Erevrederechter Jan Nolf staat stil bij de tiende verjaardag van een open brief over de situatie van personen in bewindvoering. Ook vandaag nog worden personen in bewindsvoering politiek monddood gemaakt.
De zorgsector waarschuwde dat de toen nog nieuwe wet over bewindvoering, die op 1 september 2014 in werking was getreden, uitgehold werd. Nochtans had België met die politiek kamerbreed gedragen wetswijziging een Copernicaanse omwenteling gerealiseerd in de juridische bescherming van burgers met een mentale handicap. Het uitgangspunt bij een beoordeling door de vrederechter werd niet meer de juridische onbekwaamheid, maar de bekwaamheid. Autonomie en inclusie waren immers de dwingende kernwaarden van het VN-verdrag van 2006 inzake personen met een handicap, die daarmee in onze wetgeving ingevoerd werden.
Tegelijk herhaalde onze wetgever toen unaniem een prioriteit die al sinds 1991 in de wet gebeiteld stond: net om het welzijn van de ‘beschermde persoon’ te waarborgen, moeten vrederechters de voorkeur geven aan familiale bewindvoerders boven advocaat-bewindvoerders.
Die voorrang was al ononderbroken bepleit sinds de legendarische minister van Justitie Alfons Vranckx in 1969 het allereerste wetsontwerp over bewindvoering indiende. Het was deze wakkere socialist die toen waarschuwde dat bewindvoering door professionelen “de indruk kan geven van een voogdij door een overheidsdienst en leiden tot een minderwaardigheidsgevoelen”. Wat is juridische bescherming inderdaad waard, als ze leidt tot menselijke frustratie?
Een lange trein van klachten
De Driekoningenbrief las je in 2016 als een lange trein van klachten, met twee overbezette sporen.
Enerzijds fundamenteel, want bleef overbescherming een koppige reflex: de geesten in de magistratuur waren eens te meer niet gerijpt. Zo ontaardde de ‘checklist’ die een bescherming ‘op maat’ moest waarborgen, in een automatisch aangevinkt ‘all-in’ – programma.
Anderzijds, op het praktische vlak, kozen veel vrederechters voor een advocaat-bewindvoerder om ‘gedoe’ met familie te vermijden. Zo beschermde de magistratuur zichzelf in plaats van de ‘beschermde persoon’.
Die werkdrukverlichting werd uitgevonden, met als uitgekiende motivering dat familieleden niet alleen geen juristen zijn “die het werk van de vrederechter vergemakkelijken” maar daarenboven ook niet betrouwbaar zouden zijn. Blakend wantrouwen tegenover de burger, geïnspireerd door magistraal eigenbelang.
Aangepord door Koen Geens startte de Hoge Raad voor de Justitie – die het probleem jarenlang genegeerd had – een audit die in 2019 kwam tot een goed gedocumenteerd, maar fluwelen afgeborsteld besluit van een “discrepantie” tussen wet en praktijk.
De trein rijdt straks zelfs achteruit
Die juridische ‘malpractice’ die de Driekoningenbrief documenteerde in een dossier van 20 pagina’s citaten uit vrederechterlijke uitspraken blijft vandaag niet alleen weerbarstig bestaan. Nee, het is erger: een reactionair tegenoffensief van de sinds 1 juli 2024 rijkelijker beloonde bewindvoeringsindustrie (o.a. 5% op ‘meerwaarde’ bij verkoop van de woning van de ‘beschermde persoon’) is ingezet.
In het wettelijk voorzien Evaluatierapport 2014-2024 dat aan het parlement bezorgd werd, pleiten advocaat-bewindvoerders en vrederechters in koor zelfs onomwonden – zeg maar onbeschaamd – voor een ‘omkering’ van het wettelijk principe: de aanstelling van een advocaat zou de regel moeten worden, en de vrederechter zou uitdrukkelijk moeten motiveren waarom hij uitzonderlijk toch een familielid zou aanstellen!
Tijdens de hoorzitting bij de jongste wetswijziging van november 2023 verklaarde de afgevaardigde van het Vrederechtersverbond nochtans geruststellend dat 60 à 65% van de bewindvoerders, familieleden zijn.
Magistraal fake news, want het is… omgekeerd! Toenmalig minister van Justitie Vincent Van Quickenborne gaf op basis van het digitaal platform bij een parlementaire vraag de kille waarheid: 63% aanstellingen betreffen advocaten, en slechts 37 % familieleden. Dat zit vrij dicht bij de survey die ik verleden jaar in mijn boek bij Wolters Kluwer
publiceerde op basis van de 1153 nieuwe bewindvoeringen van de hele maand september 2024: 71% advocaat-bewindvoerders, en slechts 29% familieleden.
Voorkeur voor wie, zei u?
Het verdwenen luik van de professionele bewindvoeringen: wie zoekt, die vindt toch
Waarom is het resultaat van mijn survey voor september 2024 overigens nog negatiever voor familieleden dan dat van de minister? Eenvoudig: een kwestie van ‘zoekterm’.
Bepaalde vrederechters zijn blijkbaar niet erg fier zijn op hun aanstellingen van advocaten, want wat bleek? Op de 578 gepubliceerde Nederlandstalige nieuwe aanstellingen, werd in het Belgisch Staatsblad slechts bij 52% de zoekterm ‘advocaat’ gebruikt door de griffies. Zo creëer je de indruk dat het toch meevalt, en vrij veel familieleden aangesteld worden. Bij de Franstalige vrederechters was de score voor de zoekterm ‘advocaat’ een meer transparante 87%.
Ondertussen zitten we nog verder van huis
De toenmalige ministers van Justitie en Binnenlandse Zaken hervormden in maart 2023 de ‘checklist’ voor bewindvoering geruisloos. Zonder ook maar één enkel advies te vragen aan de Hoge Raad voor Personen met een Handicap, UNIA, of andere organisatie, werd het stemrecht aan de checklist toegevoegd.
Die fundamentele ommekeer ging uitgerekend op 1 oktober 2023 in, de internationale Seniorendag. Wat een timing ook!
Vrederechters maken ondertussen al langer ‘beschermde personen’ politiek monddood, zelfs wanneer in het verzoek daarom niet gevraagd wordt. Familieleden zouden immers een volmacht van opa ‘om te stemmen voor de goei’ kunnen misbruiken.
Ik berekende dat daardoor jaarlijks een hele gemeente aan kiesgerechtigden verdwijnt: een slordige 8.000 burgers die niet meer meetellen. Straks is het aan mij of u.
Vandaag, op Driekoningendag 2026, met de start van een nieuw jaar, wil ik toch sluiten op een hoopvolle noot.
Immers voorziet het federaal regeringsakkoord als evaluatie van de verkiezingen van 2024 ‘het stemmen van en door personen in bewindvoering’ onder de loep te nemen.
Zo blijft er dan toch een ster in deze duisternis!
Jan Nolf is erevrederechter en #justitiewatcher. In mei 2025 publiceerde hij bij Wolters Kluwer zijn nieuwste boek ‘Voorzorgvolmacht en bewindvoering. Van principes naar praktijk’.
