchtcorridor op meer dan vijftig kilometer afstand. Wanneer hij daar aankomt, hoort hij dat alleen wie een auto heeft, of ten minste een zitplaats, zich bij de colonne mag aansluiten. Te voet mag niemand mee. Hij moet iemand vinden die hem in zijn wagen wil meenemen, wat in oorlogstijd haast onmogelijk is. Vreemden meenemen is gevaarlijk, word je met de verkeerde persoon betrapt, dan heeft dat gevolgen voor alle inzittenden.
‘Ik had eigenlijk geen dorst, maar ik wilde dat het leek alsof ik op sterven na dood was.’
De soldaten raden Ivanzov aan het te proberen bij een tankstation in de buurt. ‘Maar ik wist: ik kan niemand rechtstreeks vragen om me mee te nemen.’ In plaats daarvan moet hij ervoor zorgen dat iemand hem de rit spontaan aanbiedt. Maar hoe pak je zoiets aan?
Bij het tankstation vraagt hij een vrouw om een paar slokken water. Zodra ze hem de fles aanreikt, giet hij de inhoud gulzig naar binnen. ‘Ik had eigenlijk geen dorst, maar ik wilde dat het leek alsof ik op sterven na dood was.’
‘Wat is er met je?’ zou de vrouw hebben gevraagd. Ivanzov vertelt dat hij al dagen te voet onderweg is. Opnieuw past hij zijn verhaal aan: zogezegd is zijn moeder overgebracht naar een ziekenhuis in door Oekraïne gecontroleerd gebied. Hij moet naar haar toe, maar ze laten hem de grens niet over omdat hij geen auto heeft.
Ivanzov, die als strijder talloze Russen heeft gedood, belooft de ambtenaar nooit een wapen in handen te nemen.
Zijn plan slaagt, de vrouw biedt hem een plaats in haar wagen aan. Op 5 juni 2022, rond 17 uur, zet de colonne zich in beweging. Bij de eerste en tweede checkpoint mag de auto doorrijden, maar bij de derde overgang wachten Russische speciale eenheden. Alle inzittenden moeten uitstappen en worden gefouilleerd. Ivanzov toont de soldaten zijn paspoort en het ‘filtratiebewijs’ dat hij in Donetsk heeft gekregen.
Een Russische ambtenaar zou Ivanzov langdurig hebben aangekeken en gevraagd: ‘Ben je niet bang dat de Oekraïners je in het leger zullen opnemen en je dan tegen ons moet vechten?’ Ivanzov schudt het hoofd. Hij zegt dat oorlog hem niet interesseert en dat je je in het corrupte Oekraïne altijd kunt vrijkopen. ‘Oké,’ zou de Russische soldaat hebben geantwoord, ‘maar neem nooit een wapen in handen.’ Ivanzov, die als Azov-strijder talloze Russen heeft gedood, belooft het. Daarna mag de wagen de grens over.
Wanneer Ivanzov dit moment beschrijft, verschijnt er een grijns op zijn gezicht. Hij vertelt hoe de auto tussen de Oekraïense velden afdraait en hoe er plots een lach in hem losbarst. Hij kan niet ophouden met schateren. ‘De anderen begrepen totaal niet wat er gebeurde en ik kon het hun natuurlijk niet uitleggen. Maar ik wist: ik heb gewonnen. Ik heb de Russen verslagen.’
Geweten
Sindsdien zijn er meer dan drie jaar verstreken. Van Ivanzovs kameraden die zich in het Azovstal-staalcomplex overgaven, zijn er maar enkele teruggekeerd. Minstens 53 van hen kwamen in juli 2022 om het leven bij een explosie in een gevangenis. Oekraïne beschuldigt Moskou van een doelgerichte massamoord, maar Rusland ontkent dat.
‘Wanneer ik in een restaurant ga of een koffie drink, knaagt mijn geweten.’
Ivanzov zegt dat hij elke dag denkt aan zijn vrienden die nog altijd gevangen zitten. ‘Wanneer ik in een restaurant ga of een koffie drink, knaagt mijn geweten. Omdat ik dat kan en zij niet.’
Misschien is het daarom dat het front hem bijna meteen weer aantrekt. Na zijn terugkeer naar Oekraïne gaat hij met zijn vrouw en zoon op vakantie naar Italië: ze bezoeken Rome en beklimmen de Vesuvius. Maar nauwelijks terug thuis wil Ivanzov opnieuw vechten.
Nu verdedigt hij het oostfront en stuurt hij drones richting de Russen. Hij droomt ervan de bezette Oekraïense gebieden te bevrijden. Ooit wil hij terugkeren naar zijn thuisstad, Loehansk. Rusland heeft het gebied inmiddels in strijd met het internationaal recht geannexeerd.
Voor Poetin moet het een vernedering zijn te horen dat een Oekraïense soldaat uit het staalcomplex wist te ontsnappen.
Sinds zijn boek is verschenen, kan iedereen nalezen hoe Ivanzov Rusland te slim af was. Voor Poetin moet het een vernedering zijn te horen dat een Oekraïense soldaat uit het staalcomplex wist te ontsnappen. Is hij niet bang dat de Russische president zich op hem zal wreken? Dat hij op een dodenlijst belandt als vergelding voor zijn vlucht? Ivanzov haalt zijn schouders op. ‘Zou kunnen’, zegt hij grijnzend. ‘Maar maak je geen zorgen: ik ben voorzichtig.’
