Woensdag 7 januari vindt de uitvaart plaats van Brigitte Bardot, een vrouw die al bij leven tot het collectieve erfgoed van Frankrijk behoorde. België en Vlaanderen kennen dat niet: een vrouw als symbool van de natie, en dus van onszelf.
Zondag 28 december stierf Brigitte Bardot op haar 91e in haar villa in Saint-Tropez. Ze is vrijwel haar hele leven beroemd geweest. Amper 23 was Bardot toen ze door haar rol in de film Et Dieu… créa la femme (1956) een sekssymbool werd en uitgroeide tot een levende legende. In 1973, op haar 39e, stopte ze met acteren. Dat versterkte haar ‘altijd jonge’ imago, ook al werd ze stokoud.
Maar ook na haar afscheid van de filmwereld bleef ze de aandacht opeisen. Ze ontpopte zich tot dierenrechtenactiviste en maakte van het verbod op het gebruik van de witte vacht van zeehondenjongen voor bontmantels haar persoonlijke strijd. Die won ze uiteindelijk met verve. Later kreeg ze ook nog gedaan dat Frankrijk een wettelijk verbod uitvaardigde op het korten van paardenstaarten.
Met haar activisme kwam Bardot evenwel hoe langer hoe meer in extreemrechts vaarwater terecht. Ze was tegen migranten, en vooral tegen moslims. Tussen 1997 en 2021 werd ze niet minder dan zeven keer veroordeeld, meestal voor beledigingen van racistische aard.
Naar aanleiding van het ritueel slachten van schapen aan het einde van de ramadan schreef ze in 2008 in een open brief aan minister van Binnenlandse Zaken – en later president – Nicolas Sarkozy: ‘We zijn het zat om aan het lijntje te worden gehouden door deze hele bevolkingsgroep die ons land vernietigt en ons haar handelingen oplegt.’ Het kwam tot een rechtszaak, waarbij de openbaar aanklager stelde dat hij ‘het moe was haar steeds opnieuw te moeten vervolgen’ voor vergelijkbare feiten.
In 2019 hield ze een tirade tegen de inwoners van Réunion, een Frans overzees departement aan de oostkust van het Afrikaanse Madagaskar, wegens hun wreedheid tegenover dieren. Volgens Bardot waren de inwoners van Réunion ‘autochtonen die hun wilde genen hadden behouden’. Het herinnerde haar aan ‘kannibalisme uit vorige eeuwen’ dat nog altijd bedreven werd door ‘een gedegenereerde bevolking’. Het leverde haar een zoveelste veroordeling op.
Maar voor het Franse publiek bleef Brigitte Bardot toch vooral ‘BB’. Iedereen had genoeg aan die initialen om te weten om wie het ging. Uitgerekend in la République Française droeg Bardot ze als een symbolische kroon.
Zelfs Libération, het linkse dagblad met een viscerale afkeer van haast alles waar Brigitte Bardot voor stond, wijdde de dag na haar overlijden de eerste elf pagina’s aan haar. Ook volgens la gauche was het leven van de iconische ster ontegensprekelijk belangrijk geweest voor de Franse samenleving en het Franse zelfbeeld. Daarvan getuigen de talloze prachtige foto’s die Libération afdrukte. Vooral de zwart-witbeelden suggereren dat Bardot eigenlijk thuishoort in het Panthéon, als een van de grote vrouwen van het moderne Frankrijk.
Marianne
Frankrijk is een van de weinige landen met een vrouw als officieel nationaal symbool: Marianne. Die traditie begint met het beroemde schilderij van Eugène Delacroix uit 1830, waarop Marianne, als verpersoonlijking van La Liberté, met blote borsten, in de linkerhand een geweer met bajonet en in de rechterhand het Franse vaandel, het strijdende volk aanvoert in de Julirevolte van dat jaar. Het beeld is actueel gebleven. In de vroege jaren van de Vijfde Republiek (nog altijd de huidige staatsvorm) werd Marianne herontdekt als symbool voor de nieuwe vrijheid.
In 1969 werd Brigitte Bardot als eerste levende vrouw uitgekozen om model te staan voor de officiële buste van Marianne. Die heeft haar vaste plaats in overheidsgebouwen in Frankrijk. Haar beeld stond er vanaf 1970. Nadien volgden andere veelal iconische vrouwen die het Franse publiek aan het hart drukt: zangeres Mireille Mathieu (1978), actrices Catherine Deneuve (1985), mannequin Inès de la Fressange (1989), supermodel en actrice Laetitia Casta (2000) en nu journaliste en tv-presentatrice Évelyne Thomas (sinds 2003).
Dat typische Franse eerbetoon werpt tegelijk de vraag op waarom België en Vlaanderen geen ‘BB’ hebben: een vrouw die mee vorm heeft gegeven aan onze collectieve identiteit en die we daarom koesteren.
Er zijn zo wel enige mannen: Eddy Merckx. Jacques Brel. Hergé. Pater Damiaan. Misschien zelfs Jean-Marie Pfaff, of acteurs als Gaston (Berghmans) en Leo (Martin). Voor de boomers onder ons mogelijk Armand Pien en zelfs nonkel Bob en Tante Terry, voor de millennials de meisjes van K3. Voor de Franstaligen ongetwijfeld Annie Cordy, naar wie al een Brusselse tunnel is vernoemd. Koningen als Albert I, Boudewijn en – ook al kruipen we van schaamte onder tafel – Leopold II. Mogelijk Wilfried Martens en Jean-Luc Dehaene. Straks vermeldt een jongere generatie ongetwijfeld ook Bart De Wever. Allemaal zijn ze uitgegroeid tot nationale symbolen.
Op Annie Cordy na zijn er dus bitter weinig vrouwen bij. Dat is geen toeval. De voordrachtlijsten van de verkiezing van de ‘Grootste Belg’ aller tijden zijn inmiddels twintig jaar oud, maar in 2025 stond er niet één vrouw in de ‘Vlaamse’ top tien van de VRT. Een paar vrouwen raakten in de daaropvolgende top 11 tot 111. Met name de tennisters Kim Clijsters (14) en Justine Henin (37), feministe Marie Popelin (42), wetenschapster Christine Van Broeckhoven (46), feministe Isabelle Gatti de Gamond (55), danseres en choreografe Anne Teresa De Keersmaeker (68), dichteres Hadewych (74), judoka Ingrid Berghmans (75), danseres en choreografe Jeanne Brabants (83), schrijfster Amélie Nothomb en verzetsstrijdster Gabrielle Petit (94). Elf op honderdelf. Net geen tien procent.
Was dat de reflectie van ons zelfbeeld? Waren dat de (enige) vrouwen die werkelijk publieke impact hadden en daarvoor erkenning verdienden?
Chris Lomme
Wat vaststaat, is dat de namen van veel mannen op die ‘onsterfelijke’ lijst vandaag amper nog een belletje doen rinkelen. Dat betekent niet dat ze geen uitzonderlijk grote verdienste zouden hebben gehad, wel dat ze bij het grote publiek volstrekt onbekend zijn. Dat mag populistisch klinken, maar dat is het niet. Het is juist een essentiële voorwaarde om nationaal symbool te kunnen zijn. Dat is componist César Franck toch niet. Of astronoom Adolphe Quetelet. Of filmmaker Raoul Servais. Of wiskundige Pierre Deligne.
Waarom stond een man als Pascal Vyncke, oprichter van SeniorenNet, wel op de lijst en een politica als Miet Smet of vakbondsvrouw Mia De Vits niet? Net zomin als schrijfster Maria Rosseels, zangeres Ann Christy of actrice Chris Lomme, die met haar rollen op tv en in het theater indruk maakte op generaties Vlamingen, Walter Grootaers – ‘ik ben verliefd op Chris Lomme’ – van De Kreuners incluis? De Grootste Belg-selectie van 2005 was overduidelijk vrouwonvriendelijk.
Nafi Thiam
Het ‘nationale geheugen’ is er niet zomaar. Het wordt geconstrueerd. Door figuren die zich eerst op eigen kracht naar voren hebben gewerkt, vervolgens ook collectief te erkennen als ‘voorbeelden voor ons’, zelfs als ze omstreden zijn. Zoals ten overvloede duidelijk is geworden bij het overlijden van Brigitte Bardot, het uiterst rechtse icoon waarvoor ook links het hoofd buigt.
Ze zijn er natuurlijk wel, vrouwen naar wie we opkijken en die België en Vlaanderen mee hebben gemaakt tot wat ze zijn. Als journaliste en tv-presentatrice Évelyne Thomas in Frankrijk ‘Marianne’ kan zijn, waarom zou journaliste en tv-presentatrice wijlen Martine Tanghe (1955-2023) die status dan niet hebben verdiend, als baken van degelijke journalistiek en onberispelijk taalgebruik, een vrouw ook met charisma? Was er aan de Vlaamse universiteiten een meer indrukwekkende rector dan Caroline Pauwels (1963-2022) van de Vrije Universiteit van Brussel? Is drievoudig olympisch kampioene Nafi Thiam niet groter en belangrijker dan alle sportbonzen van dit land samen?
Dat Thiam niet helemaal recht in haar schoenen staat in haar conflict met Atletiek Vlaanderen, of dat Anne Teresa De Keersmaeker problemen kreeg wegens ‘toxisch leiderschap’ hoeft geen afbreuk te doen aan hun grootheid. Churchill was een racist, naar standaarden van vandaag. John F. Kennedy bedroog zijn echtgenote. Johan Cruijff rookte zich dood. Ook mensen die excelleren, zijn geen heiligen.
Pommelien Thijs
Toch is er vandaag uitzicht op beterschap. De ‘Belg van het Jaar 2025’ van Het Laatste Nieuws is, niet geheel onverwacht, Bart De Wever. In de rangschikking van ‘De Antwerpenaar van het Jaar’ van Gazet van Antwerpen strandt diezelfde De Wever op twee. Nummer één is… Pommelien Thijs. De 24-jarige zangeres en actrice is nu al op weg om een levende legende te worden. Wat komen zal, valt toch niet tegen te houden.
Maar wat met vrouwen in domeinen die minder de aandacht van het grote publiek genieten? Beeldend kunstenaar Berlinde De Bruyckere behoort al jaren tot de internationale top. Haar werk is te zien in de beste musea ter wereld. Maar hoe bekend is ze in eigen land? Vandaar het belang van vrouwelijke straatnamen, beelden van belangrijke vrouwen, en de aanwezigheid van vrouwen in de media en het publieke debat. Vandaar ook het belang van prijzen. En vandaar deze oproep aan Caroline Gennez, de eerste vrouwelijke Vlaamse minister van Cultuur sinds de legendarische Rika De Backer in de jaren zeventig: geef Vlaanderen en de vrouwen hun Ultima’s terug. Zorg opnieuw voor gelegenheden tot schitteren. Geschiedenis maken is mensenwerk. Vrouwenemancipatie ook.
