De Joannespassie van J.S. Bach : in feite een actueel verhaal op tijdloze muziek.
...

De Joannespassie van J.S. Bach : in feite een actueel verhaal op tijdloze muziek.Het verslag over het lijden van Christus, zoals weergegeven door de vier evangelisten, is een rijke inspiratiebron geweest voor componisten. Dat komt omdat het gegeven zo aangrijpend is en alle menselijke aspecten er aan bod komen : liefde, haat, verraad, verdriet, machtswellust, woede en zo verder. Van alle passies worden de Mattheüs- en Joannespassie van Johann Sebastian Bach (1685-1750) als de absolute toppers beschouwd. Toch zijn er mensen die zich storen aan het religieuze karakter ervan. Dat hoeft niet, want je kan het gegeven zonder meer op louter menselijk vlak overplaatsen. De muziek blijft even sterk. Daarom volgt hier een wat geactualiseerde versie. Het gaat over een braaf man. Omdat hij liefde predikt en tegen corruptie is, moet hij uit de weg worden geruimd. Vriend Judas laat zich omkopen als informant ; vriend Petrus lijdt plotseling aan geheugenverlies en zegt dat hij die man niet kent. De hoge magistratuur roept valse getuigen op. Procureur Caiphas, zelf in het complot, schuift het vuile zaakje door naar de hoger geplaatste Pilatus. Die is doodsbang voor zijn job, bang ook voor het gejoel van een troep oproerkraaiers, die de vrijlating van beroepsmoordenaar Barrabas verkiezen boven die van de onschuldige ?die Christus wordt genoemd?. De veroordeelde wordt gepest, bespot, gemarteld en psychisch vernederd. De kruisiging die hem te wachten staat, is een vreselijke, een langzame dood. Zo gaat het verder, met ontroerende details : de moeder die bij haar stervende zoon staat, de stille begrafenis. Herkenbare situaties. Wat in het bijbels verslag ontbreekt, is een Witte Mars. EERLIJK EN INTUITIEFVanaf aanstaande vrijdag verzorgt Il Fondamento onder leiding van Paul Dombrecht uitvoeringen van Bachs Joannespassie in Brugge, Leuven, Brussel, Antwerpen en Gent. Vorig jaar deden ze dat ook. Van de opvoering in de Begijnhofkerk van Sint-Truiden werd toen een cd-opname gemaakt die nu door Vanguard Classics is uitgebracht in de Passacaille Collection. Op de box staat aan de voor- en achterkant dat het een ?Live recording? is. Het zou logischer zijn als er bij een productie werd vermeld wanneer het een ?studio-opname? is met alle gladstrijkerij van dien. Een goede live-opname is namelijk eerlijk, straalt warmte uit en emotie, en vertaalt de spanning van de uitvoerders. Als je dan dingen hoort die niet in de partituur staan altijd wordt er wel eens gehoest of valt er iets op de grond dan neem je dat er graag bij. Deze live-opname van de Joannespassie is in elk geval prima. In de bijsluiter schrijft Michel Dutrieue : ?Paul Dombrecht pleit voor een eerlijke en intuïtieve benadering van de muziek?. Het is niet enkel een pleidooi ; hij doèt het. Heel voelbaar zelfs. Hij kent Bachs muziektaal en de duizenden finesses die Thomascantor er in verwerkte. Het orkest is voorbeeldig, het koor gemotiveerd. Bij de solisten is Ian Honeyman als evangelist een opvallende verschijning. Zijn Duits is meer dan behoorlijk en kleine slippers als ?Von hoben an? in plaats van ? Von oben an? zijn zo storend niet. Nee, het opvallende zit hem in zijn declamatie. Hij is niet de nuchtere verhaler, de zakelijk verslag gevende lector, maar kleurt de tekst. Sommige passages zijn heel verrassend zoals wanneer hij ?Golgotha? zingt (in Breitkopf-editie nr 47, maat 13 ; op cd 2 nr 26), met gerekt en uitstervend echo-effect : iedereen weet dadelijk dat dit Golgotha een berg is. Zo staat het niet in Bachs partituur, maar het moet kunnen : eindelijk helemaal los van de ?naaimachine-barok? ( Gustav Leonhardt) van de jaren zestig, hoe nuttig die ook is geweest. Mijn voorkeur als evangelist in de Joannes gaat niettemin naar Guy de Mey in de Ton Koopman-vertolking (Erato 4509-94675-2). Andere solisten op deze Vanguard-cd's zijn Werner Van Mechelen als Christus, Steve Dugardin, altus, Stuart Patterson, tenor, Dirk Snellings, bas & Pilatus. Heel vertederend is Greta De Reyghere, sopraan & ancilla. Beluister haar doorleefde vertolking van de aria ?Zerfließe, mein Herze?. Let op de huil-accenten in ?Mein Jesus ist tot? (maten 80 en 81). Van de vele Joannesversies die ik ken, probeert enkel Annegeer Stumphius dat bij Frans Brüggen (Philips 434 905-2), maar het is bij verre niet zo aangrijpend. De solistenbezetting op deze cd's verschilt van de uitvoeringen die Dombrecht momenteel verzorgt : Greta De Reyghere wordt vervangen door Anne Cambier, Werner Van Mechelen door Harry Van Der Kamp en Stuart Patterson door Philip Defranc. Hoe dan ook, deze opname is een fijne herinnering voor wie nu deze Joannespassie onder leiding van Dombrecht meebeleeft. GEEN APPLAUS GRAAGToch staat er op deze cd-uitgave van Bachs Joannespassie iets dat mij mateloos irriteert, zelfs verdriet. Je verwacht dat cd 1 begint met het openingskoor ?Herr, unser Herrscher? en dat cd-2 eindigt met het koraal ?Ach Herr, laß dein lieb' Engelein?. Maar nee : tot mijn verbazing is cd-nummer 1 applaus, en cd-nummer 49 applaus. In De Standaard van 6 maart schreef Jo Paumen onder de titel ?Late Mozart met grote klasse? een recensie over een klavierrecital door Jos van Immerseel in Brussel. Hij vertelt hoe deze bij de toegift tot het publiek zei : ?Graag geen applaus na het nu volgende charmante deel uit de Sonate facile, zodat u nog helemaal in de ban van Mozarts prachtige muziek naar huis kan gaan?. Daar kan je iets ondeugends in zoeken elke artiest wil graag op tijd naar huis maar ik durf veronderstellen dat Van Immerseel dit eerlijk meende. Er zijn nog van die muziekstukken waar je zo door gepakt wordt, dat je liefst geen applaus zou willen om de sfeer mee naar huis te kunnen nemen. ?Winterreise? van Franz Schubert bijvoorbeeld, eindigend met het intreurige ?Der Leiermann?. Of ?Wozzeck? van Alban Berg. Aan het slot van deze opera wordt Marie, de geliefde van Wozzeck, uit de vijver opgevist. Dood, vermoord. Haar zoontje loopt met andere kinderen mee om te gaan kijken. Het jochie vat echter het vreselijk drama niet. Op zijn stokpaardje huppelt hij de anderen na, ?hop, hop? roepend. Daar krijg je rillingen van en zou je liefst geen lawaai van handgeklap willen horen. Maar applaus is nodig. Noodzakelijk zelfs, want voor artiesten is dat de beloning. Tot zo'n 25 jaar geleden waren er echter twee grootse composities waarbij niet geapplaudisseerd werd : de Mattheüs- en de Joannespassie van Bach. De muzikale inhoud ervan werd als zo overweldigend ervaren, dat de prestatie van solisten, koor, orkest en dirigent hoe uitstekend ook moest wijken voor het kunstwerk zelf. Al de uitvoerders vonden dat eveneens normaal. Een dergelijk verschijnsel deed zich indertijd ook voor in Bayreuth, wanneer ?Parsifal? van Richard Wagner op de affiche stond. Het is allemaal begonnen in de jaren zestig. Ineens werd toen dit nobele gebruik overboord gegooid, zoals veel beschaafde tradities toen sneuvelden. In Nederland werd daar destijds een hevige polemiek over gevoerd. De handenklappers haalden het. Ze hadden trouwens de steun van Nikolaus Harnoncourt, die zei dat ze in Italië ook klapten. Een belachelijk argument. Voor zover ik weet, wordt hier bij een ter aardebestelling, bij een executie of een corrupte rechtspraak niet geapplaudisseerd. De Witte Mars verliep in stilte. Het zal met Bachs passies in kerken en concertzalen wel nooit meer veranderen. Maar om die klap-manie zo op te drijven door het applaus als apart nummer op cd's te zetten van zijn passies, zoals hier bij Vanguard, dat is misplaatst. Er is geen enkel argument voor. Ook de dynamische kracht van het einde van het slotkoraal van de Joannes niet : het is geen triomflied, maar een smeekbede met aandrang : ?àls u mij verhoort, zal ik u eeuwig prijzen? luidt de tekst. Die applausjes op deze cd's zijn een zwak punt in de regie. Of om het met de woorden van Alfred de Vigny te zeggen : ?Seul le silence est grand, tout le reste est faiblesse?. Begin deze overigens mooie productie dus bij nr 2 en eindig haar met nr 47. Fons de Haas Johann Sebastian Bach, ?Passio Secundum Joannem?, Il Fondamento, vocal and instrumental o.l.v. Paul Dombrecht. Vanguard Classics 99712. 2 cd's. Paul Gauguin, Bretoense kruisweg (1889) : als u mij verhoort, zal ik u eeuwig prijzen.