Sinds kort loopt in de bioscoop de film Dark Waters over een schokkend gezondheidsschandaal in de Verenigde Staten met in de hoofdrol het kankerverwekkende perfluoroctaanzuur (PFOA). Dat is een stof die behoort tot de PFAS-chemicaliën, die je onder meer terugvindt in antikleefpannen (teflon-pannen), bakpapier, fastfoodverpakkingen, ski- en regenkledij en brandblusschuim.
...

Sinds kort loopt in de bioscoop de film Dark Waters over een schokkend gezondheidsschandaal in de Verenigde Staten met in de hoofdrol het kankerverwekkende perfluoroctaanzuur (PFOA). Dat is een stof die behoort tot de PFAS-chemicaliën, die je onder meer terugvindt in antikleefpannen (teflon-pannen), bakpapier, fastfoodverpakkingen, ski- en regenkledij en brandblusschuim. Het teflon producerende chemiebedrijf DuPont loosde in de jaren 90 in Parkersburg, West-Virginia jarenlang moedwillig illegaal PFOA, goed wetende dat het bij grote dosissen mogelijk kankerverwekkend is. In een straal van tientallen kilometers rond de fabriek raakte het drink- en grondwater ernstig vervuild en bleken werknemers en omwonenden van het bedrijf maar liefst 500 procent meer concentraties van de chemische verbinding in het bloed te hebben dan de gemiddelde Amerikaan. PFOA is sinds 2015 verboden in de Verenigde Staten, maar voor de Europese Unie en Azië geldt nog steeds geen verbod. De PFAS-chemicaliën zijn ondertussen overal. Ze bevinden zich in het bloed van zowat alle bewoners van geïndustrialiseerde landen. Uit een studie van het Europees Agentschap voor chemische stoffen (ECHA) uit 2018, dat verschillende Europese PFOA-studies bundelde, blijkt dat concentraties van PFOA in het bloed van de menselijke bevolking uiteen lopen van 1,4 tot 6,8 microgram per liter. Franse onderzoekers vonden dan weer concentraties tussen de 6 en 85 microgram per liter van perfluoroctaansulfonaat of PFOS, een andere stof uit de familie die sinds 2010 in een aantal toepassingen verboden is, zo schreven ze onlangs in de International Journal of Cancer. PFOA en PFOS zijn helaas niet de enige boosdoeners. De PFAS-familie bevat maar liefst meer dan 4,700 verschillende chemicaliën, die mogelijk schadelijk kunnen zijn voor mens en milieu. Uit een Amerikaanse studie van de Amerikaanse activistische groepering Environmental Working Group (EWG) uit 2019 blijkt dat van de 44 gecontroleerde drinkwaterstalen in 31 Amerikaanse staten er 43 stalen waren die de veiligheidslimiet voor PFAS overschreden. De EWG noemde het 'een van de grootste bedreigingen in het drinkwater waar mensen zich niet van bewust zijn, en dat is al decennia zo.''Omdat ze vet, vuil en water afstoten bieden PFAS-moleculen ongelooflijk bruikbare toepassingen in verschillende gebruiksartikelen', zegt toxicoloog van de KU Leuven Jan Tytgat. 'De meest bekende is de antikleefpan, maar ze komen ook voor in regenjassen, pizzadozen, schoenen en blusschuim. Men heeft echter de persistentie van deze stoffen in de mens en het milieu onderschat. PFAS-chemicaliën blijken namelijk erg slecht af te breken. Dat wil niet zeggen dat ze overal in de bodem zitten. Waar geen industriële activiteit is, zal je ze nauwelijks terugvinden. Maar net omdat ze zo hardnekkig zijn in het milieu, kunnen ze via het verplaatsten van aarde migreren en zo in het grondwater terecht komen. Geleidelijk aan bestaat de kans dat ze ons hele milieu bezoedelen.'Vanwege hun hardnekkigheid kregen PFAS-moleculen de bijnaam 'eeuwige chemicaliën', maar wat betekent deze 'droommolecule' nu voor onze gezondheid? PFOA is bij blootstelling aan hoge doses rechtstreeks gelinkt aan zes verschillende ziektes, waaronder twee types kanker. Een studie uit 2018 van het Amerikaanse Centers for Disease Control and Prevention (CDC) toont aan dat in totaal 14 PFAS-chemicaliën in verband zijn gebracht met kanker, geboortedefecten, schildklierziekten en leverziekten. Andere studies zien een link met hoge cholesterol en zenuwaandoeningen. Over de andere PFAS bestaat weinig onderzoek. 'We moeten niet onmiddellijk aan de alarmbel trekken als er ergens een kleine hoeveelheid PFAS gevonden wordt', benadrukt professor Tytgat. 'Als de blootstelling aan PFAS-chemicaliën, in het bijzonder PFOA en PFOS, afwezig of bijzonder laag is, is er geen probleem. Het is niet omdat een stof kankerverwekkend is, dat we het koste wat het kost uit ons leven moeten bannen. Het kankerverwekkende benzeen is ook aanwezig in superbenzine, maar de concentratie waar we aan worden blootgesteld is verwaarloosbaar', klinkt het.Al moeten we toch de nodige voorzichtigheid aan de dag leggen, vindt Tytgat. 'Bij dierproeven is aangetoond dat PFOA en PFOS "verdacht kankerverwekkend" zijn en de voortplanting schaadt. Het is goed dat een film zoals Dark Waters de toenmalige praktijken van DuPont aanklaagt. Ook in het geval van glyfosaat is gebleken dat de pesticide uiteindelijk niet zo onschuldig is als aanvankelijk gedacht.'Europees verbodDe Verenigde Naties hebben PFOA en PFOS op een lijst van giftige stoffen gezet die wereldwijd zouden moeten worden uitgefaseerd. Toch is PFOS in Europa nog altijd niet volledig verboden, behalve in enkele toepassingen. Voor een verbod op PFOA is het nog wachten tot juli 2020.NGO's vinden intussen dat alle PFAS-chemicaliën de wereld uit moeten. De Amerikaanse president Donald Trump houdt dat voorlopig tegen om de belangen van de grote chemische bedrijven niet te schaden. De Europese Commissie heeft dan weer geen algemene aanpak van PFAS. De milieuministers van Zweden, Denemarken, Luxemburg en Noorwegen vragen daarom een actieplan om PFAS tegen 2030 uit te faseren. Een Nederlands initiatief moet er verder voor zorgen dat er een EU-breed verbod komt op alle PFAS-gebruik in 'niet-essentiële' toepassingen, zoals regenkledij en pannen.'Sommige PFAS zijn momenteel in het kader van REACH (dat de productie van en handel in chemische stoffen reguleert, nvdr..) beperkt, andere niet', zegt Petra De Sutter, Europees parlementslid voor Groen. 'Dat is geen goede aanpak want er zijn veel te veel PFAS-chemicaliën. Je moet ze allemaal verbieden om ook de schadelijke effecten van mengsels op milieu en volksgezondheid te voorkomen.''Het European Environmental Agency schat de kosten van de gevaren voor de volksgezondheid van PFAS tot 10 miljard per jaar', weet De Sutter. 'Volgens de organisatie Health and Environment Alliance zou het nóg meer zijn: tussen 52 en 84 miljard in Europa.'Groen dringt bij Milieucommissaris Virginijus Sinkevicius aan op een veralgemeend verbod van PFAS. 'Het is alvast uitkijken naar het voorstel van de Commissie voor een sustainable EU chemicals policy strategy. Sinkevicius heeft aangekondigd dat hij het een goed idee vindt om een groot deel van de PFAS alvast te reguleren via de Drinkwater-richtlijn, die op dit moment wordt herzien. Hij heeft ook een methode beloofd om PFAS beter te meten om vervolgens nieuwe normen vast te leggen voor te hoge concentraties. De Commissaris heeft goede voornemens, maar wij willen vooral ook wetgeving zien', aldus De Sutter.Ondertussen hoeven we geen schrik te hebben om onze skikledij aan te trekken of een velletje bakpapier in de oven te leggen. De blootstelling aan de stoffen is daarvoor te klein. De kans dat je nog een PFOA-antikleefpan in de keukenkast hebt staan, is ook gering, omdat de molecule de laatste jaren steeds minder gebruikt wordt. Tegenwoordig zijn ook steeds meer antikleefpannen met een alternatief voor PFAS-chemicaliën, zoals siliconen. Toch leg je met antikleefpannen maar beter enige voorzichtigheid aan de dag, want ook de nieuwe generatie PFAS-chemicaliën zijn niet onschuldig. 'Wie een teflon-pan gebruikt, houdt best rekening met twee voorwaarden', adviseert toxicoloog Tytgat. 'Ten eerste mag je die nooit te hard laten verhitten zodat de PFAS niet gaan ontbinden. De fabrikant waarschuwt daar ook zelf voor. Tefal heeft bijvoorbeeld in sommige van die pannen in het midden een element ingelast dat rood oplicht wanneer de pan warmer wordt dan 180 graden. Ten tweede is het belangrijk om geen krassen te maken in antikleefpannen. Indien dat wel het geval is, vervang je ze beter', besluit Tytgat.