Het graf van Immanuel Kant ligt onder een afdak, aan de apsis van de kathedraal van Kaliningrad, die momenteel een bouwwerf is. Het is er droog, en het is een kniesoor die moppert dat het oorspronkelijke graf is weggeruimd na de Britse bombardementen op de stad die toen nog Koningsbergen heette. Gezeten op dat graf, op het eilandje dat een wandeling over zeven bruggen mogelijk maakt, had ik diepe gedachten.
...

Het graf van Immanuel Kant ligt onder een afdak, aan de apsis van de kathedraal van Kaliningrad, die momenteel een bouwwerf is. Het is er droog, en het is een kniesoor die moppert dat het oorspronkelijke graf is weggeruimd na de Britse bombardementen op de stad die toen nog Koningsbergen heette. Gezeten op dat graf, op het eilandje dat een wandeling over zeven bruggen mogelijk maakt, had ik diepe gedachten. Kennis, zei ik Kant na, is de grenspolitie die toeziet op wat de zintuiglijke ervaring wil overschrijden. De wijsgeer had het niet beter kunnen zeggen. Ik had een dag eerder mijn kennis opgedaan aan de nieuw gebouwde grenspost en de tolvrije laadzone aan de spoorweg bij Mamonovo. Aan Poolse kant ziet de Europese Unie nauwlettend toe op al te grote smokkel. Maar als ervaringsdeskundige bleef ikzelf ronddrentelen aan Russische kant. Met veel ijver en poeha hadden de douaniers een staaltje van hun kunnen gegeven. Ze onderschepten een wagen met tachtig weggestopte flessen wodka en tientallen sloffen sigaretten. Smokkelwaar in beslag genomen, en achter hangsloten weggeborgen in een loods. De Europese controleurs waren diep onder de indruk, en gingen op weg naar de Poolse kant. Ik moet dan altijd dringend plassen. En raak mijn groep kwijt. Dus blijf ik hangen aan Russische kant, waar dezelfde chauffeur, met dezelfde wagen, zich grijnslachend bij dezelfde douanier aanmeldt, snel tachtig flessen en hopen sloffen laat verdwijnen in de wagen richting Polen - omgekeerd zal de Kaliningrader straks vaatjes benzine meebrengen. Heerlijk toch, de logica van de kantiaanse filosofie. Ik begrijp nu waarom de integere gouverneur, oud-admiraal Jegorov voortijdig zijn baan moest opgeven, om in september al plaats te maken voor de Poetin-getrouwe Georgii Boos, de voormalige ondervoorzitter van de Doema in Moskou. Poetins vrouw komt uit de exclave, en dat bindt het vroegere Oost-Pruisen sterker aan Moskou dan iedereen wel zou willen. Begin jaren negentig was er nog sprake van om Kaliningrad te laten uitkopen door de Duitsers (die maar al te graag wilden, tot ze de omvang kenden van de rekening van de hereniging met de DDR). Vandaag, met de snelle uitbreiding van de Europese Unie, gaan vooral in Polen stemmen op om het 'verloren' gebied - dat helaas de enige ijsvrije onderzeeërshaven (Baltiisk) van westelijk Rusland omvat - te verdelen tussen Polen, Litouwen, en Wit-Rusland. De huidige exclave met haar klein miljoen inwoners, een verrotte haven met verroeste, gekapseisde schepen, talloze aids- en drugslijders, piekende werkloosheid en een BMW-fabriek, die een paar honderd luxewagens per jaar maakt, is de inzet van een partijtje oliepoker. Nu levert Litouwen 80 procent van alle energie. Rusland weet geen blijf met het gebied, waar talrijke stadjes als Gusev, Svetly of Tsjernjachovsk hun oliefactuur niet meer kunnen betalen. Met de overvloedige barnsteen kun je geen kachel aanmaken. En straks ligt er een oliepijplijn onder de Oostzee van Joezjno-Roeskoje langs Vyborg rechtstreeks naar het Duitse Greiswald, en blijft Kaliningrad verweesd achter. Boos heeft daarom de etnische Russen in de Baltische staten opgeroepen om te verhuizen naar het economische Utopia Kaliningrad. Prietpraat voor de verkiezingen van maart. Boos haalt ook de Duitsers aan, herdoopt de universiteit naar Kant, poot standbeelden neer van Teutoonse ridders. Maar er zijn geen cafés, restaurants, degelijke hotels. Alleen een Paleis van het Volk waarvan de bouw in 1985 is stilgelegd omdat het wegzakt op de keldergewelven van het voormalige kasteel. En straatstalletjes. Al wacht ik nog altijd op de man die met mijn briefje van tien dollar sigaren ging kopen om de hoek. Ik zal ze in Polen moeten ophalen, denk ik. Lukas De Vos is journalist bij de VRT-radionieuwsdienst. Lukas De Vos