Met de spectaculaire ontvoering van de Venezolaanse president Nicolas Maduro krijgt Donald Trumps buitenlandbeleid een nieuwe wending. Wat betekent de Donroe-doctrine voor de rest van de wereld? ‘Wij zullen Amerika niet kunnen tegenhouden als het in Groenland tot actie overgaat.’
Nauwelijks enkele uren nadat Amerika een staatshoofd van een soeverein land had ontvoerd en op een schip naar Amerika geplaatst, kondigde een triomfantelijke Donald Trump aan dat het werk nog niet klaar is.
Trump bewierookte de doortastendheid van de ‘buitengewone militaire operatie’ en schetste daarna een gitzwart beeld van het Amerikaanse continent. Hij stelde dat Mexico ‘gerund wordt door drugskartels’ en dat Amerika ‘daar iets aan moet doen’. Hij beschuldigde de Colombiaanse president Gustavo Petro ervan ‘drugs te maken’ en kondigde aan dat hij ‘maar beter kon oppassen’. Hij stelde Groenland voor als ‘omsingeld door Russische en Chinese schepen’ en herhaalde dat Amerika het eiland nodig heeft uit veiligheidsoverwegingen. Wie Donald Trump aanhoort, zou bijna medelijden krijgen met de ruwe buurt waarin zijn land zich bevindt.
Geen regimewissel
Over Donald Trumps buitenlandbeleid wordt gezegd dat het isolationistisch zou zijn, en dat Trump tegen interventies zou zijn. Dat is een hardnekkige vergissing. Trump heeft geen principiële problemen met het idee om een ander land aan te vallen of binnen te vallen. Zijn kritiek op het Amerikaanse interventionisme was niet dat het moreel fout was of ongewenst, maar dat het te veel middelen opeiste voor te weinig resultaat – en uiteraard ook dat Amerika te weinig winst maakte.
De VS hebben in Venezuela géén regimewissel uitgevoerd.
Het is de voorbije dagen onderbelicht gebleven, maar Amerika heeft in Venezuela géén regimewissel uitgevoerd. Het heeft met Nicolas Maduro en Cilia Flores twee kopstukken gearrresteerd, maar de rest van het regime ongemoeid gelaten. De chirurgische uitvoering van de operatie – geen enkele Amerikaanse soldaat zou bij de operatie zijn omgekomen – suggereert dat Maduro met hulp uit eigen rangen is uitgezet. Geheel toevallig bevond vicepresident Delcy Rodriguez zich tijdens de interventie in Moskou. Dat versterkt de indruk dat Rodriguez – die samen met haar broer Jorge geldt als het economische brein van het regime – op voorhand afspraken heeft gemaakt.
Het is voorlopig totaal onduidelijk in welke mate het huidige Venezolaanse regime zich zal schikken naar de marsorders vanuit Washington. Trump suggereerde in zijn persconferentie dat Rodriguez bereid was om de Amerikaanse lijn te volgen, wat Rodriguez zelf alvast tegensprak. Hardliners als binnenlandminister Diosdado Cabello en defensieminister Vladimir Padrino zijn voorlopig nog altijd aan de macht. ‘Ik kan me niet voorstellen dat Delcy Rodriguez dit lang zal volhouden’, zegt Michiel Baud, professor Latijns-Amerikastudies aan de Universiteit van Amsterdam. ‘Ze zal redelijk snel open kaart moeten spelen: blijft ze vasthouden aan haar anti-imperialistische opstelling? Of geeft ze toe dat ze met Trump zal samenwerken?
In de aanloop naar de Irakoorlog herinnerde toenmalig buitenlandminister Colin Powell zijn president George Bush jr. al aan de befaamde Pottery Barn Rule: if you break it, you own it (Potje breken is potje betalen, nvdr). Door het bestuur van Venezuela zo nadrukkelijk naar zich toe te trekken, neemt Trump een enorm risico. ‘De overgrote meerderheid van de Venezolanen lijkt opgelucht met deze interventie’, zegt Michiel Baud, ‘maar het is de vraag hoe lang dat blijft duren als ze zien dat er niets verandert.’
De wraak van Little Marco: hoe Rubio met de arrestatie van Maduro zijn grootste politieke overwinning scoort
Meer dan enkel olie
Trump deed de voorbije dagen geen enkele moeite om de actie tegen Venezuela niet voor te stellen als een platte rooftocht om de Venezolaanse olie in Amerikaanse handen te krijgen. Niet alleen kondigde hij aan dat Amerika Venezuela voor onbeperkte tijd zal besturen – al is het onduidelijk hoe dat concreet in zijn werk zal gaan. Hij kondigde ook aan dat Amerikaanse bedrijven de zieltogende Venezolaanse olie-industrie zullen heropbouwen, en dat Amerika een vergoeding opeist voor de geleden schade. Onder Chavez werden de Venezolaanse olievelden genationaliseerd. De oliebedrijven zelf doen er voorlopig het zwijgen toe.
Venezuela mag dan het land met ’s werelds grootste oliereserves zijn, die reserves zijn notoir moeilijk te ontginnen. De olie komt vooral uit het teerzand rond de Orinoco, en is zwaar en stroperig. Waar olie op het Arabische schiereiland bij wijze van spreken rechtstreeks het vat in kan, moet Venezolaanse olie eerst bewerkt worden. ‘Het wordt een werk van lange adem om de Venezolaanse olie-industrie opnieuw tot leven te wekken’, voorspelt Thijs Van de Graaf, professor internationale politiek aan de Universiteit Gent. ‘Na 25 jaar socialisme is de olie-industrie volledig uitgemolken. Er is nauwelijks geïnvesteerd in de infrastructuur.’
Trump heeft de nadrukkelijke ambitie om Amerikaanse energiedominantie na te streven – hij riep afgelopen oktober zelfs uit tot energie-dominantiemaand. Daarbij komt die zwaardere Venezolaanse olie van pas. ‘Amerika is de grootste olieproducent geworden dankzij schalieolie’, legt Van de Graaf uit. ‘Dat is lichte, zoete olie die uit gesteente wordt gewonnen. Alleen zijn de meeste Amerikaanse raffinaderijen gebouwd om zware olie te verwerken – het soort olie dat bijvoorbeeld in Venezuela wordt gewonnen. Als Trump erin slaagt die Venezolaanse olie naar Amerikaanse raffinaderijen af te leiden, kan dat de brandstofprijzen in eigen land doen zakken, en de inflatie doen dalen.’
Van Monroe naar Donroe
Tegelijk is het duidelijk dat de Amerikaanse aanval op Venezuela niet louter over olie gaat. De voorbije maanden heeft Maduro zelf meermaals Venezolaanse olie aangeboden om zijn hachje te redden. Maar daar leek Trump niet in geïnteresseerd. ‘Er spelen duidelijk persoonlijke redenen in de beslissing om Maduro af te zetten’, zegt Alejandro Cardozo Uzcátegui, Venezuelakenner aan de Universidad Sergio Arboleda in Bogotá. ‘Maduro heeft Trump de indruk gegeven dat hij wilde onderhandelen, maar hij heeft hem finaal met een kluitje in het riet gestuurd. Voor Trump was dat de ultieme vernedering.’
De verwijdering van Maduro lijkt eerder te kaderen in het licht van de nieuwe Nationale Veiligheidsstrategie die het Witte Huis afgelopen november publiceerde. Daarin geldt het westelijk halfrond – zeg maar het continent Amerika – als de absolute prioriteit. Volgens het document wil Amerika de Monroedoctrine nieuw leven inblazen, zij het met een trumpiaanse bijsluiter. Trump zelf heeft het over de ‘Donroe-doctrine’.
Die Monroe-doctrine, genoemd naar de Amerikaanse president James Monroe, was aanvankelijk gericht tegen de Europese autoritaire regimes van de negentiende eeuw, die de onafhankelijkheid van hun oude koloniën wilden terugdraaien. Monroe stelde dat Amerika geen inmenging zou dulden van andere grootmachten op het Europese continent. In die optiek was Venezuela – en in mindere mate Cuba en Nicaragua – een doorn in het oog: Chavez en Maduro zetten de deur wagenwijd open voor China, Rusland, Iran en eigenlijk zowat elke beweging die Amerika als vijand zag.
Tegelijk is de Donroe-doctrine onnoemelijk veel sinisterder dan die van Monroe. Waar de Monroe-doctrine Amerikaanse landen wilde beschermen van absolutistische Europese ambities, is bij Trump het pro-democratische sentiment totaal afwezig. Maria Corina Machado, de Venezolaanse oppositieleider die afgelopen oktober de Nobelprijs voor de Vrede won, serveerde Trump nadrukkelijk af – ‘een zeer leuke vrouw, maar ze heeft het respect niet’. Ook Michiel Baud ziet een belangrijk verschil met het eerdere Amerikaanse interventionisme in de regio. ‘De Amerikaanse presidenten die in de twintigste eeuw interventies in de Caraïben of in Centraal-Amerika organiseerden, stelden die interventies voor als een manier om de democratische instellingen van die landen te verbeteren. Dat is bij Trump fundamenteel anders. Hij ziet dit als een manier om zich meester te maken van de Venezolaanse grondstoffen.’
Brezjnev 2.0
Bovendien gaat de Donroe-doctrine, in tegenstelling tot die van Monroe, verder dan alleen het Amerikaanse continent. Eerder dan een nieuwe Monroe-doctrine ziet Cardozo Uzcátegui een heruitvoering van de Brezjnev-doctrine. ‘Bij Brezjnev was het idee: als Amerika zich niet met de landen van het Warschaupact bemoeit, hoeft de Sovjetunie zich niet in Centraal- en Zuid-Amerika te mengen. In zekere zin stelt Trump hetzelfde voor aan China en Rusland: als jullie wegblijven uit de westelijke hemisfeer, hoeft Amerika zich niet langer om Europa te bekommeren.’ Kort door de bocht: elke grootmacht op zijn eigen erf.
Dat is een discours dat aanleunt bij het multipolaire model dat China en Rusland al langer propageren. In de Russische interpretatie hoort de wereld verdeeld te zijn in verschillende ‘polen’, die elk recht hebben op een min of meer exclusieve invloedssfeer. Er circuleren al langer geruchten dat Trump op een dergelijke strategie broedt. ‘Er bestaat het vermoeden dat Trump en Poetin een impliciete afspraak hebben gesloten’, zegt David Criekemans, professor internationale politiek aan de Universiteit Antwerpen. ‘Het idee zou bijvoorbeeld kunnen zijn: Amerika trekt de handen af van Oekraïne, als Rusland zich terugtrekt uit Venezuela. Het is niet toevallig dat Trump tijdens zijn persconferentie vermeldde dat hij achteraf wel de plooien glad zou strijken met Rusland.’
Tegelijk heeft Amerika met de spectaculaire Venezuela-raid een duidelijke boodschap richting Rusland en China gezonden. Enkele uren voor zijn ontvoering had Maduro nog een ontmoeting met een Chinese gezant. Dat doet vermoeden dat China geen idee had van de Amerikaanse plannen. En ook in Rusland zorgt Trumps drieste aanpak voor de nodige kopzorgen. ‘Je kunt je afvragen of dit voor Rusland een goede deal is’, zegt Criekemans. ‘Het heeft Syrië als bondgenoot verloren. Het lijkt nu ook Venezuela te moeten opgeven. Trump heeft ook al aangekondigd dat hij het Iraanse regime hoopt te vervangen door een regime dat Amerika vriendelijker gezind lijkt. Op den duur blijft er voor Rusland bijzonder weinig over.’
Europa
Voor Europa zou zo’n multipolaire wereld vol exclusieve invloedssferen een absolute nachtmerrie zijn. ‘Het is fundamenteel een slecht idee om de wereld in invloedssferen te verdelen’, zegt Van de Graaf. ‘Het kan niet voor een stabiele wereldorde zorgen, omdat het nooit duidelijk is waar die invloedszones juist eindigen. Het is een systeem waarbij autoritaire machthebbers altijd in de verleiding komen om buitenlandse avonturen te beginnen.’
Volgens de logica van de Donroe-doctrine komt ook Groenland Amerika toe. Niet toevallig postte Katie Miller, de echtgenote van Trumps topadviseur Stephen Miller, afgelopen zondag een tweet van een kaart van Groenland in de Amerikaanse kleuren. Trumps herhaaldelijke bedreigingen tegen Groenland zorgen al maanden voor enorme nervositeit in Europese middens. ‘Wij zullen Amerika niet kunnen tegenhouden als het in Groenland tot actie overgaat’, voorspelt Van de Graaf. ‘Wij proberen de Amerikaanse militaire paraplu zolang mogelijk boven ons te houden, omdat we zonder Amerika militair nauwelijks iets voorstellen. Wij plooien ons totaal naar het Amerikaanse buitenlandbeleid omdat we geen eigen militaire afschrikking hebben.’
Trumps uitgesproken ambities moeten eens te meer alle alarmbellen in Brussel doen rinkelen. ‘De huidige Europese Unie is niet langer aangepast aan de geopolitieke realiteit’, zegt Criekemans. ‘De logica van het multilateralisme, waarop het Europese project is gebouwd, gaat door een diepe crisis. De spelregels worden bepaald door het recht van de sterkste. Het is niet duidelijk of de huidige Europese constellatie die externe schokken zal overleven. Europa is momenteel geen relevante actor in de wereldpolitiek.’
Wie is Jeff Landry, de gezant die Groenland moet inlijven voor Trump?
