Wie echt geraakt is, wordt een ander mens. Dat gebeurde bij Rilke. En soms moet een mens herinnerd worden aan zijn tekortkomingen, om er zich tegen te verzetten. Ook dat overkwam de dichter. In de zomer van 1906, enkele maanden na de dood van zijn vader, schreef de toen 31-jarige Rilke het sonnet Archaischer Torso Apollos, het openingsgedicht van het 'andere deel' van de aan de beeldhouwer, zijn 'grand ami' Rodin, opgedragen bundel Neue Gedichte (1908).
...

Wie echt geraakt is, wordt een ander mens. Dat gebeurde bij Rilke. En soms moet een mens herinnerd worden aan zijn tekortkomingen, om er zich tegen te verzetten. Ook dat overkwam de dichter. In de zomer van 1906, enkele maanden na de dood van zijn vader, schreef de toen 31-jarige Rilke het sonnet Archaischer Torso Apollos, het openingsgedicht van het 'andere deel' van de aan de beeldhouwer, zijn 'grand ami' Rodin, opgedragen bundel Neue Gedichte (1908). In het gedicht beschrijft Rilke hoe hij tijdens een bezoek aan het Louvre voelt hoe een bijna 2500 jaar oud en zwaar beschadigd Grieks standbeeld hem dwingend toespreekt. Het antieke beeld van Apollo is gehavend, heeft geen hoofd meer, de geslachtsdelen ontbreken. Rilke staat voor een steen. De steen legt hem iets op. Ondanks het ontbreken van een gezicht, voelt hij toch de bevelende blik. 'Er is geen plekje van dit beeld dat jou niet ziet'. De schoonheid van het beeld overweldigt hem zozeer dat hij van Apollo een oproep tot verandering voelt uitgaan: Du mußt dein Leben ändern. Je moet je leven veranderen. Die laatste zin uit het gedicht gebruikt Peter Sloterdijk als titel van zijn jongste werk. Met een uitwijding over het gedicht begint hij zijn boek over de toestand van de hedendaagse mens. Hij beëindigt het hoofdstuk met zijn oproep tot trainen, altijd trainen. Blijven oefenen. 'Geef de argwaan dat sport een zaak voor de domsten is maar zoveel ruimte als haar toekomt. Misbruik die argwaan niet als voorwendsel voor het verder blijven drijven in je verwaarlozing, wantrouw de filister in jezelf die meent dat je bent hoe je bent, blijkbaar nog in orde. Luister naar de stem uit de steen.' 'Het gedicht van Rilke toont de noodzaak aan van een heroriën- tering van het in verwarring gebrachte bestaan van moderne mensen', zegt Sloterdijk. Ook Rainer Maria Rilke was in verwarring geweest. In 1902 trok hij naar Parijs om een boek te schrijven over de beeldhouwer Auguste Rodin. Rilke twijfelde op dat moment aan zijn kunnen, hij geloofde niet meer in zijn roeping als dichter en wachtte melancholisch op inspiratie. ' Travailler, toujours travailler!' die raad kreeg Rilke van Rodin. En ook nog: geduld hebben en vaak naar de dierentuin gaan om te leren kijken. Van Rodin leerde Rilke zijn lyrische ik met zijn hinderlijke nukken en lamlendige luimen uit te bannen. Sloterdijk zegt dat er nu een einde is gekomen aan de frivoliteit die de hedendaagse mens zo wereldvreemd heeft gemaakt. De aandacht komt opnieuw de dingen zelf toe. Sloterdijk: 'Rilke was tussen 1905 en 1906 enkele maanden lang de privésecretaris van Rodin in Meudon. Onder de impuls van Rodin keerde Rilke zich af van zijn jugendstilachtige dichtwijze om een kunstopvatting aan te gaan hangen die voorrang gaf aan het object. De werkelijkheid werd een autoriteit. Van dan af aan zouden het de dingen zelf zijn vanwaaruit de autoriteit uitging. De autoriteit van: ik wend mij naar u toe en heb u iets te zeggen. Rilkes torsogedicht is op een bijzondere wijze in staat de vraag naar de bron van autoriteit te stellen.' PETER SLOTERDIJK: Ik ga ervan uit dat we leven in een cultuur die antiautoritair is. Daarom kan er nu geen autoriteit meer zijn die van buitenaf op de mensen inwerkt. Er is nog maar één mogelijke autoriteit: de autoriteit die uit het individu zelf komt. Niet uit het autonome individu, wel uit het aan het wankelen gebrachte individu. De globale crisis is de kracht die de mensen destabiliseert. Ze is een autoriteit, ze voldoet aan de definitie: 'een instantie die de kracht heeft een geloofwaardig commando te geven.' Ze is een autoriteit omdat ze zich op iets onvoorstelbaars beroept, iets waarvan ze een voorbode is: de globale catastrofe. SLOTERDIJK: Angst is een emotioneel bijverschijnsel. Angst is in evolutionair opzicht of in psychologisch en antropologisch opzicht evenzeer een stem van de werkelijkheid, terwijl we nu al lang leven in een situatie waarin de stem van de werkelijkheid overschreeuwd wordt door de stem van het neurotische. Dat is typisch voor hogere beschavingen. SLOTERDIJK: De globale crisis dicteert ons onze levenswandel. We moeten ons leven daadwerkelijk veranderen, nieuwe levensvormen ontwikkelen, deelnemen aan ecologische en economische zelfhulpprogramma's. We kunnen niet anders dan 'doen'. Of het ons nu bevalt of niet, dat speelt geen rol meer. SLOTERDIJK: Op de werkelijkheid antwoordt men altijd met pragmatische veranderingen. Dat wil zeggen veranderingen in verhoudingen. Het volstaat niet meer alleen een mentale verandering of een imaginaire verandering te willen. Wij leven niet meer in de cinema! Dat is nieuw. Sinds een halve eeuw, zeker sinds het einde van de Koude Oorlog, raakten we niet meer uit de cinema weg. Daardoor kon de stem van de werkelijkheid niet meer tot ons doordringen. We zaten ondergedoken in een absolute frivoliteitscultuur. Het typische van frivoliteit is dat men kiest voor levensvormen waar men van weet dat ze niet kunnen blijven duren. Het begrip duurzaamheid past niet in de frivoliteitscultuur. Men accepteert daarmee een corrupte ethiek. Escapisme is het wezen van de mens. Mijn oproep luidt: 'Escape from escapism' Het klinkt wat hegeliaans, maar het is in wezen niets anders dan de vraag van Nietzsche aan zijn vrienden: 'Blijf de aarde trouw'. SLOTERDIJK: Het ligt in dezelfde lijn. Obama probeert ook uitdrukking te geven aan de stem van de werkelijkheid, alleen kiest hij niet de bevelende vorm maar een jubelende: 'We kunnen ons leven veranderen.' Amerikanen zijn nog meer antiautoritair dan Europeanen. Als zij merken dat zij iets moeten, dan verdringen zij dat gevoel door te zeggen: wij willen of wij kunnen. Daarom zei Obama tot zijn volk: 'Yes, we can.' Het is zeker de mooiste politieke slogan van de laatste eeuw. Hij toont dat de mensen zowel de stem van de werkelijkheid als de stem van de noodzakelijkheid verstaan hebben. Ze willen dat niet als een uitwendige dwang beleven maar met het idee van een zuivere spontaneïteit beantwoorden. SLOTERDIJK: Nee. Het is hetzelfde licht van de werkelijkheid dat over de wereld wordt uitgegoten, maar het wordt door iedereen anders en individueel beleefd. Ik zeg u: de crisis zal een nieuwe elite tot stand brengen. We staan werkelijk aan het begin van een nieuwe missie. SLOTERDIJK: De elite bestaat uit die mensen die de stem van de crisis beantwoorden. Ik geloof dat er een reeks milieuorganisaties zijn die tot de nieuwe elite behoren, die deze stem van de werkelijkheid nog beter en duidelijker horen. En vooral: niet alleen duidelijker horen maar ook intensiever willen beantwoorden dan de meeste anderen. Het consumptiesysteem heeft nauwelijks ge- reageerd. We leven vandaag de dag in een palliatief stadium. Men is bereid alle uiterlijkheden te wijzigen, zolang men het systeem maar niet moet veranderen. SLOTERDIJK: Het is niet de filosofie die de boodschap is. Filosofie is alleen een medium of een vorm van luisteren. Ik ben dus een filosofische ontvanger van de boodschap. SLOTERDIJK: Ik had naar Nietzsche verwijzend, het boek ook de aanduiding 'een boek voor allen en niemand' kunnen meegeven. Het publiek is nog niet geïdentificeerd. De elite die het horen kan, heeft zich nog niet gevormd. Ze moet zich nog vormen in het proces van de lectuur. Of in het proces van het ontvangen van de nieuwe imperatief. Nietzsche wilde de mensen tonen dat ze zichzelf konden overtreffen. Dat is ons thema niet meer. Dat de mens zichzelf overtreft, is de minste van alle zorgen van de hedendaagse mens. SLOTERDIJK: De zorg om te overleven. Er gaan stemmen op dat de mensheid van het ene op het andere moment zou kunnen ophouden te bestaan. De nieuwe categorie van het verhevene is de catastrofe geworden. Vanaf 1970-1980 werd daar- over gemediteerd in de massacultuur in de vorm van het toen nieuwe en populaire genre van de catastrofefilm. Tot op de dag van vandaag nog een populair genre. Er waren een vijftal basisscenario's voor een plots einde van het leven op aarde: door een epidemie, een tsunami, door ijs of een meteoor of een atoomoorlog. Horror is het verhevene voor het volk. De massacultuur heeft de catastrofe tot een vorm van ontspanning gemaakt. Dreigingen zijn een deel van het amusement en waarschuwingen een deel van de show. De modernen hebben de ervaring van het verhevene vanuit de ethiek naar de esthetiek verschoven. Mensen raakten ervan overtuigd dat men de schrik onbeschadigd kon overleven. Nu wordt de westerse wereld onvoorbereid getroffen door de terugkeer van het verhevene in de vorm van een ethische imperatief. 'Je moet zelf iets doen.' SLOTERDIJK: Jawel! Ze oefenen zich nog in het sterven, dat is het probleem niet. Maar ze oefenen zich niet in het eenzame sterven. Ze oefenen zich in het sterven 'en masse'. De enkeling moet voor zichzelf de ars moriendi leren, maar in de cultuur van de catastrofe niet. Daar danst men met zijn allen op de rand van de vulkaan tot enkele minuten van tevoren. SLOTERDIJK: Ik bespeur bij de meeste intellectuelen een perverse vreugde. Een werkelijk pervers crisisgejubel met een refrein van 'godzijdank gaat alles nu naar de verdoemenis!'. De voorbije 25 jaren waren voor intellectuelen een barre tijd omdat het de tijd van de frivoliteit en de luxe en de mode was. En overal waar frivoliteit, luxe en mode domineren, worden intellectuelen overbodig. Het dogma van de intellectuele praktijk bestaat erin dat de mensen arm zijn, dat armoede de wet van de realiteit is en dat het gebrek het hoogste woord voert. En nu hebben we een deflatie. We hebben een recessie. En er heerst een algemene voldoening van links tot rechts,: 'wij hebben het altijd gezegd, goed dat het gedaan is met de overvloed en het gebrek weer opduikt.' We krijgen een wonderbaarlijke lectuur van Marx. Hij is niet bruikbaar en is nooit bruikbaar geweest. Marx heeft geleerd dat de basisverhouding in de maatschappij de verhouding tussen arbeid en kapitaal was. Dat is absoluut vals. Wat wij nu iedere dag in de kranten lezen, is dat de basale verhouding in de maatschappij die is tussen schuldeisers en schuldhebbers, tussen kredietgevers en kredietnemers. De arbeid is afhankelijk geworden van de kredietgevers. Als er geen krediet gegeven wordt, kan de zogenaamde reële economie niet meer functioneren. Mensen betalen hun krediet met arbeid. Er zijn mensen die dat blijkbaar niet willen verstaan. Waar halen die oude marxistische intellectuelen die 25 jaar lang overwinterd hebben nu het recht vandaan om hun nooit geredigeerde boodschappen opnieuw te laten weerklinken, dat vraag ik me af. SLOTERDIJK: U moet uw ecologische voetafdruk op aarde zo miniem mogelijk maken. De mens is nu geëxpliciteerd als een CO2-producent. Dat wist hij vroeger niet van zichzelf. Tot het einde van de negentiende eeuw leefde de mens in een toestand van CO2-onschuld. Die onschuld is in de loop van de twintigste eeuw verloren gegaan. SLOTERDIJK: Een auto met een katalysator. Vroeg of laat zal dat niet meer mogelijk zijn. Ik voorzie een cultuur in Europa waarin zich een nieuwe CO2-ethiek zal doorzetten en men mij nog een beperkt emissierecht zal geven. Zeer letterlijk. Als ik een keer heen en weer naar New York vlieg, zal mijn CO2-tegoed snel opgebruikt zijn. SLOTERDIJK: Wat men ook moge beweren over onze tijd: we kunnen niet spreken over een terugkeer van de religie, noch dat men religie de rug toekeert. Ik spreek liever over spirituele oefeningen. Er gebeurt nu iets veel fundamentelers. Het inzicht dat de mens een zich door oefeningen zelf producerend wezen is geworden. Hij kan zich door te trainen vormen. SLOTERDIJK: Ik ben geen trainer. Ik ben een raadgever van de trainers, wat een heel andere functie is. SLOTERDIJK: Ik was toen bijna zestig. Ik had de intense behoefte iets te bewijzen. Ondanks de aangeboren achteloosheid die soms helpt om het verglijden van de tijd te ontkennen, zijn er mijlpalen in het leven die ons het gevoel geven van een immanente ondergang. Bij het fietsen zijn willen, kunnen en doen één. Dat maakt een mens optimistisch. DOOR ANNA LUYTEN