‘Heer, heb genade omdat wij ons land hebben verwaarloosd’

ÉÉN VIJAND Tea Party-aanhangers in Iowa leggen Barack Obama het vuur aan de schenen. © JASON REED/REUTERS

Ze zien overal complotten, vinden compromis een vies woord, en zijn verenigd in hun afkeer van belastingen en van Barack Obama. De patriotten van de Tea Party wonnen het schuldendebat, wat hen nog vastberadener maakt om ‘de marxistische president’ uit het Witte Huis te verstoten.

Je moet het hen nageven: het is een prestatie van formaat. Drie jaar geleden bestond de Tea Party nog niet, en deze zomer behaalden de 60 leden van de conservatief-populistische beweging in het Huis van Afgevaardigden (op een totaal van 435) een eclatante overwinning. Het twistpunt: een mogelijke verhoging van het schuldenplafond – dat is de maximale staatsschuld die in de Verenigde Staten wettelijk wordt vastgesteld, en die op 2 augustus zou worden bereikt. Hoewel bijna twee derde van de ondervraagde Amerikanen zich in een peiling voorstander toonde van hogere belastingen voor hun rijkste landgenoten, zijn extra lasten door toedoen van de Tea Party voorlopig van de baan.

Om de vernedering voor collega-parlementsleden compleet te maken, stemde een groot deel van de Tea Partyleden, die in het parlement de rechterflank vormen van de Republikeinse Partij, zelf uiteindelijk tegen het akkoord dat Democraten en Republikeinen vlak voor het verstrijken van de schuldendeadline bereikten. De Tea Party is nu eenmaal tegen elke vorm van nieuwe schuld, zo redeneerden ze. Tegelijk kondigden ze aan dat ze de verhoging van het schuldenplafond, voorheen een formaliteit, in de toekomst vaker zouden gebruiken als politiek instrument. In Democratische kringen werd gesproken van chantage en terrorisme, omdat er met de Tea Party niet te onderhandelen viel, en omdat de fractie bereid was het risico te nemen dat de VS hun rekeningen niet langer zouden kunnen betalen. Ook de meeste commentatoren en veel kiezers keurden de compromisloze houding af, en houden de beweging grotendeels verantwoordelijk voor de recente verlaging van de Amerikaanse kredietstatus door beoordelaar Standard & Poor’s.

‘De slechtste president aller tijden’

Wellicht indrukwekkender dan de overwinning in het parlement is de manier waarop de Tea Party zichzelf buiten Wash-ington op de kaart heeft gezet. In korte tijd lijkt de beweging te zijn doorgedrongen tot in de vezels van de natie.

‘Ons recept is eenvoudig’, zegt Becky Kellam, activist in de stad Fresno in het rurale, conservatieve binnenland van Californië. ‘Wij zijn opgestaan om ons land te beschermen tegen de slechtste president aller tijden. Barack Obama wil de VS marxistisch maken, maar dat zal niet gebeuren.’

Gedeeltelijk is het inderdaad zo eenvoudig. In honderden steden en dorpen verspreid over alle staten van Amerika zijn burgers die veelal nooit eerder politiek actief waren samengekomen in een plaatselijke Tea Party. Wat ze gemeen hebben, is hun afkeer van de president en van de ‘bemoeizuchtige overheid’.

Een centraal bestuur of een erkende leider heeft de beweging niet, en betalende leden evenmin. Iedereen die dat wil, kan zeggen dat hij bij de Tea Party hoort. Onderzoek toont aan dat zo’n 20 procent van de Amerikanen zich identificeert met de beweging, en dat het aantal potentiële kiezers nog twee keer zo groot is. Dat biedt enorme mogelijkheden bij de volgende presidentsverkiezingen – zeker als je weet dat doorgaans nauwelijks de helft van de Amerikaanse stemgerechtigden komt opdagen. Vorige week wierp de gouverneur van Texas, Rick Perry, zich in de strijd om de Republikeinse nominatie. Ook volksvertegenwoordiger Michele Bachmann geldt als een Tea Partyfavoriete. En niet te vergeten: ook voormalige running mate Sarah Palin zou hoge ogen kunnen gooien als ze alsnog besluit zich beschikbaar te stellen.

Sympathisanten beschouwen de Tea Party als een ‘grassroots’-beweging, die in de wortels van de samenleving is begonnen en op steeds hogere niveaus invloed uitoefent. Veel Democraten spreken echter minachtend van ‘astroturf’ (kunstgras): achter de schijnbaar spontane Tea Party’s zien ze de organisatorische vaardigheden en het geld van invloedrijke rechtse denktanks zoals Americans for Prosperity, Freedom Works, en Americans for Tax Reform.

Die invloed en geldstromen zijn er zeker, maar bovenal lijkt er sprake te zijn van jaloezie. Het enthousiasme en de passie die de boodschap van hoop en verandering van Obama in 2008 opriep bij veel kiezers, zijn na tweeënhalf jaar grotendeels verdwenen. De passie is nu veeleer verschoven naar rechts, waar een groeiend aantal vrijwilligers er alles aan doen om te voorkomen dat ze nog eens vier jaar in een land moeten wonen waar Obama het voor het zeggen heeft.

Bestook de schepen

De wekelijkse pizzalunch van de Tea Party in Fresno, georganiseerd in een kantoortje aan de rand van de uitgestrekte stad, geeft aardige inzichten in de organisatie van de beweging. Op een werkdag in de zomervakantie zit het zaaltje tot op de laatste stoel vol, met meer dan 60 belangstellenden, en die avond wordt er nog een bijeenkomst georganiseerd voor sympathisanten wier lunchpauze te kort is om pizza te komen eten. Gepensioneerden zijn in de meerderheid, maar er zijn ook enkele jongeren en veel veertigers en vijftigers. Een handvol nieuwkomers (en een buitenlandse journalist) wordt verwelkomd met een luid applaus. Eén man draagt een steek, net als de Founding Fathers dat vroeger deden: de grondleggers van de VS worden beschouwd als helden van wie hedendaagse Amerikanen veel kunnen leren. Op de muur staat een van de pijlers van de beweging: ‘ In God we trust.’

De bijeenkomst begint met een gebed, waarvoor iedereen opstaat. ‘Heer, zegen deze spijzen en maak ons bewust van de behoeften van anderen. Heb genade voor ons omdat wij ons land hebben verwaarloosd. Sta onze politici terzijde.’

De groep blijft staan en draait zich naar de Amerikaanse vlag in de hoek van het zaaltje, om in koor de Pledge of Allegiance (‘belofte van trouw’) te prevelen, net zoals Amerikaanse kinderen dat ’s ochtends op school doen. ‘Ik zweer trouw aan de vlag van de Verenigde Staten van Amerika en aan de republiek waarvoor die staat: één natie onder God, ondeelbaar, met vrijheid en rechtvaardigheid voor iedereen.’

Eén voor één vertellen ‘coördinatoren’ vervolgens de laatste nieuwtjes. Politiek medewerker Betty Van Valkenburg, getrouwd met een man van Nederlandse afkomst, ziet erop toe dat plaatselijke politici worden ‘gemonitord’: bij openbare raadsvergaderingen is doorgaans een lid van de Tea Party aanwezig en beslissingen van de burgemeester en de supervisors (een soort schepenen) worden nauwlettend in de gaten gehouden. Daardoor weet ze dat het bestuur van Fresno op het punt staat een tijdelijke energiebelasting te verlengen, wat tot verontwaardiging leidt in de zaal. Van Valkenburg weet raad. Ze deelt een formulier uit met de contactgegevens van de verantwoordelijke bestuurder. ‘Ik roep jullie allemaal op hem te bellen of bij hem langs te gaan en duidelijk te maken dat we het niet accepteren.’

Becky Kellam houdt zich bezig met onderwijs en zegt zich grote zorgen te maken over het ‘bombardement aan informatie’ dat kinderen op zich krijgen afgevuurd op school, zonder dat ouders daar invloed op hebben. Ze vindt dat de jeugd veel te weinig leert over de grondwet, en ziet in de naderende Constitution Day op 17 september een goede gelegenheid om de veronderstelde gebrekkige kennis aan te pakken. ‘Wij moeten de burgers beschermen tegen de dictatoriale regering’, zegt ze in een gesprek na de bijeenkomst. ‘De grondwet is een wapen. Burgers die hun grondwettelijke rechten kennen, kunnen niet worden misbruikt.’ Volgens Kellam schendt president Obama de grondwet aan de lopende band. Als voorbeeld noemt ze de hervorming van het gezondheidsstelsel, die in rechtse kringen bekendstaat als ‘Obamacare’. ‘Hij dwingt mensen zich te verzekeren tegen ziektekosten, terwijl dat een vrije keuze zou moeten zijn’, zegt ze. Bovendien vindt ze dat de vrijheid van meningsuiting in de VS steeds meer gevaar loopt – maar concrete voorbeelden daarvan kan ze niet noemen.

Kellam vraagt alle aanwezigen de namen op te schrijven van leraren en onderwijzers die zij kennen in hun omgeving. Als huiswerk krijgen ze de opdracht de contactgegevens van de betreffende leraar op te zoeken. ‘Wij zullen de leraren benaderen met de vraag of ze geïnteresseerd zijn in onderwijsmateriaal zodat ze les kunnen geven over de grondwet’, zegt ze. Het lesmateriaal dat ze aanbiedt, komt niet van de Tea Party maar van het National Center for Constitutional Studies (NCCS) – een onafhankelijke organisatie, zo verzekert Kellam haar toehoorders. In naam en afkorting lijkt het centrum veel op het National Constitution Center (NCC) in Philadelphia, dat een neutrale reputatie heeft, maar in werkelijkheid gaat het om een ultraconservatief religieus instituut dat is opgericht door een mormoon en wordt bewierookt door de rechts-radicale voormalige tv-presentator Glenn Beck. Het NCCS noemt het ontstaan van de VS ‘een heilig wonder’.

Als afsluitende boodschap krijgen de sympathisanten het uitdrukkelijke advies zich te blijven verzetten tegen de geplande hogesnelheidsspoorlijn tussen San Francisco en Los Angeles, met stop in Fresno. Veel inwoners zien dat als een uitgelezen mogelijkheid voor economische ontwikkeling van het gebied, dat aanzienlijk armer is dan de steden aan de kust. Volgens een studie zal de spoorlijn 160.000 duurzame banen opleveren, waardoor het werkloosheidscijfer van bijna 20 procent drastisch zal zakken.

Bij de Tea Party zien ze dat echter anders. Van Valkenburg: ‘Is het jullie ook opgevallen dat de media hier zo terughoudend zijn geweest met de berichtgeving over het ongeluk met de hogesnelheidstrein in China? Dat komt omdat ze bij ons dezelfde onveilige treinen willen bestellen. Bovendien hoorde ik dat het geld uiteindelijk in de zakken verdwijnt van een consultant, de echtgenoot van de Democratische senator, en dat er nooit genoeg geld is om de hele lijn aan te leggen. We krijgen de hele tijd leugens voorgeschoteld.’

‘Nooit eerder zo radicaal’

Aan de University of California in Berkeley, een kleine 300 kilometer westwaarts, doet politicoloog Lawrence Rosenthal onderzoek naar rechtse politieke bewegingen. Hij vermoedt dat de Tea Party uiteindelijk volledig zal opgaan in de Republikeinse Partij, die daardoor in zijn geheel naar rechts zal opschuiven.

Zo gebeurde dat eind jaren zeventig ook met de opkomst van Ronald Reagan en midden jaren negentig met Newt Gingrich, de voormalige voorzitter van het Huis van Afgevaardigden die zich kandidaat heeft gesteld voor de Republikeinse nominatie voor de komende presidentsverkiezingen. Alleen: ‘Zo radicaal als de Tea Party was de rechterflank nooit eerder’, zegt hij.

Hij vermoedt dat een deel van het succes van de Tea Party het gevolg is van al dan niet latent racisme. ‘Een kandidaat als Bachmann maakt een verschil tussen Obama en “echte Amerikanen”, zoals zijzelf. Voor velen is het moeilijk te verkroppen dat het land wordt geleid door iemand die niet blank is.’

Hoewel de economie en het belastingklimaat ontegenzeglijk de belangrijkste issues zijn voor de meeste Tea Partyleden, delen velen een angst voor moslims, die zij ervan verdenken moslimwetten te willen invoeren in de VS. In Fresno spreekt een aanwezige tegenover een Nederlandstalige journalist spontaan zijn bewondering uit voor de Nederlandse islambestrijder Geert Wilders.

In de strategie van de Tea Party in het parlement ziet Rosenthal een opmerkelijke parallel met het verleden. ‘Het doet me denken aan de Madman Theory die president Richard Nixon begin jaren zeventig gebruikte tijdens de Koude Oorlog’, zegt hij. Die kwam erop neer dat zijn regering buitenlandse leiders ervan probeerde te overtuigen dat hun leider onberekenbaar was en tot alles in staat zou zijn bij een provocatie, waardoor ze hem maar beter zijn zin konden geven. Rosenthal: ‘De Tea Party zegt: “Als het niet gaat zoals wij willen, blazen we de boel op.” En als het echt zo ver zou komen, deert het ze niet dat de rekeningen niet meer kunnen worden betaald en dat het land economisch alleen maar verder wegzakt. Zij strijden namelijk voor een hoger doel. In dit debat hebben ze het daarmee ver geschopt.’

DOOR OLIVIER VAN BEEMEN IN FRESNO, CALIFORNIË

‘Een deel van het succes van de Tea Party is het gevolg van al dan niet latent racisme.’

Reageren op dit artikel kan u door een e-mail te sturen naar lezersbrieven@knack.be. Uw reactie wordt dan mogelijk meegenomen in het volgende nummer.

Partner Content