Desnoods met geweld: Donald Trump wil Groenland koste wat het kost hebben. Maar voor een gevecht in het noordpoolgebied is zijn leger niet uitgerust. En de Denen, kunnen zij zich verdedigen? Wie beschikt over welke wapens – en wat kun je ermee aanvangen in de arctis?
‘Welcome to the top of the world’, het staat op een ontvangstgebouw van de Pituffik Space Base in het noorden van Groenland, 1200 kilometer boven de poolcirkel. Zowat halverwege tussen New York en Moskou speuren 150 Amerikaanse militairen hier naar Russische intercontinentale raketten. Ook mogelijke dreigingen vanuit de ruimte houden ze in de gaten. Daarbij krijgen ze steun van vermoedelijk enkele honderden burgerwerknemers.
Het Amerikaanse leger is al sinds de Tweede Wereldoorlog aanwezig op Groenland. De ambassadeur van de toenmalige koloniale macht Denemarken had dat destijds aan de Amerikaanse regering gevraagd, gezien de dreiging van nazi-Duitsland. De Amerikanen kwamen te hulp – en bleven, met instemming van de Denen. In de daaropvolgende decennia bouwde het Amerikaanse leger verschillende steunpunten op Groenland uit, inclusief gigantische waarschuwingsradars op het kilometersdikke ijs van het binnenland. Er waren zelfs voorbereidingen voor kernraketten onder het ijs.
Pituffik, dat tot 2023 Thule Air Base heette, heeft een diepwaterhaven die minstens enkele maanden per jaar ijsvrij is en een permanent bruikbare start- en landingsbaan. Het is de laatste actieve Amerikaanse basis op Groenland. Elke zomer komen ook ongeveer honderd leden van de New Yorkse National Guard naar de luchthaven van Kangerlussuaq in het zuidwesten van het eiland. Met hun LC-130-transportvliegtuigen, die dankzij ski’s op sneeuw en ijs kunnen landen, ondersteunen ze wetenschappelijke missies op de ijskap.
Maar voor een gewapend conflict in het noordpoolgebied zijn de Amerikanen slecht voorbereid. Tot nog toe was een mogelijke oorlog op Groenland iets van de verre toekomst, met het oog op potentiële conflicten met China en Rusland.
Netjes vragen
Voor Washington is Groenland militair in de eerste plaats strategisch belangrijk, vanwege zijn waarschuwingssystemen, maar ook als mogelijke uitvalsbasis voor gevechtsvliegtuigen zoals de F-35. Die kunnen van daaruit strategische doelen op het Russische Kola-schiereiland bereiken. Ook Trumps geplande raketafweerschild Golden Dome is afhankelijk van Pituffik, dat langs de meest waarschijnlijke aanvliegroutes van Russische raketten richting Noord-Amerika ligt.
Denemarken, dat de buitenlandse belangen van de ongeveer 60.000 Groenlanders behartigt, heeft zich zelden kritisch uitgelaten over de Amerikaanse aanwezigheid op het eiland. Alleen in januari 1968 ontstond kortstondig een delicate situatie. Toen stortte midden in de poolnacht een B-52-bommenwerper met vier waterstofbommen neer. Plutonium besmette de omgeving van de toenmalige militaire luchthaven van Thule. Maar als Washington vandaag via diplomatieke weg zou vragen of het zijn engagement op Groenland mag uitbreiden, zou vermoedelijk geen enkele regering in Denemarken of Groenland nee zeggen.
Maar netjes vragen: daar doen Trump en zijn entourage niet aan. Ze hebben herhaaldelijk gedreigd Groenland volledig onder hun controle te brengen – desnoods met geweld. Waarom? Dat is moeilijk. Het is ‘onduidelijk’ waarom Washington ‘volledige controle over Groenland’ zou nodig hebben om zichzelf te verdedigen, schrijft Marion Messmer van de Britse denktank Chatham House.
Vooral fantasie
De bodemrijkdommen in Groenland zouden de reden vormen voor Trumps annexatieplannen: op het eiland zijn goud, edelstenen, aardolie, lood, zink, kobalt, lithium, grafiet en zeldzame aardmetalen aanwezig. Maar door de extreem gebrekkige infrastructuur en de barre klimatologische omstandigheden vraagt ontginning een gigantische inspanning. ‘Al tientallen jaren wordt er gesproken over grondstoffen ontginnen op Groenland. Maar dat is toch eerder fantasie’, zegt Paul Bierman, geoloog en klimaatonderzoeker aan de University of Vermont.
Toch willen Trump en zijn inner circle Groenland koste wat het kost bezitten. Met Jeff Landry, gouverneur van Louisiana, stelde de president zelfs een speciale gezant aan voor die opdracht. Katie Miller, conservatieve podcaster en echtgenote van Trumps vice-stafchef Stephen Miller, postte onlangs een afbeelding van Groenland met een Amerikaanse vlag op en het opschrift ‘SOON’ – ‘binnenkort’.
‘De VS zullen Groenland vermoedelijk een aanbod doen en vervolgens druk uitoefenen’, schrijft veiligheidsexpert Nico Lange op X. The Wall Street Journal meldt dat Marco Rubio, de Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken, zou hebben verklaard dat Trump geen onmiddellijke militaire invasie nastreeft, maar Groenland wil kopen. Denemarken en Groenland hebben zulke plannen al afgewezen.
Beperkt maar niet nul
Dus toch een annexatie met militaire middelen, in strijd met het internationaal recht? Mike Johnson, de Republikeinse voorzitter van het Huis van Afgevaardigden, noemt dat ‘ongepast’. Maar Karoline Leavitt, woordvoerster van de Amerikaanse regering, verklaarde dat ‘een reeks opties wordt besproken om dit belangrijke buitenlands-politieke doel te bereiken’. En dat ‘uiteraard’ ook ‘de inzet van het Amerikaanse leger altijd tot de mogelijkheden behoort voor de opperbevelhebber’.
‘Ze kunnen gewoon vanuit het Amerikaanse consulaat in Nuuk naar het regeringsgebouw wandelen.’
In de Europese hoofdsteden, Kopenhagen voorop, vragen politici en analisten zich af: zijn de VS werkelijk bereid Groenland met geweld in te nemen? Ook al zou dat, zoals de Deense premier Mette Frederiksen duidelijk maakte, het einde betekenen van de NAVO? ‘Het is moeilijk voor te stellen hoe het bondgenootschap zou herstellen van zo’n schokkende contractbreuk. Het is een aanval van een bondgenoot op een andere om grondgebied te veroveren’, schrijft Messmer van Chatham House.
Wat kan Denemarken militair doen als het daadwerkelijk tot een aanval komt? Stephen Miller verklaarde aan CNN dat ‘niemand’ met de VS ‘zal vechten over de toekomst van Groenland’. Vrij vertaald: niemand durft het tegen ons op te nemen, wij nemen wat we willen.
Groenland heeft geen eigen leger, en de Deense middelen ter plaatse zijn beperkt: een handvol oudere marineschepen, enkele helikopters, een patrouillevliegtuig. Lin Mortensgaard van het Deense Instituut voor Internationale Studies (DIIS) in Kopenhagen verwacht geen echte gevechten als de VS Groenland willen annexeren. ‘Ze kunnen gewoon vanuit het Amerikaanse consulaat in Nuuk naar het regeringsgebouw wandelen.’
Sledehonden versus vliegdekschepen
Als het toch tot een militaire confrontatie zou komen, dan kunnen de VS – ‘de enige supermacht ter wereld’, aldus Mortensgaard – alsnog een probleem hebben. ‘Opereren in het noordpoolgebied is extreem moeilijk. Als je niet weet wat onder zulke omstandigheden werkt en wat niet, dan kom je nergens.’
Een machtig vliegdekschip is bijvoorbeeld nauwelijks bruikbaar als je voortdurend bang moet zijn dat het door een ijsberg wordt beschadigd. Op de Pituffik Space Base beschikt het Amerikaanse leger over precies één kleine sleepboot, de ongeveer twintig meter lange Rising Star, die tankers kan beschermen tegen kleinere ijsbergen. Aan het einde van de zomer wordt die veilig aan land gelegd, zodat hij niet venield wordt door het ijs.
De Deense militaire capaciteiten zijn niet gigantisch, maar ze zijn er wel. De elitesoldaten van de zogeheten Sirius-patrouille trekken met sledehonden door het noorden en oosten van Groenland. Vorig jaar trainden honderden Deense militairen op Groenland, samen met collega’s uit onder meer Zweden en Noorwegen. De VS waren niet uitgenodigd voor de Arctic Light 2025-oefening.
Het enige wat Denemarken de voorbije tijd voor de veiligheid van Groenland heeft gedaan, zo grapte Trump onlangs, is een nieuwe slee kopen. Maar zelfs als dat waar zou zijn: een hondenslee is precies wat je nodig hebt in volledig onbewoonde gebieden aan het einde van de wereld. En het Deense leger heeft ze. Het Amerikaanse leger – voor zover bekend – niet. IJsbrekers heeft het ook niet.
750.000 paar sokken
Trumps uitspraak over de hondenslee is bovendien feitelijk onjuist. Denemarken kondigde vorig jaar een miljardeninvestering aan voor de veiligheid van Groenland. Het kocht vijf nieuwe ijsbestendige schepen en meerdere patrouillevliegtuigen, vermoedelijk van het type Boeing P-8. Daarnaast komt er een nieuw hoofdkwartier voor het Arctisch Commando in Nuuk. Ook wil Kopenhagen een nieuwe radarinstallatie in Oost-Groenland bouwen, langeafstandsdrones aanschaffen en het eiland via een onderzeese kabel beter verbinden met het Europese vasteland.
‘De focus van de investeringen ligt op toezicht en op de versterking van eenheden ter plaatse en in Denemarken’, zegt Amelie Theussen, wetenschappelijk directeur van het Centrum voor Arctische Veiligheidsstudies aan de Koninklijke Deense Defensieacademie. Het doel is de ‘permanente aanwezigheid ter plaatse vergroten’ en zorgen dat indien nodig er ‘snel en gefaseerd’ gereageerd kan worden.
Denemarken wil Rusland in het noordpoolgebied het hoofd kunnen bieden, aldus Theussen, en de Amerikanen en andere bondgenoten tonen ‘dat het de veiligheidssituatie in de regio ernstig neemt’. Officieel zijn Rusland en mogelijk ook China de tegenstanders, niet de VS.
Dat is vooral het politieke verhaal, meent DIIS-onderzoeker Ulrik Pram Gad. ‘In Groenland zien ze geen Russen of Chinezen die op het punt staan binnen te vallen. Trumps dreigementen daarentegen, die zitten nog vers in het geheugen.’
Het belangrijkste doel van het nieuwe militaire materieel is dan ook niet zozeer Russische soldaten bestrijden, aldus Pram Gad, dan wel Amerikaanse op afstand houden. Opvallend is één item op de aankooplijst: 750.000 paar sokken, vorig jaar besteld bij een Finse fabrikant, voor 4 miljoen euro. Het warmste van de vijf bestelde modellen, van merinowol, zou geschikt zijn voor inzet op Groenland.
