Het heeft, in de zomer van 1914, exact vijf uur geduurd eer de Europese beschaving, die zo rijk en machtig was dat ze de wereld domineerde, haar laagje vernis verloor. Op die zonnige vier augustus, om één uur 's middags, stootte een Duitse cavalerie-eenheid, na een zo goed als ongestoorde opmars van 25 kilometer vanuit Gemmenich, op de vernielde brug over de Maas in Visé, vlak onder Maastricht. Net daarvoor hadden de Duitsers in een hardnekkig vuurgevecht met de mitrailleur een einde gemaakt aan de weerstand van vijf Belgische gendarmen. Vanaf de andere oever van de stroom klonken inmiddels geweerschoten.
...

Het heeft, in de zomer van 1914, exact vijf uur geduurd eer de Europese beschaving, die zo rijk en machtig was dat ze de wereld domineerde, haar laagje vernis verloor. Op die zonnige vier augustus, om één uur 's middags, stootte een Duitse cavalerie-eenheid, na een zo goed als ongestoorde opmars van 25 kilometer vanuit Gemmenich, op de vernielde brug over de Maas in Visé, vlak onder Maastricht. Net daarvoor hadden de Duitsers in een hardnekkig vuurgevecht met de mitrailleur een einde gemaakt aan de weerstand van vijf Belgische gendarmen. Vanaf de andere oever van de stroom klonken inmiddels geweerschoten. In een straat vlak bij de brug drongen de Duitsers het huis binnen van brouwer Brouha. Ze hadden zijn vrachtwagen in een barricade zien staan, wat eerder op hun route. Ze namen de 69-jarige man mee naar buiten en knalden hem in de straat af. Zijn zoon, die kwam toegesneld, onderging hetzelfde lot. In de loop van de namiddag volgden nog een vijftal andere burgers van Visé, telkens zonder dat er krijgsverrichtingen bij te pas kwamen. De volgende dag, woensdag vijf augustus, ondergingen tien burgers in het nabije Berceau hetzelfde lot, en werden tachtig huizen in brand gestoken. Zuidelijker, in de landelijke gehuchten tussen Soumagne, Olne en Chaudfontaine, halfweg tussen Luik en Verviers, brak de hel los. Nadat de oprukkende Duitsers in de namiddag onder vuur genomen waren vanuit het vijf kilometer verder gelegen fort van Fleron, begonnen ze tegen valavond burgers dood te schieten - tweemaal met acht tegelijk - en huizen in brand te steken. De slachting ging de volgende dag door en bereikte een hoogtepunt in het gehucht Riessonsart, waar de Duitsers 23 mannen naar een oude steengroeve voerden en ze in de volle middagzon in groepjes van vier fusilleerden. Onder hen vijf broers, van wie er één overleefde door zich net voor het schot te laten vallen. In totaal werden daar 118 burgers omgebracht en 101 huizen vernield. Al gauw bleek het een patroon. In de daaropvolgende vijf dagen richtte het Duitse leger slachtpartijen aan in een vijftiental dorpen in en om Luik, waarbij ruim vierhonderd burgers werden afgemaakt. In hun verdere opmars in de daaropvolgende weken ging dat onverminderd voort, bijna altijd nadat ze militair op wat bescheiden weerstand vanwege het Belgisch leger waren gestoten. De grootste slachtingen haalden het wereldnieuws, tot in de Verenigde Staten en Australië toe: Aarschot op 19 augustus (168 doden), Andenne een dag later (218 doden), Tamines, aan de Samber op de grens van Namen en Henegouwen, op 22 augustus (383 doden), Ethe, nabij Virton, op 23 augustus (218 doden), Dinant ten slotte, het grootste bloedbad, (674 doden) op 23 en 24 augustus. Het meest tot de verbeelding van de internationale pers sprak de vernieling van Leuven op 25 augustus (218 burgers), omdat daar ook de historische Universiteitsbibliotheek (vandaag het rectoraat) in vlammen opging, met haar onschatbare collectie middeleeuwse en oude boeken. Het was alsof de Turken opnieuw de bibliotheek van Alexandrië hadden vernield. Begin september zwakte de Duitse terreur wat af, ongetwijfeld ook onder impuls van de wereldwijde verontwaardiging. In totaal maakten de Duitse soldaten in die eerste vijf weken zo'n 6000 Belgische burgers af en vernielden ze zo'n 15.000 woningen en gebouwen, buiten de krijgsverrichtingen om. Bovendien werd de Duitse verantwoording voor die terreur - het onbetamelijke gedrag van Belgische sluipschutters - ook de morele basis om het bezette land de volgende vier jaar kaal te plukken. Tot op de dag van vandaag discussiëren historici - niet noodzakelijk langs nationale lijnen - over de vraag of de Belgische burgers zich niet te enthousiast hebben geëngageerd tegen de invaller en daardoor aanleiding gaven tot de slachtingen, die nog een extra impuls kregen van het warme weer en alcoholmisbruik. Hoewel nergens een formeel bevel van de eerste oorlogsdagen is bewaard, waren de instructies aan de Duitse troepen al van voor de oorlog duidelijk: er moest 'extreem hard' opgetreden worden tegen elke vorm van burgerlijk verzet. De overspannen timing die de Duitsers zich in hun aanvalsplan hadden opgelegd - de Maas moest na één dag zijn overgestoken - en hun ontgoocheling over het onverwachte Belgische verzet, zorgde voor de onmiddellijke toepassing van dat bevel, en veel breder dan oorspronkelijk bedoeld. De Groote Oorlog verkende vanaf de eerste dag het ravijn van de barbarij. Hoe herdenk je zoiets? In Oradour-sur-Glane, het Franse dorp nabij Limoges waar de SS op 10 juni 1944 642 burgers afslachtte, ging de Duitse bondspresident Joachim Gauck op vier september van dit jaar als eerste Duitse gezagsdrager ooit, de doden herdenken, hand in hand met zijn Franse ambtgenoot François Hollande. Dat was als gebaar nog sterker dan het hand-in-hand van Helmut Kohl en François Mitterrand in Verdun in 1987, want daar ging het om een militair slagveld. Een dergelijke erkenning van Duitse oorlogsmisdaden in België in 1914, in Leuven of Dinant, is tot op heden achterwege gebleven. Geen enkele Duitse militair of politicus is er ooit voor veroordeeld, en er zijn nooit verontschuldigingen voor geuit. Misschien hoeft dat vandaag, onder Europese vrienden die allemaal evenveel afgeluisterd worden door de NSA, ook niet meer. De allerlaatste getuigen en ervaringsdeskundigen van de Eerste Wereldoorlog zijn in het voorbije decennium overleden. Maar elke familie in Europa - en zeker in België, dat samen met Servië het grote slachtoffer van dat conflict was - heeft nog haar flarden aan herinneringen, de verhalen van groot- en overgrootouders, en misschien nog wat foto's en memorabilia. Boeken, films, schilderijen, feuilletons confronteren ons nog dagelijks met de Groote Oorlog: van Otto Dix tot Stanley Kubrick, van Erich-Maria Remarque en Robert Graves uit de jaren twintig, tot Erwin Mortier en Stefan Brijs vandaag. Elk dorp in België, Frankrijk of Engeland heeft zijn monument voor de gesneuvelden van '14-'18. De frontlijnen van weleer liggen bezaaid met musea en gedenkplaatsen, van Ieper tot Riva del Garda, en van Gallipoli tot Brest-Litovsk. En met kerkhoven natuurlijk: de Eerste Wereldoorlog is de eerste oorlog waarin soldaten stenen graven aan het slagveld kregen, waarvan vele ook vandaag nog, honderd jaar na de gevechten, gekoesterd blijven. Want '14-'18 is ook Europa's grote trauma. Na een meestal vreedzame eeuw waarin de fenomenale ontwikkeling van het continent sneller ging dan in de tweeduizend jaar daarvoor, volgde nu de cascade naar de diepste krochten van de hel. Niet in één keer, wel stap voor stap. Op de bloedbaden van augustus volgden de militaire blokkering van oktober en de loopgraven. Dan de waanzinnige offensieven met gifgas, mensenmassa's en onophoudelijke artilleriebombardementen, met 1 juli 1916 - toen 50.000 Britse soldaten in één dag werden uitgeschakeld - als absoluut dieptepunt. Vervolgens de chaos: de muiterijen, de Russische revolutie, de onbeperkte duikbotenoorlog, de hongersnood, de Spaanse griep, de ineenstorting van het Duitse leger en de Wapenstilstand, de val van de Duitse keizer en de revolutie, de ontbinding van het Habsburgse en het Ottomaanse rijk, burgeroorlogen, de eerste massale toepassing van etnische zuivering aan de Grieks-Turkse kustlijn, de mislukte vrede van Versailles, de opmars van het Rode Leger van Lenin tot tegen Warschau, de Franse en Belgische bezetting van de linker-Rijnoever en het Ruhrgebied, de chaos in Italië en de mars op Rome van Mussolini, de Grote Inflatie in Duitsland en de eerste mislukte machtsgreep van de onbekende gewezen korporaal Adolf Hitler in München op 9 november 1923. Elf november 1918 was niet het einde van de oorlog - enkel voor Frankrijk, Groot-Brittannië en België. Een beetje rust keerde pas in 1924 weer, voor amper zes jaar. Hoe herdenk je zo'n immens stuk geschiedenis, zo'n trauma, Gods eigen stroomversnelling? De laatste Europa-brede herdenking van een fundamenteel stuk verleden was die van tweehonderd jaar Franse Revolutie in 1989. Ze was het voorwerp van massaal veel tentoonstellingen, publicaties, colloquia, films en fictiefeuilletons met toen al - voorlopend op de hedendaagse HBO-producties - behoorlijke porties bloed en seks. En uiteraard van stevige polemieken tussen la gauche en la droite, de hoofdbreuklijn van politiek Frankrijk sinds de Bastille. Politieke correctheid en manipulatie loeren ook ditmaal om de hoek, zij het in een andere setting. Iedereen tracht met het verleden zijn gelijk te bewijzen, en dat zal met de Eerste Wereldoorlog niet anders zijn. Das Militär in het algemeen en de generaals in het bijzonder maken zich op voor de hardste klappen. Tweede in rij, zeker in deze bittere tijden, is de politieke klasse, die het toen ook al allemaal niet onder controle had. Grootkapitaal en banken, die profiteerden van het vele leed, schuiven mee aan. Zeer in het bijzonder zal er aandacht zijn voor de gewone man, die uiteraard geen schuld had en mag schitteren in de rol van slachtoffer. Schuld aan de oorlog zal geen enkel land treffen, want dat past niet in het Europese harmoniemodel van vandaag. Spreek dus niet te veel over bloedbaden zoals dat in België, tenzij wanneer het over Turken en Armeniërs gaat. En wee de onverlaat die honderd jaar na de absolute orgie van het natio-nalisme zou durven te poneren dat de Ier, de Vlaming of de Pool toen soms toch wel een punt had. Maar het zal schoon zijn, en leerrijk, en met veel emoties voor in de tv-journaals. Het Vlaams Parlement nam al in maart 2009 een resolutie aan over de herdenking, zes bladzijden met nobele aanbevelingen. Daar is vandaag een overzichtelijke website uit voortgekomen waarop de vele (versnipperde) initiatieven zijn samengebracht. België, waartoe Vlaanderen tot nader order behoort, heeft een eigen website, met klaprozen, en een eigen visie, met een 'drievoudige doelstelling': de collectieve herinnering, het gezamenlijke streven naar een vreedzame toekomst, solidariteit en partnerschap. In Frankrijk, Groot-Brittannië, Italië en tot in Nieuw-Zeeland toe pakt men het groots aan. Zelfs de Russen willen iets doen aan hun pijnlijke herinneringen. Duitsland daarentegen geeft geen krimp. Zou herdenken, hoe sereen ook, dan toch alleen maar iets voor de overwinnaars zijn? Want wat moet je onthouden, honderd jaar later? Hoe het begon, in die vijf weken tussen de moord op de Oostenrijkse kroonprins Franz-Ferdinand in een onwaarschijnlijk geklungel in de straten van Sarajevo op 28 juni 1914, tot aan de eerste schoten en salvo's in Gemmenich om acht uur 's morgens op vier augustus? Denk vooral niet dat de politieke en militaire leiders niet beseften wat ze ontketenden. Daarvoor zijn hun citaten en vooral hun angsten in de laatste dagen van juli te markant. Denk ook niet dat ze vooral aan materieel gewin dachten: hoeveel schade kan ik verdragen om wat ertsgebieden en kolonies binnen te halen? Nee, het ging om aloude waarden waarover al sinds het stenen tijdperk oorlog was gevoerd: trots, gekrenkte eer, het risico op gezichtsverlies, prestige, zich niet laten doen of laten rollen. Vergeet ook dat het volk enkel slachtoffer was. Toen in alle kanselarijen het angstzweet uitbrak in het zicht van wat men aan het ontketenen was, trokken het onverwachte enthousiasme van de massa in de zonovergoten straten en de lyrische ontboezemingen van de kranten begin augustus 1914 de twijfelaars over de streep. Sebastian Haffner, de Duitse journalist en historicus, heeft in zijn postuum verschenen memoires haarscherp beschreven hoe die 'ongewoon-feestelijke roes' hem als kind in het veilige Berlijn bedwelmde: 'De oorlog als groots, opwindend en begeesterend spel van de naties, dat veel boeiender entertainment en fellere emoties te bieden heeft dan al datgene wat de vrede oplevert.' Hij vergeleek dat gevoel, mutatis mutandis, met het tribalisme op voetbaltribunes, en noteerde sec dat het nazisme daar zijn basis uit putte: 'die wervingskracht, die eenvoud, dat appel aan fantasie en actie'. Moeten we onthouden hoe het ontspoorde, nadat de oorspronkelijke plannen - een overwinning binnen zes maanden - waren opgegeven? Hoe de generaals tienduizenden jonge mannen in de fleur van hun leven te pletter bleven laten lopen op mitrailleurs? Hoe de regeringen alle budgettaire plafonds lieten springen, om zich failliet te gaan lenen bij de banken van New York? Hoe eind 1916 alle verstandige politici beseften dat iedereen iedereen aan het neerhalen was, maar dat na zoveel bloed, passie en weggegooid geld compromissen op politieke harakiri neerkwamen? Of onthouden we vooral het einde, het finale Armageddon? Met de foto's van het vernielde Ieper, of van het omgeploegde landschap met de stukgeschoten bomen en de waterputten van obusinslagen rond Passendale. Met generaal Ludendorff, die als majoor in augustus 1914 sigaren rokend een van de grote slachtpartijen rond Luik bijwoonde, en in september 1918 in een daad van geniale lafheid de schuld voor de nederlaag naar een nieuwe civiele regering wist door te schuiven, alvorens hij in 1923 aan Hitlers mislukte staatsgreep in München zou deelnemen. Met de Kaiser, die foeterend op de vermeende Joden die hem dit hadden aangedaan in de vriesochtend van 11 november 1918 asiel vroeg in Nederland aan de grenspost in Eijsden, vlakbij Visé waar vier jaar eerder de allereerste oorlogsmisdaden hadden plaatsgevonden. Met Lenin, die in maart 1918 per vergissing en lichtjes verstrooid het doodsvonnis van duizend verkeerde gevangenen tekende, als een akkefietje tussen zware debatten in de Sovjet van Petrograd door. Met de filmbeelden van het brandende Smyrna half september 1922, met duizenden Grieken en Armeniërs in paniek op de kaaien. De domheid, de onmacht, de tsunami aan emoties, de slachtingen en vernielingen overtroffen duizend keer zelfs de somberste verwachtingen van juli 1914. De demonen die toen werden losgelaten, zouden Europa tot minstens 1989 teisteren. Ze zitten nog steeds in onze hoofden als het over de ambities van dit continent gaat. Wat herdenken we dan volgend jaar? De drang tot zelfvernietiging die loskwam in een continent dat aan de spits van de beschaving, de welvaart en de wereldpolitiek stond? Zonder de Eerste Wereldoorlog waren de wolkenkrabbers van New York, Hollywood of de massaproductie van de Ford T misschien Europees geweest. Amerika zag zijn welvaartsstaat openbloeien in de jaren twintig. West-Europa moest daar nog eens veertig jaar op wachten, Zuid-Europa zestig. En Oost-Europa is er nog mee bezig. Haast zeker is het vooral dát wat ons ook volgend jaar zal blijven intrigeren, fascineren en nieuwsgierig houden in dat grote epos van '14-'18: het onweerstaanbare vermogen van de mens om zijn verworven geluk toch weer om zeep te helpen. Een pasklaar antwoord op al onze vragen hebben we honderd jaar later niet, zullen we misschien nooit hebben. La condition humaine noemde André Malraux dat, in een roman over een andere, ook waanzinnige oorlog vijftien jaar na 1918. Het surrealisme ontlook rond die tijd, net als de nieuwe cultuurtrend om nergens nog een rem te houden in het sublimeren van het lelijke in de mens. Tot op vandaag blijven we dat doen, als kater van de krochten van de hel tussen 1914 en 1945. 'Nooit meer oorlog', luidt het motto dat de Vlaamse overheid centraal stelt in zijn programma voor de eeuweling. Het is, als ambitie, nog het meest haalbare. Toch is het ook een kreet van vertwijfeling, en van de angst die we willen verdrijven. Zou het echt ooit kunnen? Of kunnen we het gewoon niet laten? www.vlaanderen.be/int/100-jaar-groote-oorlog-2014-18www.be14-18.be DOOR ROLF FALTERIn die eerste vijf weken maakten de Duitsers zo'n 6000 Belgische burgers af en vernielden ze zo'n 15.000 woningen en gebouwen. De domheid, de onmacht, de tsunami aan emoties, de slachtingen en vernielingen overtroffen duizend keer zelfs de somberste verwachtingen van juli 1914. Schuld aan de oorlog zal geen enkel land treffen, want dat past niet in het Europese harmoniemodel van vandaag.