Mag Marine Le Pen, de frontvrouw van de radicaal-rechtse Rassemblement National, zich kandidaat stellen voor de presidentsverkiezingen? In Frankrijk begint het beslissende proces tegen haar. Presidentieel adviseur Alain Minc over de vooruitzichten van rechts en het huidige staatshoofd Emmanuel Macron, met wie hij niet meer door één deur kan. ‘Zijn narcisme heeft hem ten val gebracht.’
Voor het interview ontvangt Alain Minc ons in zijn statige kantoren aan de Avenue George V, in het hart van Parijs. In het belendende pand is het beroemde variététheater Crazy Horse gevestigd.
Minc, 76, werd in Parijs geboren als zoon van Joods-Poolse emigranten. Zijn vader was communist, hijzelf werkte zich na studies aan de elitescholen Sciences Po en ENA op tot een invloedrijke spilfiguur in het Parijse establishment. Minc – tegelijk bedrijfsleider, intellectueel en politiek analist – adviseert al meer dan veertig jaar Franse presidenten, sinds de tijd van François Mitterrand.
Met de huidige president Emmanuel Macron, voor wie hij ooit een mentor was, ligt hij ondertussen overhoop. En de kans dat hij een president met de naam Marine Le Pen zou adviseren, acht hij onbestaande. ‘Los daarvan zou zij mij ook niet vragen, mocht de catastrofe zich voordoen en Le Pen de verkiezingen van 2027 winnen.’
De frontvrouw van de Rassemblement National (RN) verschijnt nu opnieuw voor de rechter. De beroepsprocedure over de vermeende verduistering van EU-miljoenen gaat van start.
Minc: Dat proces beslist mee over hoe de volgende presidentsverkiezingen (die plaatsvinden in april-mei 2027, nvdr) zullen verlopen. Het gaat niet alleen om Le Pens schuld, maar ook om de vraag of zij staatshoofd mag worden. Wordt het verkiezingsverbod opgeheven waartoe zij in eerste aanleg in 2025 is veroordeeld?
Begint daarmee al de strijd om de opvolging van Emmanuel Macron, die na twee ambtstermijnen niet meer mag deelnemen?
Minc: Die strijd is al volop aan de gang . Le Pen zal opnieuw schuldig worden bevonden, daar ben ik zeker van, het bewijsmateriaal is ondubbelzinnig. Maar de rechters zouden het verbod zodanig kunnen reduceren dat ze toch kan deelnemen. Dat hoop ik althans. Het Rassemblement National moet politiek verslagen worden.
‘Ik hoop dat Le Pen mag deelnemen aan de verkiezingen. De Rassemblement National moet politiek verslagen worden.’
Zou haar partij ondanks een veroordeling toch aan de verkiezingen deelnemen? Jordan Bardella, de jonge partijvoorzitter bij haar gratie, steekt zijn ambities nauwelijks onder stoelen of banken.
Minc: Marine Le Pen ís de RN. Als zij met haar vingers knipt, trekt Bardella zich terug. Of moet ik u uitleggen hoe een autoritaire partij werkt?
Het gaat om een uiterst rechtse partij die in peilingen stabiel boven de 30 procent scoort. Le Pen en Bardella zijn de twee populairste politici van Frankrijk. Hoe zijn zij te verslaan?
Minc: In elk geval niet met morele argumenten die rechts als verwerpelijk afschilderen. Dat werkt niet meer. De naam Le Pen boezemt geen angst meer in sinds zij na de terreuraanslag van Hamas van 7 oktober 2023 de straat is opgegaan tegen antisemitisme.
De RN blijft wel een partij die vijandig staat tegenover migranten. Bardella is zelf een kind van immigranten, net als u en zeer veel andere Fransen.
Minc: Zodra iemand zich Frans voelt, iemand die erbij hoort, staat weinig hem of haar nog in de weg om zich tegen verdere migratie te keren. De RN is bovendien lang niet zo radicaal als de AfD in Duitsland. De mensen van Le Pen zijn vooral rechts-populisten. Het valt ook niet te ontkennen dat immigratie vandaag in Europa problemen veroorzaakt.
Waarom zou een RN-regering dan een catastrofe zijn?
Minc: Ik zie minstens vier redenen. De RN is antiwesters. De partij is anti-Europees. Ze heeft, net als de Amerikaanse president Donald Trump, een begrip van democratie dat zich uitsluitend baseert op de legitimiteit van verkiezingen. Noodzakelijke tegenwichten, checks-and-balances, worden uitgeschakeld. Ten vierde plant de RN een absurd dure economische politiek. Dat zou op zich niets nieuws zijn in Frankrijk. Maar met een schuldgraad van 117 procent van het bbp kunnen we ons dat niet meer veroorloven.
Acht u een overwinning van de RN waarschijnlijk?
Minc: Dat is een zeer realistisch scenario. Of de kandidaat nu Le Pen of Bardella heet, een plaats in de tweede ronde is een zekerheid. Bij de parlementsverkiezingen, die vermoedelijk op de presidentsverkiezingen volgen, zal de RN waarschijnlijk ook nog eens een absolute meerderheid behalen.
‘Centrumrechts moet zich achter één enkele kandidaat scharen. Anders wint de Rassemblement National.’
Maar het hoeft niet zo te lopen.
Minc: Doorslaggevend is hoe het brede middenveld zich opstelt, dat tot nu toe door Macron werd bediend. Dat gaat van de sociaal-liberale Gabriel Attal, Macrons ex-premier, tot de conservatieve Bruno Retailleau, zijn voormalige minister van Binnenlandse Zaken. Dit versnipperde kamp moet zich achter één enkele kandidaat scharen. Alleen dan haalt iemand de tweede ronde tegen de RN. En wint die ook. Ik schat de kans op dit scenario op iets meer dan 50 procent. Als er meerdere centrumkandidaten zijn, dan komt het waarschijnlijk tot een duel tussen de rechts-populistische kandidaat en die van de links-populisten, Jean-Luc Mélenchon. In dat geval wint de RN.
Wie de Franse debatten volgt, krijgt de indruk dat de economische elites zich al met rechts verzoenen.
Minc: Dat klopt niet. Topmanagers wantrouwen de RN. Niet omdat zij zo aan de liberale democratie verknocht zijn, maar omdat zij weten dat de economische politiek van de partij hen schaadt. Sommige bedrijfsleiders hopen hoogstens heimelijk dat ze Bardella’s gebrek aan ervaring kunnen benutten om hem in hun richting te sturen.
‘Op het niveau van de kiezers is er al een rechtse alliantie.’
Zou een RN-regering vergelijkbaar zijn met die van de Italiaanse premier Giorgia Meloni, die zich tenminste niet anti-Europees opstelt?
Minc: Veel mensen in het bedrijfsleven geloven momenteel in dat sprookje, maar de vergelijking loopt mank. Meloni heeft veel minder speelruimte dan een Franse president, die alles bepaalt. Zij heeft het Italiaanse staatshoofd boven zich, dat populairder is dan zij en haar geregeld terugfluit. Italië is bovendien meer gericht op export dan Frankrijk, ook dat tempert nationalistische avonturen. Le Pen daarentegen denkt uitsluitend aan Frankrijk. Ik twijfel er bijvoorbeeld aan of zij Duitsland met de Franse nucleaire paraplu zou beschermen. Op de Amerikaanse afschrikking kunnen de Duitsers evenmin nog rekenen.
Wat u zegt, bevestigt Duitse angsten.
Minc: Ik begrijp die angsten. Maar ik maak me meer zorgen over de AfD. De snelheid waarmee die partij oprukt en in Duitsland een machtsfactor wordt, is duizelingwekkend. Een RN-overwinning in Frankrijk zou de AfD een extra impuls geven. Sociaaldemocraten in westerse democratieën moeten zich opnieuw bezinnen over hun kerntaak als belangenbehartigers van de lagere middenklasse en de arbeiders. Overal waar rechts-populisten winnen, hebben linkse partijen het contact met deze mensen verloren. In de VS heeft ons dat de herverkiezing van Donald Trump opgeleverd, tot schade ook van de Europeanen.
U staat dicht bij de conservatieve ex-president Nicolas Sarkozy. Die moest recent wegens een fraudezaak rond de voormalige Libische dictator Muammar al-Gaddafi drie weken de gevangenis in.
Minc: Sarkozy is een vriend. Dat hij onmiddellijk naar de gevangenis moest, hoewel hij in deze zaak nog niet definitief veroordeeld is, is schandalig. Het druist in tegen de principes van de rechtsstaat.
Sarkozy gebruikte zijn tijd in de cel om een bestseller te schrijven. Daarin pleit hij voor een alliantie met Le Pen. Zijn de conservatieven al bezig met een fusie met het RN?
Minc: Over dit punt zijn Sarkozy en ik het oneens. Hij hangt nog aan de succesformule waarmee hij in 2007 aan de macht kwam. Toen kaapte hij kiezers weg bij uiterst rechts. Vandaag is de situatie omgekeerd. Le Pen zuigt de aanhang van de conservatieven weg. Op kiezersniveau is er zelfs al een rechtse alliantie. Bij de parlementsverkiezingen van 2024 heeft de RN de conservatieve partij Les Républicains opgeblazen. De RN werd met meer dan een derde van de stemmen de sterkste politieke kracht van Frankrijk.
Sarkozy spreekt van een ‘complot’ van rechters tegen hem, Le Pen laat zich in soortgelijke bewoordingen uit. Kunnen we spreken van trumpisme in een vergevorderd stadium wanneer grote delen van de Franse politiek de rechterlijke macht niet meer respecteren?
Minc: Men zou moeten afzien van de onmiddellijke uitvoering van straffen, zoals rechters die tegen Sarkozy en Le Pen hebben uitgesproken. Een beroepsprocedure moet een schorsende werking hebben. De justitie grijpt jammer genoeg soms echt in de politiek in.
Het politieke midden ziet er na bijna negen jaar Macron uitgeput uit. Wat kan het nog betekenen?
Minc: Vooral Macron is uitgeput. De opdracht blijft dezelfde: Frankrijk verankeren in het pro-Europese kamp en de sociale markteconomie behouden. Een centrumpresident zou nog enkele hervormingen moeten doorvoeren, vooral in het sociale stelsel. Dat moet meer via belastingen worden gefinancierd dan via arbeid.
Kan Frankrijk überhaupt hervormd worden?
Minc: Daarvoor zijn drie dingen nodig. Een president die wil hervormen. Een parlement dat hem gehoorzaamt. En alles moet binnen de eerste drie maanden na de verkiezing gebeuren, terwijl de mensen met hun zomervakantie bezig zijn. Dat is geen grap. Macron heeft in zijn eerste ambtstermijn bewezen dat Frankrijk hervormd kan worden. Toen maakte hij het land tot lieveling van investeerders en verlaagde hij de werkloosheid.
‘De euro is dood als Frankrijk niet wordt gered. Dat wil niemand in Europa.’
Onder Macron is ook een derde van de staatsschuld ontstaan. Vandaag heerst in Parijs een permanente regeringscrisis, boeren komen in opstand tegen EU-beleid. Wordt het land een gevaar voor de euro?
Minc: Als de schulden echt uit de hand lopen, zullen de financiële markten ons tot de orde roepen. Het land is momenteel onbestuurbaar omdat er in geen meerderheden zijn in het parlement. De risicopremie die de markten daarom vragen op Franse staatsobligaties is echter lachwekkend laag. Iedereen weet: in geval van nood wordt Frankrijk gered door de Europese Centrale Bank, die staatsobligaties zal opkopen. De euro is dood als Frankrijk niet wordt gered. Dat wil niemand in Europa. In ruil zou de ECB een besparingspolitiek eisen.
Zoals in het geval van Griekenland tijdens de schuldencrisis begin jaren 2010?
Minc: Die vergelijking is overdreven, maar politiek nuttig omdat ze angst inboezemt. De sanering van de overheidsfinanciën zal in elk geval niet vrijwillig gebeuren, ongeacht wie regeert. Er zal druk van de financiële markten nodig zijn, versterkt door de Europese instellingen.
Verwacht u niets meer van Macron? Hij is nog meer dan een jaar in functie.
Minc: In zijn eerste ambtstermijn, tot 2022, deed hij het goed. In de tweede is hij een totale mislukking.
Waar is hij volgens u op gestrand?
Minc: Op zichzelf. Na de parlementsverkiezingen van 2022 begreep hij niet wat het verlies van de meerderheid in het parlement betekende, namelijk dat hij een coalitie nodig had. Hij dacht dat hij alleen kon doorgaan. Dat was hoogmoedig.
‘Macron heeft een krankzinnige politieke zelfmoord gepleegd. Het is een miserabel, shakespeariaans einde.’
Hoe kon hij zich zo misrekenen?
Minc: Zijn narcisme heeft hem ten val gebracht. De laatste keer dat ik hem sprak, was de dag voor hij in juni 2024 totaal onnodig het parlement ontbond. Hij wilde dat idee bij mij aftoetsen. Ik zei hem dat hij de vervroegde verkiezingen met ruime marge zou verliezen van de RN. Hij geloofde daarentegen dat het een spannende race zou worden. Toen begreep ik dat hij in een parallelle wereld leefde. Nu moet hij machteloos toezien hoe een deel van zijn hervormingen wordt teruggedraaid, vooral de verhoging van de pensioenleeftijd naar 64 jaar. Macron heeft een krankzinnige politieke zelfmoord gepleegd. Het is een miserabel, shakespeariaans einde.
Belichaamt hij Frankrijk niet juist goed – een enigszins pretentieus land dat zichzelf overschat?
Minc: Zelfoverschatting is een bepalend element van onze politieke cultuur. Dat weerspiegelt onze geschiedenis, maar ook onze ambitie. Maar ik heb nog nooit een politicus meegemaakt bij wie beslissingen zo sterk door zijn psyche werden bepaald. Voor psychoanalytici is Macron een droom.
Hij ziet er moe uit – een beetje zoals het land. Lijdt Frankrijk aan democratische vermoeidheid?
Minc: Ja. Maar democratische vermoeidheid is de fundamentele toestand van Frankrijk, al decennialang. Het land wordt bestuurd als een republikeinse monarchie: met de presidentsverkiezingen wordt een koning voor beperkte tijd gekozen. De democratische essentie van Frankrijk ligt elders, namelijk op lokaal niveau. Over twee maanden zijn er gemeenteraadsverkiezingen. Ongeveer 900.000 mensen stellen zich kandidaat! Dat betekent dat, als je daar de minderjarigen en mensen met dementie vanaf trekt, ongeveer twee procent van de volwassen Fransen zich blootstellen aan het oordeel van hun medeburgers. Dat is enorm.
Iets anders: als politiek in westerse democratieën alleen nog in termen van vriend en vijand wordt begrepen, zoals Trump het in de VS voordoet, dreigt er dan niet binnen enkele jaren een nieuwe vorm van fascisme?
Minc: Dat gevaar bestaat. Het Europese democratische model is een voortdurende evenwichtsoefening tussen vrijheid en gelijkheid, tussen kapitalisme en herverdeling, tussen rechts en links. Dit model van maatschappelijke pacificatie wordt aangevallen door autoritaire krachten van buitenaf en van binnenuit. Ik weet niet of dit is een strijd is die men kan winnen. Maar verloren is hij nog niet. Onze democratieën moeten zichzelf leren te verdedigen.
Rooskleurige vooruitzichten.
Minc: Ik wil dit alles niet uitsluitend negatief bekijken, zeker niet vanuit Europees perspectief. Na de Tweede Wereldoorlog heeft Jozef Stalin onbedoeld bijgedragen aan de eenmaking van Europa door het hele continent te bedreigen. Uit de kritieke fase waarin we nu terechtkomen, zal Europa versterkt tevoorschijn komen. Onder druk van de Russische oorlogsstoker Vladimir Poetin en de Amerikaanse heerser Donald Trump worden we gedwongen onze krachten te bundelen. De onzin die Trump momenteel uithaalt met zijn volkenrechtelijk illegale ingreep in Venezuela, zal Europa nog meer samenbrengen.
‘Macron zou in het jaar dat hem rest de Franse nucleaire doctrine moeten verduidelijken.’
Nog even terug naar Macron. U oordeelt hard over hem. Men moet hem toch nageven dat hij sinds 2017 consequent pleit voor een autonoom Europa. Is dat momentum weg zodra hij vertrekt?
Minc: Zolang Le Pen of Bardella niet aan de macht komen en de AfD in Duitsland niet in de positie komt dat ze zaken kunnen blokkeren, zullen pro-Europese krachten in Parijs en Berlijn samen blijven werken aan meer autonomie. Macron zou in het jaar dat hem rest de Franse nucleaire doctrine moeten verduidelijken. Zodat van Duitsland tot de Baltische staten iedereen weet of men kan rekenen op de Franse nucleaire paraplu. Indien dat niet het geval is, zou dat een uitnodiging aan Poetin zijn.
