Voor sociale historici zijn ze waardevol studiemateriaal, maar voor de zoekende lezer lossen zelfhulpboeken zelden de verwachtingen in.
Wie moderne zelfhulpboeken wil begrijpen, moet Onthoud dit altijd. De jongen, de mol, de vos, het paard en de storm openslaan. Dit vervolg op De jongen, de mol, de vos en het paard stond met Kerstmis bovenaan de bestsellerlijsten. De inzichten over leven en liefde die de dierlijke hoofdpersonages in dit boek krijgen, zouden bedoeld zijn voor kinderen, maar worden ook door volwassenen gekoesterd.
‘Soms speelt je hoofd spelletjes met je. Het kan je wijsmaken dat je niets waard bent, dat alles hopeloos is’, luidt een passage die recent viraal ging op Instagram. ‘Maar onthoud dit: je wordt geliefd, je doet ertoe.’ De toon doet denken aan Winnie de Poeh, maar dan zonder de scherpte en de donkerte.
Het zelfhulpgenre is vandaag breed uitgewaaierd: van prentenboeken en poëzie tot gidsen om hoger op de carrièreladder te klimmen. De boeken zijn zelden zo leerzaam als ze beweren, maar dat neemt niet weg dat ze vaak winstgevend zijn. En voor sociale historici zijn ze erg waardevol: ze vertellen ons iets over wie we willen zijn, en nog meer over wie we werkelijk zijn. Wie een eeuw zelfhulp doorneemt, ziet hoe de angsten van vorige generaties zich laag na laag hebben opgestapeld.
Wie een eeuw zelfhulp doorneemt, ziet hoe de angsten van vorige generaties zich laag na laag hebben opgestapeld.
In het invloedrijke victoriaanse werk Self-Help vertelde de Britse schrijver Samuel Smiles zijn lezers – die gevangen zitten in een hiërarchische samenleving – dat ze voor succes enkel ‘wilskracht’ en ‘aandacht voor de eigen ontwikkeling’ nodig hadden. Think and Grow Rich (1937) leerde Amerikanen tijdens de Grote Depressie dat ze zich rijk konden denken door zichzelf te visualiseren dat ze al veel geld hadden. En Atomic Habits, een bestseller uit 2018, vertelde de moderne lezer met een overvolle agenda dat hij enkel de ‘vier wetten van gedragsverandering’ moet volgen.
Zeven hoofdzonden
Ook God deed recent zijn intrede in de zelfhulpafdeling. Reid Hoffman, medeoprichter van LinkedIn, zei ooit dat sociale netwerken het best presteren wanneer ze inspelen op een van de zeven hoofdzonden, zoals hebzucht of trots. Wie de lijst met bestverkopende zelfhulpboeken bekijkt – met titels als The Five Types of Wealth en Mini Habits for Weight Loss – ziet dat ook zelfhulp die logica volgt. De zeven hoofdzonden kunnen leiden tot verkoopcijfers met zeven nullen.
Veel boeken mikken op een antieke grandeur. Stoïcisme is populair: Meditations van Marcus Aurelius scoort 4,7 sterren op Amazon en binnenkort verschijnt How to Live Like a Stoic. Toch zijn de meeste titels uitgesproken modern, niet het minst wat hun obsessie met tijd betreft. Smiles’ Self-Help verscheen voor het eerst in 1859, in hetzelfde decennium waarin Groot-Brittannië de eerste overwegend stedelijke samenleving ter wereld werd. Mensen die ooit in een wereld leefden waarin voor alles een tijd was – een tijd om te zaaien, een tijd om te oogsten, een tijd om te slapen – leefden voortaan op het ritme van de tikkende klok. Een geluid dat doorheen het volledige zelfhulpgenre weerklinkt, denk maar aan de recente bestseller 4000 Weeks, verwijzend naar een gemiddeld mensenleven.
Valse zelf
Zelfhulp is in zekere zin een genre dat gebukt gaat onder de zorgen van de volwassenheid, maar tegelijkertijd opvallend infantiel is. Dat is typisch, zegt Svend Brinkmann, Deens hoogleraar psychologie en auteur van Stand Firm, een anti-zelfhulpboek. Veel zelfhulp geeft voorrang aan alles wat kinderlijk is, meent hij. De boeken verheerlijken de ‘authenticiteit’ van ongeremde emotie en moedigen lezers aan hun ‘valse zelf’ los te laten. Het idee dat elke gedachte en elk gevoel vrij spel moet krijgen, is ongetwijfeld een product van het socialemediatijdperk.
‘Tevredenheid ontstaat wanneer je aandacht wordt weggeleid van jezelf naar de wereld.’
Misschien is de grootste vraag die zelfhulpboeken oproepen wel: helpen ze echt? Daar is amper bewijs voor. Veel sterker bewijs is er voor andere zaken die mensen daadwerkelijk gelukkig maken, zaken die volgens filosofe en romanschrijfster Iris Murdoch veelal te maken hebben met ‘unselfing’, vrij vertaald als onzelfzuchtigheid: met een huisdier of een kind spelen, in de natuur wandelen, naar het theater gaan of met vrienden afspreken. Tevredenheid is volgens professor Brinkmann ‘volledig unsulfing’, ze ontstaat wanneer ‘je aandacht wordt weggeleid van jezelf naar de wereld’. Misschien moet u dus eens een niet-zelfhulpboek lezen.
