Tijdens nieuwjaarsnacht brak er brand uit in een bar in het Zwitserse skiresort Crans-Montana. 40 mensen kwamen om het leven, 115 anderen raakten zwaargewond. Het onderzoek naar de oorzaak van de ramp loopt nog, wellicht vatte het plafond vuur door champagneflessen met sterretjes.
‘Grosse table, vingt bouteilles
Toujours calibré dans l’club re-fré
On t’monte en l’air’
‘Grote tafel, twintig flessen
Altijd gewapend in de club, broer
We heffen je de lucht in’
Wanneer die regels van de Algerijns-Franse rapper A.W.A. door de geluidsinstallatie in de kelder van Le Constellation schalden, was het vermoedelijk al te laat.
Veel bezoekers lijken ‘we heffen je de lucht in’ letterlijk te hebben genomen. Vermoedelijk werden meerdere champagneflessen met vonkende sterretjes omhooggehouden, misschien zelfs terwijl feestvierders op elkaars schouders zaten. Waarschijnlijk belandden de vonken uiteindelijk tegen een laag, met akoestisch isolerend schuim bekleed plafond – en vrijwel zeker ook tegen het hout dat de muren bekleedde. Het nieuwe jaar was nog maar iets meer dan een uur oud wanneer de catastrofe toesloeg.
Luxueus skioord
Plaats van onheil: een chique loungebar in een skioord, in een van de welvarendste landen ter wereld – Zwitserland. In de oudejaarsnacht, kort voor 1.30 uur, brak brand uit.
Een veel gedeelde gsm-video toont hoe het plafond in de kelder vuur vatte. De muziek van A.W.A. speelde nog. Een groep jonge mensen aan de bar staarde verbijsterd naar het brandende plafond. Sommigen filmden, anderen sloegen op de vlucht en stroomden naar het plein voor het gebouw. ‘Ze gaan creperen, ze gaan sterven’, schreeuwde een jonge vrouw in het Frans. Een andere video toont hoe gasten via het terras probeerden te ontsnappen en ramen insloegen. De enige uitgang van het lokaal leek geblokkeerd.
‘Le Constel’ biedt plaats aan 300 gasten, verdeeld over het gelijkvloers en de kelder. Hoeveel mensen er die nacht aanwezig waren, is nog onduidelijk. Ook de geruchten over het ontbreken van een nooduitgang zijn nog niet bevestigd. Wat zich precies heeft afgespeeld in die paar dodelijke minuten, kan voorlopig niet volledig worden gereconstrueerd. De hulpdiensten waren volgens de autoriteiten zeer snel ter plaatse, binnen enkele minuten. Voor veel slachtoffers kwam die hulp evenwel te laat.
Tientallen doden
Tijdens een eerste persconferentie hielden de Zwitserse autoriteiten zich op de vlakte. Ze spraken over ‘meerdere tientallen’ doden, zonder exacte cijfers te noemen, onder meer omdat de identificatie van de slachtoffers nog bezig was. Een terroristische aanslag of brandstichting werden uitgesloten.
Meer concrete cijfers kwamen aanvankelijk van het Italiaanse ministerie van Buitenlandse Zaken, dat melding maakte van veertig doden. Twee ooggetuigen vertelden aan de Franse zender BFM dat sterretjes binnen enkele minuten tot de brand hadden geleid.
Later die namiddag bevestigde Frédéric Gisler, chef van de politie van het kanton Wallis, dat er ongeveer veertig doden en 115, meestal zwaargewonde, slachtoffers zijn. Volgens Mathias Reynard, voorzitter van de Waalse kantonsregering, zijn veel lichamen nog niet geïdentificeerd en verkeren tal van families in onzekerheid. Hij sprak van een ‘afschuwelijk moment’.
Over de brandoorzaak hebben de autoriteiten zich nog niet definitief uitgelaten (zie kaderstuk). Ook over de vraag wanneer de naleving van de brandveiligheidsvoorschriften voor het laatst was gecontroleerd, bleef het stil. Pas na aandringen verklaarde de burgemeester dat die controles ‘jaarlijks of tweejaarlijks’ plaatsvonden.
Geïmproviseerde draagberries
‘Ik had me nooit iets ergers kunnen voorstellen dan die nacht’, zei een student werktuigbouwkunde, Gianni, tegen het Franstalige platform 20 Minutes. Hij was naar eigen zeggen een van de eersten ter plaatse, nog voor de hulpdiensten arriveerden. ‘Mensen lagen op de grond, met ontbloot bovenlijf, verminkt, verbrand. Iedereen kon het zien.’
Hij bood de brandweer zijn hulp aan. ‘Hoe verder we binnendrongen, hoe erger de gevallen werden’, zei hij. Gezichten waren volledig verminkt, mensen zwartgeblakerd, kleren met de huid versmolten. Samen met anderen maakte hij van metalen sofaonderstellen geïmproviseerde draagberries om gewonden weg te dragen. Hij zag mensen voor zijn ogen sterven.
Veel jonge slachtoffers
De omvang van de ramp werd vooral duidelijk in de ziekenhuizen van de regio. De intensivecareafdeling van het ziekenhuis in Sion, de hoofdstad van het kanton Wallis, was volledig overbelast. Alle beschikbare krachten werden opgeroepen, ook uit nachtdiensten en vakantieverlof. Volgens bronnen in het ziekenhuis verliep de triage – het indelen van slachtoffers volgens urgentie – goed.
‘We hebben die nacht heel veel mensen kunnen helpen’, zei een betrokkene. Sommige slachtoffers waren jonger dan zestien jaar en moesten op pediatrische afdelingen worden verzorgd. Ook in universitaire ziekenhuizen, onder meer in Genève, Lausanne, Fribourg en Zürich, werden zwaargewonde patiënten opgenomen.
‘Le Constel’ was bijzonder populair bij jongeren. Bovendien verbleven op het moment van de ramp veel buitenlandse toeristen in het skioord.
Mogelijke oorzaak
Over de oorzaak van de brand bestaan voorlopig geen vaststaande conclusies. Vermoedelijk ligt er geen springstofexplosie aan de basis van de brand. Het vuur zou wel een explosieve ontbranding hebben veroorzaakt, zei het voor veiligheid bevoegde Staatsraadlid van het kanton Wallis, Stéphane Ganzer. Dat verklaart waarom omwonenden wél van een explosie spraken.
De kantonregering van Wallis had het in een mededeling over een ‘flashover’ (vlamoverslag) in de bar – een brandfenomeen dat een brandveiligheidsexperte op tv-zender ARD vergeleek met een soort vuurwals. Dat zou verklaren waarom zo veel mensen omkwamen en niet konden vluchten.
In de mededeling van de Staatsraad, de regering van het kanton, stond: ‘In de oudejaarsnacht van 31 december op 1 januari 2026 deed zich in bar Le Constellation in Crans-Montana als gevolg van een brand een flashover voor, die een of meerdere explosies tot gevolg had en talrijke doden en gewonden maakte.’
Vuurwals
Brandveiligheidsexperte Sandra Barz legde in het ARD-programma Brennpunkt het fenomeen ‘flashover’ uit als een brandgebeurtenis waarbij de hitte zich ophoopt onder het plafond. Die warmteopbouw wordt steeds intenser. Alle brandbare materialen in de betrokken ruimte vormen bepaalde gassen. ‘En bij de juiste mengverhouding en bij een steeds hogere temperatuur leidt dat tot een volledige doorontbranding, een vuurwals die alles tegelijk in brand zet.’
Volgens Barz stijgt bij een ‘flashover’ de temperatuur in zeer korte tijd tot ongeveer 1000 à 1200 graden. Tegelijk daalt het zuurstofgehalte tot onder de 4 procent. Ze benadrukte: ‘Het menselijk lichaam is daar niet tegen gewapend.’ Zonder beschermende kledij is dat niet te overleven.
‘Een van de ergste rampen in het land’
Het gaat vermoedelijk om een van de grootste brandrampen uit de recente Zwitserse geschiedenis. Bondspresident Guy Parmelin, zelf afkomstig uit Franstalig Zwitserland, toonde zich diep geschokt. ‘Wat een moment van vreugde had moeten zijn, is in Crans-Montana veranderd in een rouw die heel Zwitserland en het buitenland raakt’, schreef hij op X, waar hij zijn medeleven betuigde.
Later die dag arriveerde Parmelin zelf in het dorp. Hij sprak ter plaatse van een van de ‘ergste rampen van het land’. De vlaggen aan het Federale Parlementsgebouw hangen vijf dagen halfstok. De traditionele nieuwjaarstoespraak op de Zwitserse televisie werd uit respect voor het leed van de families uitgesteld.
De Franse president Emmanuel Macron kondigde steun aan. ‘Aan Zwitserland, zijn burgers en zijn autoriteiten betuig ik de volledige solidariteit en broederlijke steun van Frankrijk’, schreef hij eveneens op X. Ook de Oekraïense president Volodymyr Zelensky en de Italiaanse premier Giorgia Meloni reageerden.
Uitbaters onder vuur
Volgens onderzoek van Der Spiegel is Le Constellation eigendom van het Corsicaanse echtpaar Jessica en Jacques Moretti. Zij kochten het pand in 2015 en verbouwden het. In Crans-Montana baten ze nog andere zaken uit. Op vragen van Der Spiegel reageerden zij donderdag nog niet, evenmin als de zaakvoerder van het café.
Aan het Franse onlineplatform Nice Matin zei een medewerker van een ander etablissement van het echtpaar: ‘We hebben personeelsleden verloren, maar het is vandaag heel moeilijk om daarover te spreken.’ In het dorp stond de bar er blijkbaar om bekend de veiligheidsregels niet altijd even strikt te nemen. Zo zou ook de leeftijdscontrole bij alcoholverkoop niet altijd nauwkeurig zijn gebeurd, net zomin als de tassencontrole tijdens die fatale oudejaarsnacht. Die beweringen zijn voorlopig niet officieel bevestigd.
Pijnlijke parallellen
De tragedie in Crans-Montana roept herinneringen op aan de ramp in het Turkse skigebied Kartalkaya. Daar kwamen op 21 januari 2024 bij een hotelbrand 78 mensen om het leven en raakten 134 anderen gewond. De hoteleigenaar, zijn familie, de plaatsvervangende burgemeester van Bolu en anderen kregen meervoudige levenslange gevangenisstraffen wegens het overlijden van 34 kinderen en 44 volwassenen. Het vonnis was gebaseerd op het niet naleven van brandveiligheidsmaatregelen.
In Wallis denken velen ook terug aan een zwaar busongeval in maart 2012, toen een Belgische autocar tegen de wand van een tunnel botste. Daarbij kwamen 28 mensen om, onder wie 22 schoolkinderen uit Nederland en België. De plaats van dat ongeval ligt in vogelvlucht slechts enkele kilometers van Crans-Montana.
