Met enige vertraging zijn de Vlaamse socialisten na de zoveelste achteruitgang bij de verkiezingen dan toch tot zelfonderzoek en -kritiek gekomen. Nadat de Kamerleden Peter Vanvelthoven en Hans Bonte zich vorige week in Knack scherp uitlieten over de belabberde staat van de SP.A, werd er meteen gespeculeerd dat voorzitter Bruno Tobback gewipt zou worden, ten gunste van John Crombez. In De Standaard verscheen een interne nota die Johan Vande Lanotte liet verspreiden, waarin de vicepremier uitlegt wat er tijdens de campagne goed (bijvoorbeeld in West-Vlaanderen) en fout (vooral op het nationale hoofdkwartier) was gelopen.
...

Met enige vertraging zijn de Vlaamse socialisten na de zoveelste achteruitgang bij de verkiezingen dan toch tot zelfonderzoek en -kritiek gekomen. Nadat de Kamerleden Peter Vanvelthoven en Hans Bonte zich vorige week in Knack scherp uitlieten over de belabberde staat van de SP.A, werd er meteen gespeculeerd dat voorzitter Bruno Tobback gewipt zou worden, ten gunste van John Crombez. In De Standaard verscheen een interne nota die Johan Vande Lanotte liet verspreiden, waarin de vicepremier uitlegt wat er tijdens de campagne goed (bijvoorbeeld in West-Vlaanderen) en fout (vooral op het nationale hoofdkwartier) was gelopen. De echte handicap van de SP.A is veel structureler dan de argumenten die vorige week op tafel lagen - tenminste, dat is de stelling van hoofdredacteur Wim Vermeersch in het tijdschrift Samenleving en Politiek. In het artikel 'SP.A loopt in zeven sloten tegelijk' analyseert Vermeersch wat er mis- gaat bij de Vlaamse socialisten. En de oorzaken van de neergang zijn structureler - en dus moeilijker te remediëren - dan een zoveelste aflossing van de wacht: 'Tobback of Crombez, dat is toch de kwestie niet? Zo'n voorzitterswissel kan nuttig zijn om de interne organisatie van de partij te veranderen. Maar het is toch geen antwoord op de fundamentele vraag: waarom doen sociaaldemocraten het in zo veel landen en al zo lang zo slecht? Of het nu Italië of Frankrijk is, België of Nederland, Duitsland of Groot-Brittannië: overal staan de socialisten minder sterk dan twintig jaar geleden.' De structurele neergang van de Vlaamse socialisten begon volgens Vermeersch al voor het voorzitterschap van Louis Tobback, nu twintig jaar geleden. Eigenlijk zijn de socialisten al sinds 1991 de vaste verliezers van de verkiezingen. Met twee uitzonderingen: in 1995 (de 'Agustaverkiezing') kon Louis Tobback de pil vergulden door stand te houden. En in 2003 was er die ene paarse piek onder Steve Stevaert. Dat was trouwens de enige keer in de laatste kwarteeuw dat de Vlaamse socialisten meer dan 20 procent behaalden. Successen bij lokale verkiezingen, en dan vooral in de steden, gaven de wat valse indruk dat het goed bleef gaan, maar in 2012 strandden de socialisten bij de gemeente- en provincieraadsverkiezingen op ongeveer 12 procent - ook dat verhaal bleek dus eindig. De sociaaldemocraten hebben nog altijd geen antwoord gevonden op een fundamentele verandering die zich al een jaar of dertig in de hele westerse maatschappij voordoet, zegt Wim Vermeersch: 'Naast de drie klassieke breuklijnen (sociaaleconomisch, levensbeschouwelijk en communautair) manifesteert zich al jaren een vierde socioculturele breuklijn: de kloof tussen hoog- en laaggeschoolden. Ooit konden de socialisten zowel hoog- als laaggeschoolden aan zich binden. Aan beide groepen kreeg men uitgelegd dat zij een gedeeld belang hadden. De intellectuelen waren bereid tot solidariteit (ook omdat zij er uiteindelijk ook zelf beter van werden), de arbeiders kregen daardoor kans op opwaartse sociale mobiliteit.' 'Dat verhaal valt vandaag niet meer te verkopen', vindt Vermeersch. 'Ik was onlangs in Amsterdam op een congres van de Britse denktank Policy Network. Cruciaal in zijn analyse is het begrip 5-75-20-samenleving. Dat staat voor 5 procent rijken, 75 procent middengroepen en 20 procent armen. En het draait allemaal om die kolossale middengroep. Policy Network zegt dat twee derde van de mensen tot de squeezed middle class behoort,de "nieuwe onzekeren". Door die middengroep loopt namelijk een scherpe scheidingslijn tussen de winnaars en de verliezers van de globalisering, tussen de mensen die zich prettig en de mensen die zich ongemakkelijk voelen bij de huidige high risk, high opportunity-samenleving. Die laatsten hebben geen zin meer om die 20 procent onderaan te verheffen. Juist omdat ook zij krap komen te zitten, willen ze niet meer horen van een "gedeeld belang" met de onderklasse en stemmen ze steeds meer met de buik.' Juist voor die nieuwe, 'bedreigde' middengroepen vertelt een partij als de N-VA een aantrekkelijk verhaal. Die partij biedt de middengroep nog altijd sociale bescherming, maar is veel strenger voor de onderste 20 procent. Vandaar bijvoorbeeld haar strakke opstelling tegen langdurig werklozen en vluchtelingen. Mogelijk is dat ook de reden voor het succes van Maggie De Block: hartelijk voor de mensen van de eigen samenleving, streng voor wie erbij wil komen zonder al zelf te hebben bijgedragen. Met andere woorden: omdat een groot deel van de middengroep steeds minder bereid is om solidair te zijn met de onderklasse, wordt het voor de SP.A steeds moeilijker om de brug te slaan tussen die twee 'deelpublieken'. Vermeersch: 'De spagaat van een SP.A-voorzitter wordt steeds wijder, en dus steeds pijnlijker. Zijn ballen hangen al tot aan de grond: dat valt voor geen enkele persoon in die functie vol te houden.' En dus zie je de ene na de andere SP.A-voorzitter falen. Steve Stevaert haakte af. Johan Vande Lanotte kon ook niet overnemen. Ten slotte konden ook Caroline Gennez en Bruno Tobback alleen maar vaststellen dat het niet goed was. Wéér niet goed. Vermeersch: 'Vandaar dat de SP.A de oude ambitie om nog een partij van 20 tot 25 procent te worden het best definitief opbergt. Omdat er geen maatschappelijke basis meer voor is.' En dat beseft de SP.A-top ook. Het is niet toevallig dat er al sinds een jaar of twintig pogingen worden gedaan tot progressieve frontvorming of linkse samenwerking. Stevaert wilde een groot links verhaal als 'Pro', en ook Bruno Tobback spreekt zich nu uit voor samenwerking tussen progressieven. Alleen was links nog nooit zo versnipperd als sinds 25 mei. Vermeersch: 'Ook dat was een gevolg van de foute positionering van de SP.A. Een ander deel van de squeezed middle class hoopt misschien nog nadrukkelijker dan vroeger op solidariteit. Terwijl de SP.A een weinig enthousiasmerend regeringscompromis verdedigde, zag de partijleiding niet dat ook in Vlaanderen links 'linkser' werd. De nadrukkelijke keuze van de SP.A voor het politieke centrum was dus een misser. Vandaar dat ik het ook niet zonder meer schitterend nieuws vind dat Johan Vande Lanotte het op 25 mei relatief goed deed. Natuurlijk is het voor deze SP.A een ramp indien Vande Lanotte ineens zou wegvallen. Maar misschien is Vande Lanotte wel de oorzaak van het echte probleem: dat de partijtactiek van "altijd meedoen" op haar limieten is gebotst. Voor de nieuwe N-VA'ers blijven de socialisten te links, voor links zijn ze te kleurloos geworden, zelfs te rechts. Het heeft Groen veel stemmen opgeleverd.' Vandaar ook dat Vermeersch denkt dat de SP.A alleen maar toekomst heeft als ze haar eigen structuren opengooit. Gewoon verder doen op de oude manier leidt vermoedelijk weer tot verdere inkrimping. Dus moet men structureel zoeken naar nieuwe bondgenoten, in andere verbanden. Wim Vermeersch: 'De SP.A moet samen met Groen smeden aan een "links" blok dat een antwoord kan zijn tegen de rechtse hergroepering rond de N-VA. Waarom niet? Ondanks de winst van een paar zetels blijft Groen ook nu weer een partij van geen 10 procent. En is het dus politiek machteloos. Tenzij Groen samenwerkt met anderen. Waarom doen progressieven het goed in Gent? Omdat de SP.A en Groen samenwerken. Waarom zitten ze in Antwerpen in de oppositie? Juist.' Maar dat impliceert dus dat een belangrijke sleutel voor een reveil van de SP.A deels buiten die partij zelf ligt. Is dat niet paradoxaal? Vermeersch: 'Eerlijk gezegd: de programma's van SP.A en Groen zijn doorslagjes van elkaar. Stop dus dat onderlinge gevecht tussen partijen die bijna gelijkgestemd zijn. Veel mensen "buiten de politiek" zijn dat trouwens grondig beu.' Wim Vermeersch, 'SP.A loopt in zeven sloten tegelijk', te lezen op www.sampol.beDOOR WALTER PAULI'De programma's van SP.A en Groen zijn doorslagjes van elkaar. Stop dat onderlinge gevecht tussen partijen die bijna gelijkgestemd zijn.'