De strubbelingen tussen Polen en de Europese Unie over het respect voor de rechtsstaat en financiële middelen blijven aanslepen. Aanleiding van het recente dispuut is een kwestie die al een tijdlang teruggaat. Reeds in 2019 oordeelde het Europees Hof van Justitie dat de Sad Najwyzszy, een tuchtkamer binnen het Poolse Hooggerechtshof, niet langer onafhankelijk kon oordelen. Die uitspraak kwam er nadat de Poolse regering enkele rechters uit de tuchtkamer op vervroegd pensioen stuurde en verving met meer regeringsgezinde figuren. Omdat Polen na het oordeel slechts enkele cosmetische aanpassingen doorvoerde, opende de Europese Commissie een nieuwe inbreukprocedure. Daarop oordeelden de Luxemburgse rechters op 14 juli jongstleden in kortgeding dat de tuchtkamer haar werkzaamheden moest opschorten.
...

De strubbelingen tussen Polen en de Europese Unie over het respect voor de rechtsstaat en financiële middelen blijven aanslepen. Aanleiding van het recente dispuut is een kwestie die al een tijdlang teruggaat. Reeds in 2019 oordeelde het Europees Hof van Justitie dat de Sad Najwyzszy, een tuchtkamer binnen het Poolse Hooggerechtshof, niet langer onafhankelijk kon oordelen. Die uitspraak kwam er nadat de Poolse regering enkele rechters uit de tuchtkamer op vervroegd pensioen stuurde en verving met meer regeringsgezinde figuren. Omdat Polen na het oordeel slechts enkele cosmetische aanpassingen doorvoerde, opende de Europese Commissie een nieuwe inbreukprocedure. Daarop oordeelden de Luxemburgse rechters op 14 juli jongstleden in kortgeding dat de tuchtkamer haar werkzaamheden moest opschorten. Maar begin oktober stelde het Poolse Constitutioneel Tribunaal dat het Europees Hof van Justitie op sommige vlakken buiten haar bevoegdheden handelt. Vraag is evenwel wie er uiteindelijk beslist over zulke competenties? Volgens het Poolse Grondwettelijk Tribunaal komt die eer henzelf toe, in de Unie wordt echter aangenomen dat die rol doorgaans voor het Europees Hof is weggelegd. Die interpretaties zetten de verhoudingen over het primaat van het Europees recht over de nationale grondwetten de afgelopen week alvast op scherp. Vraag is echter hoe het nu verder moet. Voor de kwestie kijkt Polen sinds woensdag aan tegen een dagelijkse dwangsom van één miljoen euro zolang de Commissie als hoeder van de verdragen geen verbeteringen vaststelt. Naar verluidt zou Polen dat bedrag voorlopig nog niet moeten betalen omdat het de elektronische notificatie nog niet heeft geopend - na zeven dagen is die strategie evenwel niet meer geldig. In ieder geval komt de bewuste boete bovenop twee andere dwangsommen van 100.000 en 500.000 euro per dag. Opgeteld moet Warschau dagelijks 1,6 miljoen euro neerleggen. Enerzijds een aanzienlijk bedrag, anderzijds maar goed voor drie procent van hetgeen Polen in heel 2020 via de Europese Unie ontving. Het valt dus te betwijfelen of die dwangsommen volstaan om de regering op andere gedachten te brengen. Dat heeft ook te maken met de Poolse binnenlandpolitiek. De doorgaans meer gematigde premier Matteusz Morawiecki (PiS) staat in eigen land onder druk - onder meer van hardliner en minister van Justitie Zbigniew Ziobro. Met het oog op de Poolse parlementsverkiezingen in 2023 en de terugkeer van de pro-Europese kandidaat Donald Tusk lijkt het onwaarschijnlijk dat Morawiecki snel zal inbinden. Zolang hij in eigen land - waar tachtig procent van de Polen het Europese lidmaatschap genegen is - voldoende kan benadrukken dat er geen Polexit aankomt, kan die strategie best vruchten afwerpen. Viktor OrbánDe Europese Unie heeft evenwel nog andere maatregelen in de gereedschapskoffer. Zo is de Europese Commissie bij machte om een nieuwe inbreukprocedure aan te vatten wegens het oordeel van het Poolse Grondwettelijk Tribunaal. Indien Warschau niet inbindt, kan dat opnieuw leiden tot een veroordeling van het Europees Hof - mét bijbehorende boete via voorlopige maatregelen. Die piste neemt evenwel tijd in beslag en is volgens sommigen onvoldoende om de Poolse regering een fundamenteel andere koers te laten varen. In het verleden brachten inbreukprocedures namelijk voornamelijk oppervlakkige aanpassingen teweeg. Als het daarbij blijft, wrijft men zich in Warschau vermoedelijk in de handen. Daarnaast kan de Raad van de Europese Unie verdergaan met de zogenaamde Artikel 7-procedure die reeds in 2017 werd opgestart. Via die weg kan Polen zijn stemrecht verliezen binnen de Raad van Ministers. Om naar de voorlaatste fase van het proces te gaan, moet tachtig procent van de nationale regeringen instemmen. Dat is best haalbaar. Probleem is de laatste stap, waarin alle lidstaten - Polen uitgezonderd - akkoord moeten gaan met de schorsing. En daar steekt Hongaars premier Viktor Orbán een stokje voor. Een nog andere weg is het rechtsstaatmechanisme dat in 2020 overeengekomen werd. Daarmee kan de Commissie de geldkraan dichtdraaien indien er onvoldoende juridische garanties bestaan tegen het misbruik van Europese middelen. In tegenstelling tot de Artikel 7-procedure vereist het slechts een gekwalificeerde meerderheid. Tot op heden is de Commissie nog niet met dat instrument aan de slag gegaan. Ze wacht naar eigen zeggen vooral op een uitspraak van het Europees Hof over de rechtsgeldigheid van het mechanisme - een zaak die door Polen en Hongarije werd aangespannen. Bovendien vrezen Von der Leyen en co. dat Warschau een heleboel Europese voorstellen zal blokkeren indien ze tot actie overgaan - de Green Deal op kop. Het Europees Parlement is ziedend over die weifelende houding en heeft de Commissie voor het Europees Hof van Justitie gedaagd.Grijze zoneTot slot is er nog het coronaherstelfonds zelf. Momenteel heeft de Commissie het geld van het Poolse nationale herstelplan - goed voor een bedrag van 36 miljard euro - nog bevroren. 'Maar dat is op termijn juridisch niet houdbaar', aldus Merijn Chamon, professor Europees Recht aan de Universiteit van Maastricht. 'De Commissie is verplicht haar beoordeling van het Poolse plan voor te leggen aan de Raad.' Hoe langer hoe meer lijken Von der Leyen en co. voor een pragmatische houding te kiezen. De voorzitter kondigde donderdagnamiddag aan dat Polen in ruil voor middelen een soort verbeteringstraject kan volgen. Zolang Warschau vooruitgang boekt en aan bepaalde voorwaarden voldoet, kan het beroep doen op om 13 procent prefinanciering van de eerste schijf uit het herstelfonds. Ook hier moeten de lidstaten wel eerst per gekwalificeerde meerderheid akkoord gaan. In die context wordt het uitkijken naar een eventuele blokkerende minderheid binnen de Raad. Met die min of meer gematigde aanpak plaatst de Commissie zich vooral op de lijn van afscheidnemend bondskanselier Angela Merkel. Tijdens haar bezoek aan België twee weken geleden gaf de Duitse te kennen dat Brussel in dialoog moet blijven gaan en financiële sancties geen zaligmakende oplossing bieden. Merkel meent dat de bevoegdheidskwestie deel kan uitmaken van de debatten in de schoot van de Conferentie voor de Toekomst van Europa - een platform dat door Duitsland werd uitgehold. Frans president Emmanuel Macron, zo merkt Politico op, houdt zich met het oog op de presidents- en parlementsverkiezingen opvallend afzijdig in de discussie. Hij wil de meer conservatieve en eurosceptische krachten in eigen land geen uitgelezen voorzet geven om de discussie aan te zwengelen. Volgens critici stelt het Berlaymont - de hoofdzetel van de Commissie en woonplaats van Von der Leyen - zich veel te zwak op en geeft het de Poolse regering opnieuw het signaal dat ze zich alles kan permitteren. 'Vraag is in essentie of een lidstaat die het juridische fundament van de Unie in vraag stelt nog wel als lidstaat kan functioneren', aldus professor Europees recht Peter Van Elsuwege (UGent). Elk federaal systeem kent grijze zones tussen de centrale macht en de gefedereerde entiteiten. Als daar problemen opduiken, volstaan louter juridische antwoorden zelden. Uiteindelijk - en dat is hetgeen wat Alexander De Croo (Open VLD) tijdens zijn speech in Brugge ook benadrukte - moet er in de schoot van lidstaten en het Europees Parlement hoogdringend naar een politieke oplossing worden gezocht. Hoog tijd voor de lidstaten om duidelijkheid te scheppen.