De Wetstraat en het hele establishment hield de adem in. Zo hoort dat als een kwart miljoen mensen zich op straat begeeft en zwijgt.
...

De Wetstraat en het hele establishment hield de adem in. Zo hoort dat als een kwart miljoen mensen zich op straat begeeft en zwijgt.VRIJDAGAVOND, iets voor acht uur, ging er een zucht van opluchting door de kantoren en de gangen waar de staat wordt beheerd. Vanuit de troonzaal van het koninklijk paleis en met kristallen luchters op de achtergrond sprak Paul Marchal rechtstreeks in het BRTN-journaal de verlossende woorden. ?We kunnen opnieuw een beetje lachen, een deel van het vertrouwen hebben we teruggevonden. Zondag gaat het om de kinderen. We betogen niet voor onderzoeksrechter Jean-Marc Connerotte en evenmin tegen justitie.? Die zinnen klonken de Gestelde Lichamen als muziek in de oren. De Witte Mars zou minder een mars worden, met alles wat dat aan herinneringen aan wanhopige of balorige woede oproept, dan wel een ingetogen tocht. Terwijl vele tienduizenden een paar uur voordien nog de naam van Connerotte scandeerden, legden de ouders zich bij het onvermijdelijke neer en verdween de onderzoeksrechter uit Neufchâteau van het publieke toneel. De lont leek uit het kruitvat. Niet de regering of minister van Justitie Stefaan De Clerck (CVP) trokken Marchal over de streep. Wel het staatshoofd, koning Albert. Terwijl de regering de dagen voordien de gebeurtenissen onderging en er niet in slaagde het ongenoegen over het arrest van Cassatie in te dammen, deed de koning wat niemand twee jaar geleden en zelfs een paar weken voordien voor mogelijk hield. De man die bevend de eed aflegde en door velen als een overgangsfiguur, zoniet de laatste koning van België, werd beschouwd, voorkwam de kortsluiting met de boze burgers en effende de weg voor nieuw overleg. Zo werd veel staatkundige averij en misschien wel een heuse crisis van het regime vermeden en trad Albert voorgoed uit de schaduw. Op echt beslissende momenten heeft het koninklijk paleis een charme waaraan weinigen kunnen weerstaan. Die ongeschreven wet, even oud als België zelf, blijft nog altijd van kracht. De dagen en de uren voor het arrest van het Hof van Cassatie stond het koude zweet in de handen van de politici. De vrees was groot dat het hoogste rechtscollege zowel Connerotte, de getraumatiseerde ouders als een geëmotioneerde publieke opinie de wacht zou aanzeggen. Het was Cassatie blijkbaar niet volledig ontgaan dat zich enige commotie van het land had meester gemaakt. Dus velde het hof een salomonsoordeel : het dossier mocht in Neufchâteau blijven, maar Connerotte moest gaan. De meerderheid herademde : het had erger gekund. De meeste politici, daarin aangemoedigd door prominente politologen, gingen er vanuit dat het protest nu vlug zou luwen. ?Zo was het toch ook met de raketten, toen honderdduizenden in Brussel manifesteerden, en ook het overlijden van koning Boudewijn veroorzaakte weinig rimpels,? verklaarde VUB-professor Kris Deschouwer voor radio en televisie. De Wetstraat vergiste zich grondig. De ergernis over het arrest en over justitie verspreidde zich over het hele land, tot in Kinrooi toe. Bij momenten werd het grimmig. Studenten, ambtenaren en werknemers verlieten hun school, dienst of bedrijf. Dat gebeurde spontaan, met gevarieerde slogans maar waarbij telkens één naam terugkwam, die van Connerotte. De man die weg moest omdat hij de waarheid op het spoor was. In steden, die een gerechtshof of een justitiepaleis binnen de muren hebben, werd meestal een forser menu opgediend. Eén met eieren, tomaten, spaghetti en af en toe een kei. MANDAAT.In Brussel viel er zondag niet één kei. De sfeer was ook anders dan de dagen voordien. Geen slogans, geen gehakketak met de politie, geen toeters of bellen die betogingen zo gemakkelijk tot een kermis maken, geen prominenten op de eerste rij, geen spandoeken of voetzoekers. Wel een overrompelende stilte die alle deelnemers en waarnemers met meer vragen confronteerde dan oorverdovend rumoer vermag. En dan was er de onwaarschijnlijk hoge opkomst. De meerderheid bestond uit nieuwe mondige burgers, want de beroepsmanifestanten waren niet eens een significante minderheid. Voor tienduizenden was het de eerste keer dat ze zo de straat opkwamen. Onder hen veel bejaarden, veel gezinnen en kinderen. Alle wetten die voor betogingen gelden, werden verbeurd verklaard. Een precedent waaraan Cassatie zich kan inspireren. De schrei van het volk werd nu eens niet met decibels, agressief coloriet en schreeuwerige toespraken kracht bijgezet. Meer dan tweehonderdduizend mensen hielden de tanden urenlang op elkaar. In 1992 schreef Peter Handke een theaterstuk, ?Die Stunde da wir nichts voneinander wussten?, waarin niet één woord gesproken wordt. In Brussel was het echt : vier uur lang geen kreet, geen schorre kelen die het onrecht aanklaagden en hun rechten opeisten. Alleen stilte die te dikwijls door een Agusta-helikopter een grapje van de ordehandhaving ? doorbroken werd. Als hij was weggeraasd, opnieuw de stilte. Het is jammer dat zo weinig magistraten, ministers en politici erbij waren. Dan hadden ze ervaren dat stilte zoveel directer, harder en vooral dreigender klinkt dan luide slogans. Stilte is een heel efficiënte vorm van communicatie de enig mogelijke zelfs wanneer woorden, a fortiori grote woorden, geen zin meer hebben. Dat is zo bij intens verdriet en bij opgekropte woede, de twee gevoelens waartussen de Witte Mars balanceerde. Er was voelbaar verdriet, maar even goed was er boosheid. Dit was een mars van mensen die het de strot uitkomt en er schoon genoeg van hebben. ?Nu zijn we het echt wel beu. Het geduld is op,? kreeg iedere journalist zelfs ongevraagd te horen. En voortdurend werd naar de politiek verwezen, die onverwijld moet optreden. Uitgerekend de politiek, die dagelijks door zovelen verketterd wordt, kreeg een zeldzaam solide en dwingend mandaat, bijna volmachten, om het gerecht en alles wat daarbij komt kijken, grondig te hervormen. Zonder de tussenkomst van de koning en de oproep van de ouders was de Witte Mars allicht uitgedraaid op een knetterende manifestatie van verloren illusies. Marchal & Co hebben dat risico niet genomen. Ze kozen voor een brave strategie. Eén die niemand afschrikte, geen bruggen opblies en de heel grote massa in beweging bracht. Of dit een beredeneerde aanpak was, doet er niet toe. Het resultaat is wel dat de regering nu met de rug tegen de muur staat en een oproer zonder voorgaande riskeert als ze haar mandaat niet strikt en vlug uitvoert. Dit is het tegendeel van de antipolitiek, waarvoor enkele verlichte sociologen hadden gewaarschuwd. Sinds zondag beschikt het kabinet over een hefboom waarmee ze zelfs Cassatie uit haar toren kan wrikken. Ze heeft dus geen excuus meer en kan zich niet langer achter de anders zo comfortabele alibi's verschuilen. RESPECTABEL.?Eindelijk kunnen we het onbehagen uiten, waarmee we al jaren rondlopen. Dat lucht op, hoewel het weinig oplost. Er moet heel veel veranderen en je weet nauwelijks in wie je nog vertrouwen kan hebben. Tot voor kort geloofden we dat Véronique Ancia degelijk werk verrichtte, vandaag weten we dat ze even corrupt is als de rest. En wat moet je met de politieke partijen beginnen ? Ze praten voortdurend over de scheiding van de machten, terwijl iedereen weet dat je slechts in de magistratuur komt als je de goede partijkaart kunt tonen. Een Jean-Luc Dehaene (CVP) deed daaraan mee en toch sprak hij de hoop uit dat er veel volk naar Brussel zou komen. Dat is toch pure hypocrisie.? Zo praat Dimitri Dedecker, eerstejaarsstudent rechten aan de VUB, donderdag op de trappen van het Brusselse justitiepaleis. Uit zijn rugzak haalt hij De Morgen van die dag. Hij heeft de krant uitgevlooid en vele passussen met viltstift aangestipt. Onder meer de slotzin uit het opiniestuk van Bob van Laerhoven. ?Als er niet vlug radicale maar op basis van redelijkheid gefundeerde eisen komen, zal de volkswoede die nu heerst, al te snel een storm in een glas water blijken.? Dedecker is geen revolutionair, wel een bewogen jongeman die meent dat de dingen nog ten goede kunnen gekeerd worden. Het valt trouwens op dat de standpunten en de opinies van de activisten evolueren naar gelang van de leeftijd. Hoe ouder, hoe radicaler ; meestal is het omgekeerd. De vergrijsde Belg en zeker de Vlaming heeft een erg verstoorde relatie met het gerecht. De recente dossiers bevestigen slechts hoe verantwoord het ingebakken wantrouwen tegen de instelling was. De Bende van Nijvel, de zaak- Cools en de affaire- Dutroux, zo kun je bij valavond op de trappen van de paleizen van kalende heren en bejaarde dames horen, bewijzen hun gelijk. Bijna allemaal hebben ze immers een geschiedenis, dikwijls een heel individuele, met justitie. Het zijn doorgaans bittere getuigenissen over plaatsing van kinderen, alimentatiegeld, onbetaalde rekeningen en altijd opnieuw zijn het aanklachten tegen het onbegrip en de hardvochtigheid van het gerecht. Hoe lager ze op de sociale ladder staan, hoe groter de achterdocht. Zoals de grote verhalen tonen hun eigen geschiedenisjes aan dat er in vergelijking met vroeger niets wezenlijks veranderde. Dat vroeger begint voor velen onmiddellijk na de Tweede Wereldoorlog en is onlosmakelijk met politiek en staatsmacht verbonden. Het is de repressie, het opblazen van de IJzertoren en de moord op Julien Lahaut. Het hele politieke spectrum, zeker de extremen en de maatschappelijk geëngageerden, voelt zich al jaren onveilig, onbegrepen of geviseerd door een justitie die te veel dossiers nooit ophelderde en niet zelden selectief optreedt. Generaties lang aangeslibd wantrouwen dat jarenlang in vluchtige, korte tussenzinnen werd geformuleerd, wordt nu neergeschreven op spandoeken en in lezersbrieven. Plots bleek het geen individueel hersenspinsel, wel een collectief gedeeld inzicht. Het geklungel rond de vermiste kinderen en het wraken van Connerotte maakten dat een onverzoenlijke en subversieve kreet waar tot dusver alleen de allerradicaalsten zich in terugvonden , door brede lagen werd gedragen. ?Dit is ons gerecht niet,? werd op enkele weken tijd een respectabele stelling en een reële bedreiging voor het functioneren van de achterhaalde evenwichten in het bestel. PATSTELLING.België is Nederland of Denemarken niet. Met enige regelmaat breekt hier onoverzichtelijk rumoer los, waarbij de politieke conflictstof scholen, bedrijven en markten ontregelt en de oplagecijfers van de kranten omhoog stuwt. Zo was het met de koningskwestie, de schoolstrijd, de grote stakingen van '60-'61, de studentenrevolte van '68 en, meer recent, met de actie tegen de kernraketten. De reactie op het arrest van Cassatie leert dat de vele staatshervormingen en de talrijke parlementen deze constante uit de Belgische politiek niet hebben weggenomen. Nog altijd manoeuvreert deze democratie zich met enige regelmaat in een patstelling en slaagt ze er niet in om via een normaal overleg een vergelijk te vinden voor de revendicaties, de geschillen of het ongenoegen van hele bevolkingsgroepen. De geblokkeerde democratie kraakt dan in haar voegen en ziet zich gedwongen onder druk van een alerte publieke opinie, die nu eens de straat, dan weer het gepeupel of de mondige burger wordt genoemd ballast over boord te werpen. Dan kan er plots wel aan vastgeroeste machtsverhoudingen of privilegies gesleuteld worden. Dankzij de actieve tussenkomst van de bevolking wordt een verlammende status-quo binnen het establishment doorbroken en slaagt het bestel er uiteindelijk in om het onvermijdelijke te beslissen. De grote turbulenties in de naoorlogse politiek hebben deze samenleving vooral goed gedaan. Door de koningskwestie moesten het staatshoofd en het paleis vrede nemen met een meer bescheiden rol. De parlementaire democratie won erbij, dat een restant van het ancien régime werd opgeruimd. De grote stakingen knaagden dan weer aan de machtspositie van de holdings, die België en zijn regio's exploiteerden alsof het kolonies, zoniet filialen van de moedermaatschappij waren. Er ontstonden nieuwe economische machtscentra, waardoor België zich eindelijk in meer ging bekwamen dan slechts de fabricatie van half afgewerkte producten. In '68 werd ondanks het verzet van affairisten, zoals een Paul Vanden Boeynants (PSC) die zich door de kerkleiding, het paleis en de holdings gesteund wist, de staatkundige impasse doorbroken. Tegelijk werd de aanzet gegeven om de legitimiteit van zowat alle gezagsstructuren te bevragen. Daardoor kwam veel maatschappelijke creativiteit en energie vrij en werden autoritaire en onbekwame regenten in verlegenheid gebracht. De rakettenkwestie tenslotte slaagde er niet in om het nucleair tuig buiten de landsgrenzen te houden. Het had echter wel tot gevolg dat de internationale politiek, sinds mensenheugenis het reservaat van de Belgische elite, dus onbespreekbaar, onderwerp van publiek debat werd. Zo kwam er een verandering in het Afrika-beleid en werd de diplomatie iets meer dan een puur verlengstuk van het Belgisch zakelijk belang. Het laat zich aanzien dat de witte vloedgolf een ander instituut nog een grande muette waarvan de legitimiteit in groeiende mate wordt betwist, grondig door elkaar kan halen. Het kan de aanzet worden voor een nieuwe verankering van justitie in de samenleving. De politiek alleen is daar, ondanks de vele plechtige beloften, tot dusver niet in geslaagd. Het ontbrak haar aan de overtuigingskracht, de rechtlijnigheid en bovenal oprechte verontwaardiging. Hoewel de politici de bui al meer dan vijftien jaar zien hangen, lieten ze de dingen op hun beloop. Ze schrokken terug voor een confrontatie die hoe dan ook een einde zou maken aan het voor hen doorgaans comfortabele modus-vivendi, een eufemisme voor de collusie der machten. ONWEZENLIJK.Voor één keer zag Brussel zondag wit van het volk. De heel grote massa was naar de hoofdstad afgezakt en dat riep herinneringen op aan de grote betogingen uit het begin van de jaren '80. De recordcijfers van toen werden geëvenaard en allicht overtroffen. Nochtans was er geen organisatie, zoals destijds het Vaka, dat in alle gemeenten van Vlaanderen sympathisanten mobiliseerde. Toen werden alle steden en dorpen onder de affiches en de stickers bedolven. Voor de Witte Mars, niets van dat alles. Het hoefde ook niet. Voor één keer engageerden alle kranten, radio- en tv-stations, die anders zo op hun onafhankelijkeid staan en afstandelijkheid als opperste journalistieke wijsheid preken, zich rücksichtlos. Mede daardoor en omdat er helemaal geen gedetailleerd eisenprogramma bestond, kreeg de manifestatie iets onwezenlijks. Waarom betogen als iedereen het toch eens is en de hoogste instanties van het land openlijk hun sympathie voor het initiatief hadden uitgesproken ? Premier Dehaene zette dat nog eens extra in de verf en ontving onmiddellijk na de manifestatie een delegatie van de ouders in de Lambermont. Alsof eerste-minister en betogers hetzelfde wilden en die fameuze kloof een journalistieke fictie was. Nogal een verschil met de vele rakettenbetogingen : toen werden de initiatiefnemers niet één keer door de toenmalige eerste-minister Wilfried Martens (CVP) ontvangen. Een betoging die door de koning wordt uitgewuifd, bij de 300.000 mensen op de been brengt en na afloop door de eerste-minister op de koffie wordt gevraagd, heeft gewonnen spel. Dat zou kloppen, tenminste voor zover de witte golf in de klassieke schema's van actie- en pressiegroepen en sociale bewegingen zou passen. Het tegendeel is waar. Er is geen platform, geen organisatie en nauwelijks leiding, wel verdriet, oprechte boosheid, groot ongeduld en vage revendicaties. Iedereen wil natuurlijk volledige klaarheid en een menselijker justitie. Elk redelijk en normaal mens, inclusief de adepten van dura lex, sed lex, kan zoiets onderschrijven. Het engageert tot weinig, want is niet concreet. Daarom ook kon de koning zich zo sterk profileren. Het ging slechts om intentieverklaringen, bijna synoniem voor goede bedoelingen en op dat terrein bewegen monarchen zich graag en met talent. Als de ouders onverkort op eerherstel van Connerotte hadden gehamerd en daar een prealabel van hadden gemaakt, was de koning ongetwijfeld minder overtuigend geweest. De Gestelde Lichamen en de verdedigers van de status-quo kunnen uit deze situatie opnieuw zelfvertrouwen putten en de hoop puren dat het allemaal wel zal overwaaien. Ze rekenen erop dat zo'n mobilisatie niet voor herhaling vatbaar is. Het emotionele zal wegebben en binnen het amalgaam zullen zich vlug de persoonlijke rivaliteiten en de traditionele breuklijnen manifesteren. De gerechtelijke, maar even goed de Brusselse molens malen langzaam en die traagheid wordt allicht het uitgelezen middel om de ouders en de Witte Mars uit verband te spelen. Als prestigieuze instituten zich al in iets bekwaamd hebben, dan wel in de overlevingskunst. Daarin zijn ze per definitie uitermate deskundig. AUTORITEIT.Het is veeleer de regel dan de uitzondering dat academici, politologen en politici zich totaal verkijken op de betekenis en het impact van grootschalig populair ongenoegen of emotionaliteit. De dood van Boudewijn veroorzaakte geen revival van het unitarisme, hoewel velen het tegendeel voorspelden. De rouwhulde van de vele duizenden beroerde nauwelijks de politieke agenda. Wordt het deze keer weer van dat ? Deschouwer acht het waarschijnlijk en ethiek-professor Hugo Van den Ende (RUG) koestert niet de minste illusie. Tenslotte gaat het om massahysterie. ?Massahysterie is een zelfverbrandende energie.? Het enige wat iemand kan verhopen, is : ?dat heel deze toestand een steuntje is, voor lieden die wel hoog opgeven over de democratie.? Van den Ende heeft, zoals Deschouwer trouwens, een progressieve reputatie. Toch oordeelt hij ronduit negatief over het hele gebeuren. ?Wat klinkt er uit de nieuwe monden op de trappen van de gerechtshoven ? Scheldproza en doodsbedreigingen. Heel die toestand rond Connerotte is me te veel een sprookje voor volwassenen. Feiten worden te eng vereenvoudigd. Aan de ene kant die unieke reddende engel, aan de andere kant Het Gerecht, De Politiek. Een uiterst simplistische polarisatie. Pure antipolitiek.? De radicale liberaal Guy Verhofstadt (VLD), die de burger opnieuw op het politieke toneel bracht en daar electoraal allerminst voor gehonoreerd werd, oordeelt veel genuanceerder en vooral positiever. ?Dit is misschien de druppel die de emmer doet overlopen. Ik hoop dat de burger eindelijk de angst voor verandering zal afleggen. Dit kan blijvende gevolgen hebben.? Verhofstadt zelf was niet op de Witte Mars. ?We hebben het recht niet om deze beweging te recupereren. Trouwens, wat moeten de politici op zulke betoging uitrichten ? Je kunt moeilijk tegen jezelf betogen. Wij zijn verantwoordelijk voor de politisering van het gerecht.? De terughoudendheid, zoniet het negativisme van een deel van de intelligentsia tegenover de witte golf is verklaarbaar. Toen Dutroux werd opgepakt, waren er kreten om de doodstraf weer in te voeren en weerklonken nogal wat pleidooien voor meer fatsoen en minder permissiviteit. Dit leek koren op de molen van Alexandra Colen (Vlaams Blok) en haar medestanders. De witte golf beweegt zich ook totaal buiten de zuilen en de organisaties van het middenveld. Ze werkt met een ander referentiekader en dat verhoogt dan weer haar onvoorspelbaarheid. Ook daarin verschilt ze totaal van de beweging rond de raketten. Toen was er een politieke partij, de SP, die de actie stuurde, zoniet begeleidde. Alleszins waakte zij erover dat de beweging niet ?ontspoorde? en geen te grote brokken zou maken, die een latere regeringsdeelname kon hypothekeren. Er was permanent overleg met de leiding van Vaka, die zelf uit professionele actievoerders bestond. Vandaag is er niets van dat alles. Door een tragische speling van het noodlot werden mensen, die daar helemaal geen ambitie toe hadden en er allerminst op voorbereid waren, plots aan het hoofd van een zelden geziene massabeweging gekatapulteerd. Ze werden met maatschappelijke, politieke en organisatorische problemen geconfronteerd waarvan ze tot dusver geen vermoeden hadden. Ondanks de emotionele ontreddering gaven ze blijk van leiderstalent. Enkele weken geleden konden ze alleen op medeleven rekenen. Vandaag hebben ze wat vele politici volledig ontbreekt : autoriteit. Sinds zondag hebben ze ook macht, meer dan destijds de organisatoren van de rakettenbetogingen. Toen had de regering immers een vluchtroute. Ze kon argumenteren dat de raketten geen Belgisch dossier waren en dat het land zich bij de Atlantische consensus moest neerleggen. In deze kan Dehaene geen Navo-solidariteit, geen Europese verbintenissen of Maastrichtnormen inroepen. Nu is er geen sprake van uitgeholde souvereiniteit en kan de regering zelf beslissen. Maar dan moet ze wel de confrontatie aangaan met een pervers legalisme en een louter formalistisch respect voor geschreven regels waarvan alleen een kaste beter wordt en waarvan het volk totaal vervreemd is. Paul Goossens Witte ballonnen in Brussel : stilte als slogan.De ouders aan het woord : leiderschap.Premier Dehaene ontvangt de ouders : opluchting in de Wetstraat.De rondetafel op het paleis : de koning voorkwam de kortsluiting.