Wat is een krijgsgevangene? In de derde Conventie van Genève staat het heel precies beschreven. Er zijn twee manieren waarop iemand krijgsgevangene kan worden. In de eerste plaats door deel uit te maken van het geregelde leger van een land dat de Conventies van Genève heeft onderschreven - zoals Afghanistan heeft gedaan. Maar wie in dat land, tijdens het voorbije conflict, in de rangen van een ongeregelde militie vocht, die los van de Taliban opereerde (het leger van de toenmalige regering), moet aan een aantal voorwaarden voldoen om als een krijgsgevangene te worden beschouwd. Een aantal leden van al-Qaeda die in Guantanamo worden vastgehouden, voldoet wellicht aan die voorwaarden, een aantal anderen niet.
...

Wat is een krijgsgevangene? In de derde Conventie van Genève staat het heel precies beschreven. Er zijn twee manieren waarop iemand krijgsgevangene kan worden. In de eerste plaats door deel uit te maken van het geregelde leger van een land dat de Conventies van Genève heeft onderschreven - zoals Afghanistan heeft gedaan. Maar wie in dat land, tijdens het voorbije conflict, in de rangen van een ongeregelde militie vocht, die los van de Taliban opereerde (het leger van de toenmalige regering), moet aan een aantal voorwaarden voldoen om als een krijgsgevangene te worden beschouwd. Een aantal leden van al-Qaeda die in Guantanamo worden vastgehouden, voldoet wellicht aan die voorwaarden, een aantal anderen niet.Dit is geen woordenspel, het is bittere ernst. Krijgsgevangenen kunnen namelijk niet voor de uitzonderingsrechtbanken worden gebracht, die de Amerikanen voor de gelegenheid willen samenstellen. Ze horen voor een normale militaire rechtbank te verschijnen, en die biedt in Amerika alle garanties op een eerlijk proces. Die mensen mogen ook niet in kooien worden opgesloten, ze hebben recht op bijstand, enzovoorts.In Europa, maar ook in de VS zelf, wordt bezorgd gereageerd op de manier waarop de Amerikanen hun Taliban- en al-Qaedagevangenen behandelen. Een van die kritische stemmen komt van Kenneth Roth, directeur van Human Rights Watch, een Amerikaanse mensenrechtenorganisatie. Roth spoedde zich vorige week door Europa om her en der het jaarboek van zijn organisatie voor te stellen en tegelijk te vertellen dat zijn landgenoten in Guantanamo Bay een bijzonder fout signaal geven.'Ze verscheuren de Conventies van Genève, waarin het oorlogsrecht werd opgetekend. En dat is vreemd, want ze hebben die teksten in 1949 zelf mee geschreven. Minister van Defensie Donald Rumsfeld zegt nu dat de VS de Conventies voor het grootste deel toepassen. Wat wil dat zeggen? Dat ze ze niet toepassen, toch?' Kenneth Roth: Om te beginnen: de val van de Muur was een gigantische overwinning voor de hele mensenrechtenbeweging. Daar hadden we allemaal zo lang naar gestreefd. Maar meteen daarna zag je op verschillende plaatsen in Europa etnische conflicten ontstaan. Voormalige communistische leiders beriepen zich ineens op het nationalisme om op hun stoel te kunnen blijven zitten. Het was niet zo dat mensen hun buren plotseling gingen haten. Regeringen stookten dat vuur op, uit eigenbelang. We zijn dus in de jaren negentig een tijd bezig geweest met dat soort van door overheden gesponsorde haat. Maar sinds 11 september voel ik me op veel gebieden weer helemaal terug in de Koude Oorlog. Als het om de strijd tegen het communisme ging, deden mensenrechten niet ter zake. Nu leeft de indruk dat mensenrechten met voeten mogen worden getreden als er maar tegen het terrorisme wordt gestreden. Dat is zeer kortzichtig. De strijd tegen het terrorisme is meer dan het uitschakelen van bepaalde verdachten. Het komt erop aan om de logica van het terrorisme te ondermijnen. De idee dat het doel de middelen heiligt. Veel van wat we nu doen, is contraproductief. Het kan ertoe leiden dat we wel een slag winnen, maar de oorlog verliezen. We doen namelijk niets aan de cultuur, waarin er steeds nieuwe 'verdachten' worden gekweekt.Het is eigenlijk zeer eenvoudig. Er zijn internationaal aanvaarde regels waarom terrorisme nooit een gerechtvaardigde daad van politiek of van oorlog kan zijn. Maar op dezelfde manier kan een regering ook nooit voorhouden dat het in naam van de strijd tegen het terrorisme toegelaten is om mensen te martelen of te doden.Roth: Zo zijn we nu weer blind voor de landen die deel uitmaken van de antiterreurcoalitie. Neem Oezbekistan. Washington ziet er geen graten in dat onafhankelijke moslims in dat land worden gemolesteerd omdat ze in andere dan in officiële moskeeën bidden. Zolang Oezbekistan basissen ter beschikking stelt voor de oorlog in Afghanistan is er geen vuiltje aan de lucht. Op dezelfde manier wordt de repressie in Egypte en Saudi-Arabië aanvaard. Omdat de vrees bestaat dat meer democratie de radicale islam ten goede zal komen. Dat is absurd. Het zijn precies regimes zoals die in Egypte en Saudi-Arabië die een aantal politieke opties in het Midden-Oosten in de weg staan. Uitgerekend in landen waar een, zij het vaak geringe, mate van openheid groeit - zoals in Marokko, Jordanië, Bahrein en zelfs Pakistan - zien we dat mensen als ze de keuze krijgen niet voor het extremisme kiezen. Als die keuze hen wordt onthouden, worden ze in het radicale kamp geduwd.Roth: De mensen in de regio hebben drie klachten over de manier waarop het Westen hen behandelt. De eerste is dat de Amerikanen er weinig aan doen om Israël milder te stemmen in het Palestijnse conflict. Ik hoef daar niet aan toe te voegen dat het er met het aantreden van Ariel Sharon als eerste minister niet op is verbeterd. De tweede klacht heeft te maken met de sancties tegen Irak, die maar niet herschikt geraken. Dat wil niet zeggen dat Saddam Hoessein vrijuit moet gaan. Het gaat erom dat zijn regime geen massavernietigingswapens kan maken. De bevolking heeft daar niets mee te maken, die moet kunnen overleven.En ten derde moet het Westen er dus mee ophouden om zeer repressieve regimes in de regio te beschermen als een dam tegen het extremisme. Wij hebben vaak de indruk dat de keuze daar gaat tussen repressie en een gewelddadige islam. Dat is niet zo. Maar als alleen repressie toegelaten is, wordt een gewelddadige islam vanzelf het enige alternatief.Roth: In al haar aspecten. Verschillende politieke partijen, vakbonden, andere sociale organisaties, het hele middenveld. Als mensen niet verplicht worden om voor uitersten te kiezen, drijft een meer gematigde oplossing vanzelf boven. Mensen in het Midden-Oosten verschillen op dat vlak niet van mensen elders. Roth: De vrijheid van meningsuiting moet zo groot mogelijk zijn. Als er mensen voor terreurorganisaties worden gerekruteerd, moet daar natuurlijk tegen opgetreden worden. Maar dat mag geen excuus zijn om de godsdienst zelf aan te pakken. Roth: Het concept van de zogenaamde rogue states, de schurkenstaten, is eigenlijk van Bill Clinton. Het hangt van de criteria af. In de geest van Washington is het lijstje met schurkenstaten beperkt tot de landen die niet in de Amerikaanse buitenlandse politiek passen. Waarom is Iran een schurkenstaat en Egypte niet? Toch is er in Iran merkelijk meer politieke vrijheid dan in Egypte. Er wordt met een dubbele standaard gemeten, en dat zit mij niet lekker. Roth: Het verschil schuilt in de wijze waarop ze tegenover internationale overeenkomsten staan. Ook onder Clinton was er al de idee dat internationale verdragen voor de VS niet op dezelfde manier gelden als voor andere landen. Dat kwam duidelijk tot uiting in de discussie over de international criminal court, het internationale strafhof. Toch gaat Bush een stap verder. Het lijkt er soms op dat minister van Defensie Donald Rumsfeld, vice-president Dick Cheney en veiligheidschef Condoleezza Rice de internationale wetgeving als een hinderpaal voor de VS beschouwen. Zij benaderen de wereld liever van geval tot geval: dan kunnen ze hun militaire en economische macht veel beter gebruiken om te krijgen wat ze willen. De mensen rond Clinton toonden zich terughoudend. Maar Bush heeft het internationale strafhof regelrecht de oorlog verklaard.Roth: De uitzonderingsrechtbanken kwamen in ieder geval compleet uit de lucht gevallen. Daar wist niemand iets van. Ze werden stiekem in kleine kring ontworpen. De zogenaamde Patriot Act van de zeer conservatieve minister van Justitie John Ashcroft, waardoor mensen makkelijker kunnen worden opgepakt en vastgehouden, werd tenminste nog in het parlement behandeld. Maar het blijft een vreselijke wet. Roth: Er moet een onderscheid worden gemaakt tussen het secretariaat-generaal en de politieke lichamen van de VN, zoals de Veiligheidsraad. Het secretariaat-generaal heeft moreel leiderschap getoond. Zowel Kofi Annan als Mary Robinson, de Hoge Commissaris voor de Mensenrechten, hebben zich tegen het gedrag van de Amerikanen in Guantanamo uitgesproken. De politieke lichamen, dat is iets anders. Er wordt op dit moment, bijvoorbeeld, een nieuw verdrag tegen het terrorisme besproken, dat vrijwel geen aandacht besteedt aan mensenrechten. De Veiligheidsraad is in de hele Afghaanse kwestie zeer traag opgetreden. Er zijn geen vredestroepen en er zijn geen experts ter plaatse om na te gaan wie zich daar aan schendingen van de mensenrechten schuldig heeft gemaakt. Want de Taliban zijn nu wel weg, maar de kans blijft groot dat het land hervalt in een staat van wetteloosheid. De beste manier om dat te vermijden, is ervoor te zorgen dat zij die daar eerder voor verantwoordelijk waren niet weer aan de macht komen. De Veiligheidsraad houdt de boot af, terwijl hij toch weet dat het kan. Het is in Bosnië gelukt. Het is in Sierra Leone gelukt.Roth: Niet noodzakelijk. Er is grote vooruitgang geboekt, en België speelt daarin een grote rol. De Belgische wet die dictators van overal ter wereld hier voor de rechtbank kan brengen, is een sleutelinstrument in die gang naar een internationale rechtsorde. Ik weet dat niet iedereen in het land gelukkig is met die wet, maar België is in mijn ogen een trendsetter. Neem Hissène Habré, de voormalige Tsjadische dictator. Wij en anderen hebben geprobeerd om hem in Senegal te laten berechten, waar hij verblijft. Dat is niet gelukt. Er bleef geen andere mogelijkheid dan gebruik te maken van de Belgische wet. Ook als er straks een internationaal strafhof werkt, zou het nog een ramp zijn als jullie die wet zouden afschaffen. De nieuwe instelling zou namelijk alleen kunnen optreden tegen misdaden in de toekomst, terwijl er nog zoveel slachtoffers uit het verleden om gerechtigheid vragen.Roth: Er hebben nu 48 landen het oprichtingsverdrag geratificeerd - er zijn er 60 nodig om het strafhof daadwerkelijk van start te laten gaan. Er zijn genoeg landen die er willen voor gaan, over zes maanden moet dat rond zijn. Als de Amerikanen zich realiseren dat het ook zonder hen lukt, zullen ze begrijpen dat het in hun belang is om toch nog op de kar te springen. Die boodschap klinkt in Washington steeds luider. Er is, echt waar, vooruitgang. Hubert van Humbeeck'Rumsfeld zegt dat de VS de Conventies van Genève voor het grootste deel toepassen. Dat wil zeggen dat ze ze niet toepassen.''De VS benaderen de wereld liever van geval tot geval: dan krijgen ze met hun macht altijd wat ze willen.'