Peter Seewald, 'Kardinaal Joseph Ratzinger. Zout der aarde. Christendom en katholieke kerk aan het einde van het millennium', Ten Have, 1997, 279 blz.
...

Peter Seewald, 'Kardinaal Joseph Ratzinger. Zout der aarde. Christendom en katholieke kerk aan het einde van het millennium', Ten Have, 1997, 279 blz.Wat hebben we de laatste dagen meegemaakt? De keuze van Joseph Ratzinger tot bisschop van Rome en paus, en de snelle campagne tegen diezelfde man. Hij kreeg tot verbeelding sprekende namen: de rottweiler van God, de Grootinquisiteur, de conservatiefste van de conservatieven, de 'Panzerkardinal'. Alles wat in de jaren daarvoor aan Johannes Paulus II werd toegeschreven, van verouderde seksuele moraal over minachting voor de rol van vrouwen tot dictatoriaal gedrag, bleek nu plotseling de schuld van Ratzinger. Experts in kerkelijke aangelegenheden wijzen erop dat we weten dat de kardinaal de beslissingen van de vorige paus theologisch onderbouwde, maar niet of hij daarbij in opdracht handelde, dan wel zijn eigen mening volgde. We laten Ratzinger daarom zelf aan het woord. In de winter van 1995 nam de Duitse journalist Peter Seewald lange interviews af van de kardinaal. Die gingen over Ratzinger zelf, die toen hoofd van de Congregatie van de Geloofsleer was, maar ook over het geloof, de problemen van de Kerk en haar toekomst. Voor de Nederlandse vertaling voegde Ratzinger een jaar later een passage toe over de Nederlandse en Belgische situatie. Ondanks zijn verschrikkelijke reputatie beschrijft Peter Seewald de interviews met Ratzinger als 'ontmoetingen' waarbij de 'sfeer intens en serieus was, maar vaak zat de kerkvorst zo nonchalant op zijn stoel, met een been over de leuning, dat men de indruk kreeg met een student van doen te hebben'. JOSEPH RATZINGER: Voor het Concilie bood de Nederlandse katholieke Kerk een indrukwekkend beeld van eenheid, die tot uitdrukking kwam in een ongebruikelijk hoog aantal roepingen. Het aantal Nederlandse missionarissen en nonnen toonde die - getalsmatig kleine - gemeenschap als een soort geestelijke wereldmacht. De katholieken van Nederland hebben zich gaandeweg ontwikkeld van een kleine minderheid tot een grote sterke gemeenschap die in aantal de Kerken van de Hervorming naderde. De innerlijke harmonie, die deels gettoachtige trekjes vertoonde, was het gevolg van hun status als minderheid. (...) De omslag van een al achterhaalde afzondering naar een nieuwe situatie werd door het Tweede Vaticaans Concilie versneld en heeft toen 'explosieve' kenmerken gekregen. Nu werd plotseling alles in twijfel getrokken. Niet alleen de positie in de staat en binnen de moderne cultuur, niet alleen de pastorale strategieën die duidelijk verouderd waren, maar door de verandering in het denken, door de noodzakelijke revisie van de theologie, stond het wezen van de Kerk en van het geloof zelf ter discussie. De culturele crisis werd een soort culturele revolutie. Het Tweede Vaticaans Concilie dat het startschot was voor ingrijpende veranderingen, leek nu een algemene volmacht om alles te verifiëren en alles zoveel mogelijk te veranderen. Maar al snel was de katholieke identiteit nauwelijks nog herkenbaar, alles was immers in een stroomversnelling geraakt. Logischerwijs leidde dat tot een bijna volledig opdrogen van geestelijke roepingen bij mannen en vrouwen, maar ook tot een drastische terugloop van het kerkbezoek in het algemeen en tot ontbindingsverschijnselen die (...) het einde van het christendom leken aan te geven. En dat is het voor velen ook geworden. Daardoor hadden het protest, de revolutie, de wil tot veranderingen geen object meer: waartegen moet men nog protesteren? Die ontnuchtering bracht mee dat het geloof en de Kerk een nieuw begin konden maken en hun essentie, na alle debacles, opnieuw probeerden te vinden. Zo gezien is Nederland niet meer een van de contestatiecentra, maar toont het ons hoe het verder gaat als men op een dood spoor is beland. RATZINGER: De vraag over euthanasie maakt deel uit van een groter geheel en kan niet apart worden beantwoord. In de moderne bio-ethische discussie treedt steeds vaker de fundamentele vraag op de voorgrond of de mens een onaantastbare waardigheid bezit of dat men ook hier de waardenafweging moet maken. Staat het menselijk leven ter beschikking van hogere doelen als de genezing van de ziektes als Parkinson en Alzheimer? Omdat velen zich bedreigd voelen door dergelijke ziektes, is het voor een groot deel van de mensen geen theoretisch probleem, maar een zeer praktische kwestie waarbij de zorg om de eigen integriteit de voorkeur krijgt boven de waarde van de mens in het algemeen. Morele bezwaren zijn er altijd. De Australische filosoof Peter Singer, die de mens fundamenteel beschouwt als een dier, leek in het begin slechts een radicale stem, maar daaruit ontstond geleidelijk een zeer verreikende ontwikkeling waarvoor ook de theologie niet immuun was. Deelgebieden van de theologie flirten met de gedachte dat het principe van de waardenafweging (...) ook op de mens en zijn waardigheid zou kunnen worden toegepast. De leer van de Kerk stelt dat het absolute goede en kwade bestaan, dat het kwade nooit toelaatbaar is, ook niet in ruil voor andere waarden, hoe hoog dan ook. Als die leer zich isoleert, dan is dat een nobele isolering die de Kerk ter ere van God en de mens accepteert en moet handhaven. Zaten consequente christenen ten tijde van het nazisme en de marxistische heerschappij ook niet in een geïsoleerde positie? RATZINGER: Het wordt de Kerk steeds opnieuw verweten dat zij de mensen overlaadt met moraal in plaats van de Blijde Boodschap te brengen. Misschien klopt dat ook tot op zekere hoogte. Of de Kerk in België zich krachtiger had moeten uitspreken tegen corruptie en het seksuele misbruik van kinderen, durf ik niet te beoordelen. Men begint immers altijd te moraliseren als de zaken mislopen en men ergert zich over de moraal zolang men haar comfortabel tegenover het recht op meningsuiting en op pluralisme kan stellen. Maar men moet nu niet opeens op België neerkijken. Elders zijn schandalen misschien niet op zo'n samengebalde wijze aan het licht gekomen, maar de ontwikkelingen zijn overal dezelfde. Toen een Amerikaans gerechtshof besloot tot de verwijdering van kinderpornografie van het internet, botste dat met het recht op meningsuiting. Dat bewijst toch dat ons 'waardenscala' fundamenteel in de war is geraakt. Het is zuiver farizeïsme als men zich daarna opwindt over de gevolgen. Vrije meningsuiting is een waarde, maar als daardoor de morele perversie wordt verdedigd tegenover de bescherming van de waardigheid van de mens, dan bespot men de mens en vernietigt zijn waardigheid. Een dergelijke bezinning op de ordening van waarden wordt niet gewenst door de 'publieke opinie' omdat die zich daardoor bedreigd voelt. Maar als men daartoe niet bereid is, zullen de door u beschreven fenomenen niet verdwijnen, maar steeds groter worden. RATZINGER: De kerkelijke situatie in Nederland en België is, ondanks belangrijke gemeenschappelijke kenmerken, vrij verschillend. (...) De Nederlandse catechismus was ongetwijfeld een indrukwekkend boek (...). Hij was echter sterk aan een bepaald historisch moment gebonden en is dan ook zeer snel door de verdergaande radicalisering van de theologie achterhaald. (...) Misschien hebben de bezwaren uit Rome hem nog een tijdlang als nieuw doen overkomen, hoewel hij eigenlijk al lang uit de mode was. Op het Tweede Vaticaans Concilie waren het de theologen uit Leuven die grote invloed hadden op de teksten, omdat hun theologie - beter dan andere theologische scholen - een brug kon slaan tussen de traditionele theologie en de nieuwe ontwikkelingen. Ondertussen is de situatie aan de thans twee Leuvense faculteiten niet vergelijkbaar met die van de conciliejaren. Hoe men ook hun huidige werk beoordeelt, ze kunnen in ieder geval niet worden vereenzelvigd met de 'meesters' van het Concilie. De bekendste Nederlandse theoloog, de dominicaan Edward Schillebeeckx, is overigens van huis uit een Belg. Op het ogenblik is de theologie in Nederland stiller geworden, wat trouwens geen slecht teken is. Theologie die politiek sensationeel is, is bijna altijd slechte theologie. Van de Kerk in Nederland kunnen we leren dat het radicalisme daar - zoals eerder gezegd - zijn werk grondig heeft gedaan en dat de Kerk nu begonnen is aan een nieuwe opbouw. Men kan daar, waar de dingen sneller zijn gegaan dan elders, duidelijker zien wat ontwricht en waarvan de kerk werkelijk leeft. (...) RATZINGER: Dat ik in een persoonlijke polemiek ooit eens bars heb gereageerd, geef ik zonder meer toe. Maar als Congregatie van de Geloofsleer hebben we - denk ik - de juiste maat in acht genomen. (...) Tenslotte dreigde er een politisering van het geloof die het in een onverantwoordelijke politieke partijdigheid gedrongen zou hebben en het eigenlijk religieuze zou hebben vernietigd. Ongetwijfeld hangt de toeloop naar sekten met een dergelijke politisering samen. (...) We zijn met Gustavo Guttierez, die geldt als de schepper van de bevrijdingstheologie, in dialoog getreden (...). Dat heeft ons geholpen hem beter te begrijpen en hijzelf heeft de eenzijdigheid van zijn werk ingezien en het werkelijk verder ontwikkeld in de richting van een zakelijke en voor de toekomst geschikte vorm van bevrijdingstheologie. RATZINGER: We hebben Boff alleen gezegd dat hij een jaar lang niet meer over de bevrijdingstheologie mocht spreken, maar erover moest nadenken en niet de wereld afreizen. Men kan erover bekvechten of zoiets juist was of niet, maar objectief gezien was het niet slecht iemand uit te nodigen om over een lastig probleem wat langer na te denken. (...) Boff moest in ieder geval verder kunnen doceren, alleen dat thema moest hij een jaar laten liggen. Net zoals Küng die destijds door Paulus VI werd uitgenodigd niet verder over de onfeilbaarheid te publiceren, maar het thema opnieuw te overdenken. RATZINGER: Hans Küng mocht in 1979 niet meer in naam en opdracht van de Kerk onderwijzen. Dat mag in eerste instantie bitter voor hem zijn geweest, maar hij heeft juist daardoor zijn heel persoonlijke weg gevonden. Want nu was hij vrijgesteld college te moeten geven (...) en kon hij zich geheel aan zijn themata wijden. In 1982 gaf hij in een gesprek met mij toe dat hij niet naar zijn vorige situatie terugwilde (...). Maar daarom gaat het hem niet. Hij wil dat zijn theologie door de katholieke theologie wordt erkend. Hij heeft niets teruggenomen van zijn bestrijding van het ambt van de paus, hij is zelfs radicaler geworden, ook in de christologie en in de leer van de drie-eenheid heeft hij zich verder van het geloof van de Kerk verwijderd. Ik respecteer de weg die hij volgens zijn geweten volgt, maar dan moet hij niet de goedkeuring van de Kerk verlangen. Peter Seewald