Door hun beperkte toegangsmogelijkheden hebben de Vlaamse havens het moeilijk aan hun zeezijde. Maar ze hebben het vaak even moeilijk aan de landzijde, zoals nog maar eens blijkt bij de opmaak van de 'strategische plannen'. Daarin moet elk havenbestuur zijn doelstellingen op een rijtje zetten met het oog op een coherent Vlaams havenbeleid en op de toekomstige Ruimtelijke Uitvoeringsplannen (RUP). De houding tegenover de natuur speelt daarbij tegenwoordig een doorslaggevende rol. En dan valt de 'stugheid' van het Brugse havenbestuur op tegenover de Antwerpse realiteitszin.
...

Door hun beperkte toegangsmogelijkheden hebben de Vlaamse havens het moeilijk aan hun zeezijde. Maar ze hebben het vaak even moeilijk aan de landzijde, zoals nog maar eens blijkt bij de opmaak van de 'strategische plannen'. Daarin moet elk havenbestuur zijn doelstellingen op een rijtje zetten met het oog op een coherent Vlaams havenbeleid en op de toekomstige Ruimtelijke Uitvoeringsplannen (RUP). De houding tegenover de natuur speelt daarbij tegenwoordig een doorslaggevende rol. En dan valt de 'stugheid' van het Brugse havenbestuur op tegenover de Antwerpse realiteitszin. De Maatschappij van de Brugse Zeevaartinrichtingen (MBZ) gaat er nog steeds van uit dat het behoud van natuur - laat staan de ontwikkeling of het herstel ervan - de expansie van de haven in Zeebrugge hindert. De MBZ wil dus liefst zoveel mogelijk groen onder het beton. Dat is nog maar eens gebleken op 5 september bij de afronding van het streefbeeld voor de Zeebrugse haven, zelfs indien de MBZ nu toch aanvaardt dat de historisch en ecologisch waardevolle Dudzeelse polder normalerwijze niet voor 2030 aangesneden kan worden. Rest echter de door de Europese Commissie voorgeschreven maatregelen te treffen die het verlies aan natuur in de haven compenseren vooraleer de reeds opgespoten terreinen in het noordoostelijk deel van de Dudzeelse polder definitief onder het beton kunnen verdwijnen. Dit wordt een strijdpunt voor Vlaams minister van Leefmilieu Vera Dua (Agalev) en de vzw Natuurpunt. In tegenstelling tot de Maatschappij van de Brugse Zeevaartinrichtingen werkt het Gemeentelijk Havenbedrijf Antwerpen al geruime tijd samen met Natuurpunt. Het Antwerpse havenbestuur en geleidelijk ook de havenindu- strie beseffen dat waardevolle biotopen in het havengebied bescherming verdienen. Op Europees vlak zijn er de Vogel- en de Habitatrichtlijn. De richtlijn voor het behoud van de vogelstand dateert van 1979 en moest twee jaar later in Vlaanderen van toepassing zijn. De Vlaamse vogelrichtlijngebieden werden echter pas in 1988 vastgelegd. De richtlijn voor de instandhouding van de natuurlijke habitats en de wilde fauna en flora dateert van 1992. De eerste habitatrichtlijngebieden werden pas in 1996 en de tweede reeks in 2001 aan de Europese instanties voorgesteld. Deze Speciale BeschermingsZones (SBZ) zullen samen met de zones in andere EU-lidstaten het Europees ecologisch netwerk vormen dat de naam Natura 2000 kreeg. Na herhaalde ingebrekestellingen door de Europese Commissie, heeft de Vlaamse regering in haar decreet van 19 juli 2002 uiteindelijk een aantal Vlaamse en Europese natuurbeschermingsmaatregelen op elkaar afgestemd. Daarnaast wordt ook werk gemaakt van het Vlaams Ecologisch Netwerk (VEN). Dat is onderdeel van 'de natuurlijke structuur' in het Ruimtelijk Structuurplan Vlaanderen (RSV), met alle verplichtingen van dien. Los van de natuurlijke structuur bepaalt het RSV specifiek voor zeehavengebieden dat de oppervlakte van de ecologische infrastructuur die niet voor zeehavenactiviteiten van nut is, maximaal 5 procent mag bedragen van de oppervlakte van het zeehavengebied, versta van alle Vlaamse zeehavengebieden samen. En dan nog mag de ecologische infrastructuur de havenactiviteiten niet hinderen. Wat niet belet dat bovenvermelde Europese natuurbeschermingsstatuten van kracht blijven. Dat zijn de marges waarbinnen Natuurpunt en het Gemeentelijk Havenbedrijf Antwerpen (GHA) de voorbije twee jaar hebben geprobeerd om via een samenwerkingsakkoord ecologie en economie te verzoenen. 'Als deze cohabitatie lukt, dan komt een nieuwe denktrend op gang' zegt Toon Tessier, die het Antwerpse havenbedrijf adviseert inzake ecologische en strategische planning: 'Als deze samenwerking daarentegen mislukt, dan dreigt de Antwerpse haven opnieuw de Europese instanties tegen zich te krijgen.' Daarbij verwijst Tessier onder andere naar de overtreding van de Habitatrichtlijn die in januari 2001 leidde tot de ingebrekestelling door de Europese Commissie en later tot het stilleggen van de bouw van het Deurganckdok. Nadien nam het Antwerpse havenbedrijf zelf het initiatief om zowel een nieuw Milieu Effecten Rapport (MER) op te stellen als een plan te maken waarin het verlies aan natuur bij de aanleg van die dokken wel degelijk wordt gecompenseerd. Dat schrijft de Habitatrichtlijn nu eenmaal voor en Natuurpunt en andere milieuverenigingen eisten dat al lang. Inmiddels garandeert het decreet van 14 december 2001 de uitvoering van dit plan. Dezelfde bekommernis leidde ook tot het Charter tussen het Gemeentelijk Havenbedrijf Antwerpen en Natuurpunt. Natuurpunt wist het Antwerpse havenbedrijf ervan te overtuigen het Ruimtelijk Structuurplan Vlaanderen zo natuurvriendelijk te interpreteren dat de al bestaande natuurgebieden níét in rekening worden genomen om tot de vooropgestelde 5 procent ecologische infra- structuur te komen. Antwerpen wil, ongeacht de plannen van de andere havens, op zijn eentje reeds 5 procent natuur in zijn haven garanderen: zowaar een voorbeeldig precedent. Daarom gingen tientallen vrijwilligers van Natuurpunt het voorbije jaar alle mogelijke natuurwaarden in het havengebied inventariseren: aan kaaien en bedrijven, in de corridors tussenin, op spoorwegbermen, in grachten en plassen, overal en altijd rekening houdende met de Vogel- en Habitatrichtlijn en met de Rode Lijsten van inheemse planten en diersoorten die zonder gepaste beschermingsmaatregelen dreigen te verdwijnen. Deze inventaris leert dat zelfs meer dan 5 procent (ongeveer 1100 ha) van de Antwerpse haven in aanmerking komt voor opname in de ecologische infrastructuur. Bijna drievierde hiervan behoort tot het openbaar domein of is eigendom van het Gemeentelijk Havenbedrijf Antwerpen. Nu het Charter er is, zal Natuurpunt de inventaris van de natuurwaarden in de haven afwerken, alles in kaart brengen en een voorstel doen ter afbakening van die 5 procent ecologische infrastructuur in de Antwerpse haven en dit voorstel ter goedkeuring voorleggen aan het havenbedrijf. Daarna volgen een natuurbeheersplan, een Antwerps voorstel daarover aan de Vlaamse overheid om andere havens te inspireren en de opname van de Antwerpse ecologische infrastructuur in het strategisch plan van de haven en zo uiteindelijk in het Ruimtelijk Uitvoeringsplan (RUP). Natuurpunt zal hiervoor een deeltijdse en twee voltijdse medewerkers van universitair niveau in dienst nemen en zijn eigen vrijwilligers verder ter beschikking stellen. Want zoals Peter Symens, beleidsmedewerker van Natuurpunt zegt: 'Als wij kunnen aantonen dat het natuurbehoud zelfs in een wereldhaven als Antwerpen kan worden geïntegreerd, dan hopen wij dat dit precedent andere besturen, die nu geconfronteerd worden met een schijnbare patstelling tussen economie en ecologie, tot soortgelijke initiatieven aanzet. De ervaringen in Antwerpen en in het bijzonder in het Deurganckdok leren ons dat win-winsituaties haalbaar zijn als de planning van meet af aan rekening houdt met de volwaardige integratie van het natuurbehoud.'Intussen zullen Natuurpunt en de Antwerpse haven verder werk maken van enkele demonstratieprojecten. Zo krijgen de dokken- en taludbouwers een handleiding om hun (ook tijdelijke) wanden pas steil te maken wanneer zij kunnen aanvaarden dat oeverzwaluwen daarin, tussen half april en eind augustus, hun nestgangen graven. De oeververstevigingen in Vlaanderen hebben de natuurlijke biotoop van de oeverzwaluw grotendeels vernietigd. Daardoor gaat nu eenvijfde van deze vogelpopulatie in de Antwerpse haven nesten, die zo meteen een belangrijke rol speelt in het voortbestaan van deze bedreigde vogelsoort. De oeverzwaluw is opgenomen in de Vlaamse Rode Lijst en wettelijk beschermd. Dit impliceert echter dat het opzettelijk verstoren, wegnemen of vernietigen van zijn nesten verboden is. De graafwerkers kunnen daarmee leven. Dat kleine maatregelen soms zeer grote gevolgen hebben, bewijzen ook de stijgende aantallen visdieven, tureluurs, geoorde futen en andere soorten in de Antwerpse haven. Frank De MoorAntwerpen wil vijf procent natuurzone in zijn haven garanderen: een voorbeeldig precedent.