De Amerikaanse president Donald Trump heeft in Venezuela laten zien waartoe hij in staat is. Die aanpak zou de protesten in Iran kunnen aanwakkeren, denkt Mariam Claren. De activiste legt uit hoe gevaarlijk de opstanden kunnen worden voor het regime. ‘Als frustratie wordt aangewakkerd door honger, hebben mensen werkelijk niets meer te verliezen.’
Mariam Claren is in 1980 geboren in Teheran en groeide op in Duitsland. De Iraanse ballinge en activiste is initiatiefneemster van een politiek peterschapsprogramma voor politieke gevangenen in Iran. Haar moeder, Nahid Taghavi, zat zelf meerdere jaren gevangen in de Evin-gevangenis in Teheran.
De Verenigde Staten hebben enkele dagen geleden de Venezolaanse machthebber Nicolás Maduro gevangengenomen. Ook het regime in Teheran werd door de Amerikaanse president Donald Trump herhaaldelijk bedreigd als het de recente demonstraties met geweld zou onderdrukken. Welke invloed heeft de actie in Venezuela op de protesten in Iran?
Mariam Claren: Dat verhit de sfeer en zou de protesten een extra impuls kunnen geven. Trump heeft laten zien waartoe hij in staat is en hoe snel een Maduro van zijn bed kan worden gelicht. Dat zal een deel van de bevolking aanmoedigen om de straat op te gaan. Dat betekent niet dat ik een schending van het internationaal recht goedkeur.
Tegelijkertijd voedt het ook de angst voor een herhaling van de Twaalfdaagse Oorlog. Militaire interventies onderdrukken protesten. Wat gebeurt er als er bommen vallen? Scanderen mensen dan nog leuzen op straat, of brengen ze zich in veiligheid? Ondanks dat gevaar zijn er zeker Iraniërs die hopen op een militaire aanval. Dat laat zien hoe groot de wanhoop is na 47 jaar terreurbewind wanneer sommigen daarin de laatste kans op een toekomst zien.
Wat betekenen de ontwikkelingen in Venezuela voor het Iraanse regime?
Claren: Het heeft een bondgenoot verloren. In de gemeenschap van Iraanse ballingen grappen we al jaren: als het regime valt, vertrekken de vliegtuigen naar Caracas. Die optie lijkt er nu niet meer te zijn.
De protesten begonnen eind december en houden sindsdien aan. Hoe gevaarlijk kunnen ze worden voor het verzwakte regime?
Claren: We zien al een vrij heterogene massa op straat en de protesten breiden zich uit. Als dat aanhoudt en overslaat naar sleutelregio’s zoals Beloetsjistan en Koerdistan, zou dat een schok tot in het hart van het systeem zijn.
De woede laaide op door de enorme devaluatie van de munt. Waar gaat het de demonstranten om?
Claren: In Iran zijn economie en politiek nauwelijks van elkaar te scheiden. De systeemvraag wordt al lang gesteld. Je hoort oproepen tot het einde van de dictatuur. Zulke revolutionaire tendensen zien we al sinds 2017. Toen waren er landelijke protesten, opnieuw in november 2019. In beide gevallen waren de aanleidingen economisch. In 2022 volgde de beweging ‘Vrouw, Leven, Vrijheid’ na de dood van Jina Mahsa Amini. Het zijn golfbewegingen die aandringen op een systeemverandering.
Wat onderscheidt deze protesten van eerdere?
Claren: Opvallend is dat ze zijn begonnen met een staking van de bazari’s, de handelaars in het centrum van Teheran. Dat is een conservatieve klasse. Als ze zich al aansloten bij protesten, gebeurde dat vroeger pas laat. In zekere zin zijn zij een graadmeter, maar ook een economische factor en aanjager. Dat juist deze groep oproept tot protest is interessant. Vrij snel sloten ook de studenten zich aan.
Tot nu toe heeft het regime alle protesten met geweld neergeslagen. Ook nu zijn er al meerdere doden en honderden arrestaties. Wat hoort u van uw contacten ter plaatse?
Claren: Onze familieleden, kennissen en bronnen ter plaatse, met name in de hoofdstad Teheran, berichten over een massale aanwezigheid van veiligheidstroepen op straat – vooral in burgerkleding. Zij mengen zich onder de demonstranten en grijpen in wanneer de situatie volgens hen dreigt te escaleren. Daarnaast bereiken ons zeer veel video’s. Omdat er geen vrije pers is in het land, zijn Iraanse burgers een soort burgerjournalisten geworden. Zij documenteren wat er in het land gebeurt.
‘Veiligheidstroepen zijn een ziekenhuis binnengedrongen om gewonde demonstranten te arresteren.’
Tot bijzonder gewelddadige taferelen kwam het onlangs in Ilam, in het westen van het land.
Claren: We zien dat het optreden bijzonder bruut is in gebieden waar etnische minderheden wonen. In het door Koerden gedomineerde Ilam waren er zware aanvallen op demonstranten. Er vielen meerdere doden. Daarna zijn veiligheidstroepen een ziekenhuis binnengedrongen om gewonde demonstranten te arresteren. Dat betekent dat patiënten van de intensive care zijn weggehaald uit de zorg van artsen, omdat zij volgens de veiligheidsdiensten een potentiële bedreiging voor de nationale veiligheid vormden. Dat is een escalatieniveau dat ik al lang niet meer heb gezien. De situatie is uiterst explosief.
Hoe ziet het dagelijks leven van de bevolking eruit?
Claren: De economische nood is enorm. De stroom valt voortdurend uit, water is schaars. Een middenklasse bestaat vrijwel niet meer. Artsen houden hun praktijken tot middernacht open, omdat ze anders niet rondkomen. Een academicus, professor aan een erkende universiteit en dus ambtenaar met een relatief hoog inkomen, moet rondkomen van een pensioen van omgerekend zo’n 300 euro.
Die mensen zijn er nog het best aan toe. Stel je voor hoe het anderen vergaat. Mensen kopen geen vlees meer en kunnen zich soms zelfs geen fruit en groenten veroorloven. Als frustratie wordt aangewakkerd door honger, krijgt die een heel andere kracht. Dan hebben mensen werkelijk niets meer te verliezen.
President Masoud Pezeshkian toonde recent bereidheid tot dialoog. Hij toonde begrip voor de nood van de mensen en gaf zelfs fouten toe. Wat zit er achter deze ongewoon verzoenende retoriek?
Claren: Die heeft als doel dat journalisten erover berichten en westerse politici de vermeende de-escalatie voor waar aannemen. Het is belangrijk te beseffen dat Pezeshkian niets te zeggen heeft. Hij is president van een regering die wordt georkestreerd door de opperste leider Khamenei. Pezeshkian is het masker dat dit systeem opzet. Hij moet voor het Westen als gematigd worden gepresenteerd. Wat telt, is de balans: in juli 2024 trad Pezeshkian aan. In 2025 waren er meer dan 2000 executies in het land. Pezeshkian wil alleen sussen.
‘Begrafenissen bijwonen is in Iran een vorm van protest. Met elke begrafenis groeit de woede.’
Slaat dat aan bij de bevolking?
Claren: Het volk gelooft hem niet. Er is de facto geen bereidheid tot dialoog. Het regime heeft al lang geen draagvlak meer onder de bevolking. Dat tonen de protestgolven, maar ook het stille protest bij de stembus: officieel lag de opkomst bij de laatste verkiezingen op 49 procent, in werkelijkheid was het vermoedelijk slechts de helft daarvan. De woede neemt niet af. De eerste doden zijn gevallen en daarmee zijn er ook de eerste begrafenissen geweest. Begrafenissen bijwonen is in Iran een vorm van protest. Met elke begrafenis groeit de woede.
Tegelijk lijken de protesten slechts langzaam te groeien. Werken de intimidatiepogingen, zoals publieke vernedering van demonstranten en de hardheid van de staatsmacht?
Claren: Er worden afgedwongen bekentenissen op de staatstelevisie uitgezonden. Maar niemand houdt die bekentenissen nog voor geloofwaardig. Sommigen aarzelen nog om de straat op te gaan. De Koerdische bevolking lijkt momenteel in een soort observatiepositie te zitten. Dat zijn ook degenen die de hoogste prijs betalen. Maar recent hebben Koerdische vertegenwoordigers opgeroepen om zich ten minste solidair te verklaren met de demonstranten.
Bij eerdere protesten waren er geen overlopers uit het veiligheidsapparaat. Ziet u nu scheuren in het systeem?
Claren: Er is zeker sprake van verdeeldheid binnen de verschillende machten, en van groot onderling wantrouwen. Maar of het zover komt dat veiligheidstroepen op grote schaal van kant wisselen, is nog niet te zeggen. In november 2019 werden binnen twee dagen ongeveer 1500 mensen gedood. Dat is nu niet het geval. Of dat komt doordat de veiligheidstroepen aarzelen omdat ze willen overlopen, of omdat er van bovenaf bevel is gegeven om niet te hard op te treden om internationale aandacht te vermijden, is moeilijk te zeggen.
Hoe kunnen de demonstranten in Iran van buitenaf worden ondersteund?
Claren: Media-aandacht en internationale solidariteit zijn belangrijk. Op EU-niveau staat de Revolutionaire Garde nog altijd niet op de lijst van terreurorganisaties. Duitsland is nog steeds de belangrijkste Europese handelspartner van Iran. De voorwaarden voor humanitaire visa voor Iraniërs zijn hier strenger geworden. Dat zou versoepeld moeten worden, en er zou een landelijke uitzettingsstop naar Iran moeten komen. Er zijn verschillende knoppen waaraan men politiek, diplomatiek, economisch en sociaal kan draaien.
Durft u een voorspelling te doen over hoe het verdergaat met de protesten?
Claren: Dat is op dit moment echt heel moeilijk.
Waar hoopt u op?
Claren: Dat ik in maart het Iraanse nieuwjaar kan vieren in mijn geboortestad Teheran. Dat Khamenei wordt gearresteerd en voor een volkstribunaal wordt gebracht. Dat het volledige machtsapparaat wordt ontmanteld. Dat er een overgang naar democratie plaatsvindt en de deuren van de gevangenissen opengaan, waarin zoveel mensen vastzitten die het potentieel hebben om een nieuw Iran op te bouwen.
Dat is een grote wens. De scenario’s voor een machtswisseling in Teheran zijn veel somberder.
Claren: Dat weet ik. Het is zeer positief wensdenken en ik vrees dat het nog lang zal duren. Op dit moment hoop ik vooral dat er geen bloedvergieten komt en dat niemand meer met honger naar bed hoeft te gaan.
