Sinds 28 december gaan duizenden Iraniërs de straat op om te protesteren tegen het autoritaire islamitische regime. Knack praat u bij in vijf vragen. ‘Er zijn betogers die “Dood aan Khamenei” scanderen. Veel duidelijker kan het toch niet?’
Hoe groot zijn de protesten in Iran?
De huidige protestgolf begon op 28 december, toen de handelaars van de Grote Bazaar in Teheran hun winkels sloten om de straat op te gaan. Die protesten hebben zich ondertussen verspreid over de grootste steden van het land. Volgens de ngo Human rights activists news agency (Hrana) vonden in minstens 24 van de 31 Iraanse provincies straatprotesten plaats. Meer dan 2000 burgers zouden al opgepakt zijn. Hrana maakte gewag van 38 doden, onder wie 4 doden bij de politie.
Het zijn de grootste protesten sinds de dood van Mahsa Amini in 2022. Die protestgolf brak uit toen de 22-jarige Amini stierf nadat ze was opgepakt door de Iraanse zedenpolitie. Bij de daaropvolgende repressie vielen naar schatting 550 doden. Het afgelopen jaar kregen minstens 1500 Iraniërs de doodstraf.
Waar komen deze protesten vandaan?
Eigenlijk zijn de protesten van 2022 nooit helemaal opgehouden. De onmiddellijke oorzaak van deze opflakkering is de economische malaise. De Iraanse rial verloor bijna de helft van zijn waarde sinds juni. De inflatie in Iran ligt boven de 40 procent. ‘De economische crisis begint voelbaar te worden in de middenklasse’, zegt Elly Mansoury, Irankenner aan de Vrije Universiteit Brussel. ‘Steeds meer Iraniërs krijgen het moeilijk om voldoende voedsel te kopen.’
Er is ook groot ongenoegen over de watercrisis waarmee Iran al enkele jaren kampt. Door een combinatie van aanhoudende droogte en bestuurlijke incompetentie is de watervoorziening bij veel Iraanse burgers vaak onderbroken. De Iraanse president Masoud Pezeshkian stelde al dat Iran zijn hoofdstad uit Teheran zou verhuizen naar de kustgebieden, waar minder droogte heerst.
Interessant genoeg leggen betogers de link met het Iraanse buitenlandbeleid. Zo scandeerden betogers ook ‘Niet voor Gaza, niet voor Libanon, ik geef mijn leven voor Iran’. Met die leuze uiten ze kritiek op de As van Verzet, de Iraanse strategie om bevriende milities en regimes te financieren en te bewapenen.
‘Dit gaat niet alleen over economie, water of vrouwenrechten. Dit gaat over het feit dat Iraniërs niet langer geloven dat het regime kan voorzien in hun basisbehoeften.’
‘Dit zijn echt protesten tegen het regime’, benadrukt Mansoury. ‘Dit gaat niet alleen over economie, water of vrouwenrechten. Dit gaat over het feit dat Iraniërs niet langer geloven dat het regime kan voorzien in hun basisbehoeften. Er zijn betogers die “Dood aan Khamenei” scanderen. Veel duidelijker kan het toch niet?’
Hoe reageert het Iraanse regime?
Zoals gewoonlijk: met harde repressie. Mensenrechtenorganisaties maken gewag van hardhandig politieoptreden en grootschalige arrestaties. Volgens de ngo Hrana waren maar liefst 165 van de meer dan 2000 gearresteerden waren minderjarig.
Ayatollah Khamenei gaf aan de bezorgdheden van de handelaren van de Grote Bazaar en hun staking te begrijpen, maar kondigde tegelijk aan dat relschoppers ‘op hun plaats’ gezet moeten worden. Op maandag kondigde de regering aan dat ze elke Iraniër een maandelijkse toelage van 10 miljoen rial zal toekennen (ongeveer 8 euro). De protesten zijn sindsdien enkel toegenomen.
‘De enige manier waarop het Iraanse regime kan overleven, is door repressie,’ zegt Mansoury. ‘Het regime is zijn legitimiteit vrijwel volledig kwijt. De overgrote meerderheid van de Iraniërs schaart zich niet langer achter de staatsideologie. Het is duidelijk dat de aanhang van het regime kleiner is dan ooit.’
Zal Donald Trump ingrijpen?
Het is duidelijk dat de Amerikaanse president Donald Trump het Iraanse regime liever ziet verdwijnen. ‘Als Iran vreedzame betogers neerschiet zullen de Verenigde Staten hen te hulp komen’, postte Trump afgelopen vrijdag op zijn eigen medium Truth Social.
Bovendien is Iraans positie de voorbije jaren ernstig verzwakt. Afgelopen juni kon de Israëlische luchtmacht zonder enige tegenkanting Teheran bombarderen. Ook bij de Amerikaanse aanval op de Iraanse nucleaire faciliteiten bleef een antwoord van Iran uit. De As van Verzet, het netwerk van bondgenoten in de regio waarop Iran lange tijd rekende, is in grote mate vernietigd: Assad werd uit Syrië verdreven, terwijl Hezbollah en Hamas door Israël ernstig werden verzwakt.
In tegenstelling tot voorgaande Amerikaanse presidenten schrikt Trump er niet voor terug om harde militaire actie tegen Iran te ondernemen. Zelfs als een ‘echte’ militaire interventie in Iran onwaarschijnlijk lijkt, is het duidelijk dat niemand zich veilig kan wanen. Het Iraanse veiligheidsapparaat bleek de voorbije jaren hopeloos geïnfiltreerd door Israëlische inlichtingendiensten. Hamasleider Ismail Haniyeh werd in 2024 hartje Teheran vermoord. Dat moet elk regimekopstuk aan het denken zetten.
Kunnen deze protesten het regime bedreigen?1
Daarvoor is het voorlopig nog te vroeg. Het Iraanse regime heeft een ruime ervaring in het neerslaan van protesten. Anderzijds blijkt Teheran erg slecht in het tegemoetkomen van verzuchtingen. Waar veel autoritaire systemen er wel in slagen om problemen aan te pakken die in protesten naar boven komen, blijkt het islamitische regime daar nauwelijks in te slagen.
Tegelijk is het opmerkelijk dat deze protestgolf gestart is in de Grote Bazaar van Teheran. ‘Dat is het kloppende economische hart van Teheran’, zegt Mansoury. ‘Het zijn mensen die doorgaans als een steunpilaar van het regime gelden. Het regime is erg gevoelig voor kritiek uit hun rangen.’
Zelfs als het regime opnieuw in overlevingsmodus zal gaan, is de kans dat deze protesten tot een val van de ayatollahs leiden klein. ‘Het is afwachten of de protesten niet alleen wijdverspreid blijven maar ook nog grootschaliger worden’, zegt Mansoury. ‘Ik vrees dat ook dit protest opnieuw hard zal worden neergeslagen, en dat er nog veel meer doden zullen vallen. Sowieso kan echte verandering alleen van de Iraniërs zelf komen, en niet van het buitenland.’