De laatste dagen heeft Donald Trump nog sneller geschakeld dan anders. Zitten de Verenigde Staten in de vijfde fase van het fascisme?
Toen Masha Gessen gevraagd werd naar het verschil tussen Donald Trump en het autoritaire bestel van Vladimir Poetin antwoordde de Rusland-expert kort: ‘Het gaat zoveel sneller.’ Amerika glijdt vandaag sneller af naar een autocratie dan Rusland dat jaren geleden deed, maar ook sneller dan bijvoorbeeld Hongarije of Israël, zei Gessen vorige week in een gesprek met The New York Times-journalist Ezra Klein.
Het Duitse blad Die Zeit ging vorige week na in hoeverre Trump beantwoordt aan de klassieke definitie van een fascist, opgesteld door de wereldautoriteit Robert Paxton. Het antwoord: nog meer dan vroeger. Trump zou zelfs al aan de vooravond van de vijfde fase van het fascisme zitten. Dat is meteen ook de laatste fase: die waarin de beweging ofwel verder radicaliseert ofwel aan momentum verliest.
In overdrive
Voorlopig lijkt het met de Verenigde Staten de eerste kant op te gaan, aangespoord door zwakke waarderingscijfers en de uitdagende tussentijdse verkiezingen in november. De laatste weken ging de Amerikaanse president nog meer in overdrive, onder meer met aanvallen tegen andere landen. Dat is een klassiek kenmerk van een fascistisch bewind, en het was in de eerste termijn van Trump minder duidelijk aanwezig.
Na de ontvoering van de Venezolaanse president Nicolás Maduro volgden de bedreigingen aan het adres van Colombia, Mexico en Groenland. De in geweld gesmoorde straatprotesten in Iran van de afgelopen weken probeerde Trump nog verder op te stoken. Ook zijn aanvallen op Cuba werden heviger: hij porde president Miguel Díaz-Canel aan om een deal te aanvaarden, wellicht het soort deal dat Maduro recent geweigerd heeft.
Sturmabteilung
In de Verenigde Staten zelf kwamen dit weekend tienduizenden burgers op straat om te protesteren tegen de moord op Renee Nicole Good, een vrouw die in Minneapolis in de weg stond van een ICE-agent. ICE is in principe de Amerikaanse migratiepolitie, maar wordt door Trump de facto ingezet als zijn privémilitie. Het is een eenheid die radicaalrechts-expert Cas Mudde vergelijkt met de Sturmabteilung (SA) van Adolf Hitler.
Belangijker voor ons in Europa is dat Trump zich ondertussen ook expliciet en herhaaldelijk heeft uitgesproken tegen het internationaal recht. Dat is de zogenaamde ‘rule-based order’, waar de Verenigde Staten de laatste decennia minstens lippendienst aan hebben bewezen, maar waar ze zich ook geregeld hebben aan gehouden. In een interview met The New York Times gaf Trump aan dat de enige grens voor hem zijn eigen hoofd is: ‘Ik heb geen behoefte aan internationaal recht, ik ben er niet op uit om mensen pijn te doen.’
Nu Trump in sneltempo tot volbloeddictator aan het vervellen is staat het Westen op een kantelpunt.
66 internationale organisaties
Op de Substack van de Amerikaanse overheidsdienst Buitenlandse Zaken lichtte minister Marco Rubio toe waarom zijn land uit maar liefst 66 internationale organisaties is gestapt: ze zouden verspillend, ondoeltreffend en schadelijk zijn. Die beslissing zendt schokgolven door heel Europa. Ze komt boven op de verbale aanvallen op Groenland, dat tot NAVO-lid Denemarken behoort.
Europese toppolitici reageerden stellig, ook onze eigen minister van Defensie was kritisch. Als Donald Trump zelfs Theo Francken ongerust maakt, dan zitten we echt in de rats. ‘Dit is echt zeer problematisch’, zei onze minister van Defensie op VTM. Dat pleegt het fascisme al eens te zijn.
Hypocrisie
Knack-columnist Jonathan Holslag schreef eerder dat er een goede kant zit aan de toegenomen agressie van Trump. De president zou daarover tenminste niet hypocriet zijn, en voluit voor zijn brutale machtspolitiek uitkomen. In de krant De Morgen benadrukte de Gentse econoom Koen Schoors dit weekend daarentegen de waarde van schijnheiligheid: de hypocrisie beperkt de bewegingsvrijheid van de hypocriet. Hypocrisie is zeer laakbaar, maar er is tenminste nog een ethische norm waaraan de hypocriet zich moet spiegelen. Soms zal hij zelfs echte inspanningen moeten doen om de schijn te redden.
In het gesprek met Ezra Klein zei Masha Gessen hetzelfde met een historische vergelijking. Het is belangrijk, aldus Gessen, dat de Amerikaanse president George Bush tenminste de behoefte voelde om te liegen tegen de Verenigde Naties in de aanloop naar de inval in Irak, in plaats van de VN koudweg te negeren.
Zelfontbranding
Nu Trump in ijltempo tot volbloeddictator aan het vervellen is, of juist de zelfontbranding nabij is, staat het Westen op een kantelpunt. We kunnen alleen maar hopen dat er nog leiders met impact zijn die het internationaal recht willen verdedigen, in Europa en elders, al dan niet met een snuifje hypocrisie. Want ‘zeer problematisch’ komt als inschatting van de dreiging van de afgelopen dagen nog niet in de buurt.
