Advocaat Virginie Baranyanka verdedigt niet alleen Michel Nihoul, maar ook haar Afrika, het Belgische gerecht en zichzelf.
...

Advocaat Virginie Baranyanka verdedigt niet alleen Michel Nihoul, maar ook haar Afrika, het Belgische gerecht en zichzelf.Meester Virginie Baranyanka bladert afwezig in een oud nummer van Knack. Ze heeft als Franstalige een verhaal over het gebied rond de Grote Meren moeizaam uitgespeld. Daar komt ze vandaan, Burundi, maar sinds 1992 zette ze geen voet meer op Afrikaanse bodem. Ze is Tutsi, dochter van een zwarte pa en een Belgische, blanke ma. Te gevaarlijk, vond haar vader het in haar thuisland. Dus woonde, studeerde en werkte ze in België. De helft van haar tijd, avonden en weekends inbegrepen, steekt ze tegenwoordig in de verdediging van Michel Nihoul, die sinds augustus vastzit als medeverdachte in de zaak- Dutroux. Maar met vrienden en kennissen discussieert ze even veel over die affaire als over Afrika. ?Een deel van mijn familie woont hier, de rest in Zaïre en Burundi, waar mijn vader ook nog altijd zit. Als hij belt of schrijft, beweert hij onveranderlijk dat alles goed gaat. Dat is natuurlijk niet zo. Je maakt je zorgen, je piekert je suf over de drama's ginder. Centraal-Afrika is een spel van grootmachten. Het zijn gegijzelde landen. Vóór de kolonisatie bestonden geen etnische oorlogen. In de verhalen van mijn grootvader komen ze niet voor.? Er waren toch talloze lokale conflicten ? BARANYANKA : Neen, niet vóór de kolonisatie. Toen de Belgen kwamen, was het meteen prijs. Die zeiden : Hutu zijn boeren en slaven, Tutsi lijken op blanken dus zijn het prinsen. Zo zat dat niet. In Burundi bestond tussen Hutu en Tutsi een verdeling. Goed, Tutsi hadden de grond, maar er waren ook Hutu grondeigenaar. De trommels zeer belangrijk in onze cultuur werden door Hutu bewaard. Toch was er geen vermenging. BARANYANKA : Dat klopt, iedereen trouwde binnen zijn eigen stam, maar in dat soort beschavingen is dat normaal. Toen de kolonisatie begon, verdween de gelijkheid. In Rwanda kregen Tutsi geen toegang tot de betere scholen. In Burundi de Hutu niet. De kolonialen zijn drie decennia geleden vertrokken. BARANYANKA : Wat gebeurde toen ? De Tutsi wilden niet meer van hun piédestal, klampten zich vast aan de macht. In Rwanda kreeg je bijna het omgekeerde. De kolonisatie gooide alles overhoop. Wij waren geen christenen hoewel we één god hadden, maar toen de Belgen kwamen, moesten we allemaal plots gedoopt worden. De Banyamulenge bestonden niet. Vanuit Burundi steek je het water over en je bent in Kivu, daar woonden neven en nichten. Hoed af voor wie de term Banyamulenge uitvond. Het is triest om zeggen maar de Rwandese Tutsi die in Uganda in ballingschap leefden, willen revanche nemen. Is dertig jaar na de dekolonisatie, alles op de rug schuiven van grootmachten niet iets te simplistisch ? BARANYANKA : De slachtingen begonnen in 1960. Zolang ik leef, maak ik om de tien jaar een volkerenmoord mee. Je wordt van kant gemaakt omdat je tot een bepaalde stam behoort. Veronderstel : een Waal doodt uw moeder, u doodt zijn moeder. Hoe lang sleept zo'n vete aan ? Jaren, dus. Bij ons gebeurt het moorden op een bijna onvoorstelbare schaal. Het gaat om duizenden doden. Bestaat er dan wel een oplossing ? BARANYANKA : Heel simpel, haal de buitenlandse machten weg. Tutsi en Hutu hebben allemaal hun eigen buitenlandse vrienden : Europa, de Verenigde Staten, Zaïre,... Gans het gebied van de Grote Meren is nu gedestabiliseerd, ironisch genoeg inclusief Zaïre. Mobutu zit nu in miserie, onder meer omdat hij de Rwandese president Habyarimana steunde. Mobutu heeft daar natuurlijk geen last van, wel de mensen in Kivu, die Hutu- en TuTsivluchtelingen als broeders binnenhaalden en daar nu voor boeten. Dat is ongemeen wreed. Wat gebeurt er als iedereen zijn handen afhaalt van dat gebied ? BARANYANKA : Kan het nog erger ? We hebben de meest afschuwelijke slachtingen meegemaakt en niemand verroerde een vin. Wie zegt dat er nieuwe moordpartijen zouden komen ? In die landen zit nu een hele generatie dertigers, veertigers die pleit voor vrede, voor federalisme. Wat zoeken die buitenlandse machten, volgens u, in het gebied ? BARANYANKA : Rwanda en Burundi zijn arm. We zitten met te veel mensen, te veel kinderen. Ze vrezen de volkerenmoorden en wat doen ze dan : kinderen maken om niet uitgeroeid te worden. Zo raak je in een helse cirkel. Voor de grootmachten gaat het dus niet om economische, wel om strategische belangen : dit is Frans, dit is katholiek en het ligt midden in Afrika. Zaïre is een heel ander verhaal, dat van een rijk land. Of je nu voor of tegen Mobutu bent : als hij sterft, wordt het een catastrofe. Waarom nam u in augustus zo snel Jean-Michel Nihoul aan als cliënt ? BARANYANKA : De feiten. We schrijven 15 augustus, een verlofdag, een brugdag. Ik ben aan het werk en krijg hier op kantoor een telefoon van ene Marleen De Cokere, die me zegt : ?Ik heb uw naam van een cliënt van u, onze advocaat is er niet en ik heb verschillende strafpleiters gebeld in Brussel, maar iedereen is weg. Mijn compagnon werd gearresteerd in een ontvoeringszaak met minderjarigen, die intussen zijn teruggevonden, maar hij heeft daar hand op het hart niks mee te maken. Wilt u die zaak doen, want mijn compagnon moet dinsdag al voor de Raadkamer verschijnen. Dat was dus Nihoul en zij had het over de bevrijding van Sabine en Laetitia. Ik ben vertrokken naar Neufchâteau, heb met onderzoeksrechter Jean-Marc Connerotte gepraat, ben dan naar de gevangenis gereden waar Nihoul zijn onschuld volhield en heb dan het dossier aanvaard. Is dat vreemd ? Neen, ik ben strafpleiter en krijg geregeld telefoons vanuit de gevangenis van onbekenden. ?Meester, ze hebben me vast, kan u komen ? Dit is geen business die werkt met aanbevelingsbrieven of zoiets. Nihoul was de wanhoop nabij en door louter toeval belandde hij bij mij, zonder dat ik ooit van hem gehoord had. Ik aanvaard dus een dossier met een ontvoering van twee meisjes die levend worden teruggevonden, maar vlak daarop komen er twee lijken bij en zit je midden in een verschrikkelijk drama. Moet je dan als advocaat afhaken ? Terwijl je eerder de verdediging van je cliënt aanvaardde. Dat vind ik vrij laf. Je staat dan voor een dilemma. Het is als een dokter die bij een patiënt koppijn vaststelt, maar even later aids ontdekt en de patiënt dan buitensmijt omdat hij zoiets niet wil behandelen. Bovendien : uit het dossier bleek dat wat Nihoul beweerde, klopte met de feiten. Verschillende van uw collega's beweerden openlijk dat ze dit dossier nooit zouden aanvaarden. BARANYANKA : Iedereen heeft recht op verdediging en wie dat betwist, is een gevaar voor de samenleving. Voor zware criminelen zou dan geen rechtsstaat meer bestaan, want ze zouden geen advocaat meer vinden. Als advocaat ben je ook niet verantwoordelijk voor de daden van je cliënt, je bent het er ook niet mee eens. Een advocaat die een pedofiel verdedigt, is dus geen pedofiel. Neen, hij verdedigt mensen in eer en geweten. Ik begrijp dat iemand zegt : ?Ik wil Dutroux niet verdedigen, want ik heb kinderen, een gezin en doe hen dit niet aan.? Maar wie beweert ?Ik weiger Dutroux te verdedigen omdat hij van deze feiten verdacht wordt?, is geen advocaat meer, wel een rechter. Zou u bereid zijn om Dutroux te verdedigen ? BARANYANKA : Een héél moeilijke vraag. Vraag je een dokter : ?Dutroux heeft tandpijn, kan u hem verzorgen ?? Artsen zweren mensen te verzorgen, wij zweren hen te verdedigen. In feite zou een arts, noch een advocaat mogen kiezen. Dat is louter theorie, in praktijk kiezen ze allebei voor een groot stuk hun eigen cliënteel. BARANYANKA : Je kan je afvragen : is dat normaal ? Ik vind van niet. Als je een dossier niet kent, niet eens weet hoe je iemand kan verdedigen, maar meteen roept : Ik pas, dat begrijp ik niet. De meeste conflicten tussen advocaten en klanten gaan overigens niet over het aanvaarden van de verdediging, wel over de strategie, over de middelen. Als ik advocaat van Dutroux was en hij zou vragen om vrijspraak te pleiten, zou ik weigeren. Dutroux heeft bekend en met zo'n strategie ga je tegen je geweten in. Als u een procedureslag aangaat, heeft u dan geen last van uw geweten ? BARANYANKA : Wij spelen niet op de procedure, dat klopt niet. Ook niet met uw verzoek tot ontheffing van Connerotte ? BARANYANKA : Dat ging niet over procedures, wel over principes : het recht op verdediging en op onpartijdigheid. De Belgische justitie is menselijk, maar ik wil geen menselijkheid met partijdigheid verwarren. Ik wil niet dat in een echtscheidingszaak, de rechter gaat eten met de man die zijn vrouw mijn klant afsloeg. In de affaire-Dutroux gaat het over héél ernstige feiten en dan moet je extra opletten en op eieren lopen. Maar wat gebeurde ? De anders zo serene justitie verloor door de gruwelijkheid en door het circus van de internationale mediabelangstelling alle sereniteit. Dutroux was een monster, geen verdachte meer. Ook al beging hij verschrikkelijke misdaden, dan moet hij nog niet als een beest behandeld worden. Ik wil mij niet verlagen tot een beest, omdat een een ander dat ook is, sorry. Heeft u bij dat verzoek tot ontheffing geen afweging gemaakt : wat gerechtigd lijkt binnen een samenleving tegen de particuliere belangen van uw cliënt ? BARANYANKA : Het gaat over partijdigheid en rechten van de verdediging aan de ene kant, de publieke opinie aan de andere. We praten dus over populair willen zijn, daar zit de kern van de zaak. Ik heb me ook afgevraagd of we geen uitzondering moesten maken, maar heb niet lang geaarzeld. Vraag tien miljoen Belgen of zij aanvaarden dat een rechter gaat eten met, en een geschenk krijgt van een tegenpartij. Iedereen zou daar neen op antwoorden en waarom zou ik dan ja moeten zeggen ? Omwille van de omstandigheden ? Dan wordt het nog erger : je dreigt alle objectiviteit over boord te zetten. Justitie moet in zo'n omstandigheden juist afstand nemen en niet het ganse apparaat in vraag stellen omdat één enkel individu onnoemelijke dingen uitvreet. Nihoul is onschuldig, heeft u altijd beweerd. Kan hij... BARANYANKA : Nuance, ik heb altijd gezegd : ?Nihoul zegt mij dat hij onschuldig is en dat hij niks met de ontvoeringen en gijzeling van de kinderen te maken had.? Wat kan een advocaat dan doen ? Vertrouwen op het dossier, dat is het enige wat echt telt. Op basis van dat dossier heeft Nihoul effectief niets te maken met de ontvoeringen en gijzelingen. Hoe weet u zeker of alles in dat dossier zit ? BARANYANKA : Ik kan dat niet controleren en moet de onderzoekers vertrouwen. In het begin las ik zaken in de krant die ik een maand later in het dossier vond. Het geheim van onderzoek bestond niet meer, we wezen daar herhaaldelijk op. De wet werd toen op zoveel vlakken overtreden omdat iedereen zijn hoofd kwijt was. Alles werd pas iets kalmer en serener toen we de ontheffing vroegen. Men had begrepen dat we niet meer bereid waren alles zomaar te laten gebeuren. Wat als Nihoul schuldig blijkt en u uw discours van onschuld moet aanpassen ? BARANYANKA : Dan is het zo. Als er een tastbaar element in het dossier opduikt waaruit blijkt dat een klant je belazert, verandert er niets voor de advocaat, wel voor zijn klant. Je moet daar als advocaat niet gaan ronddraaien en vooral geen vrijspraak pleiten. Waarom verlengt de Raadkamer telkens Nihouls aanhouding ? BARANYANKA : Ik heb daar het raden naar. Hoe verder men zoekt, hoe duidelijker blijkt dat tot nog toe Nihoul van in het begin de waarheid vertelde. Onderzoeksrechter Jacques Langlois wil hem nog ondervragen over zijn mondain leven, nog confrontaties organiseren. Procureur Michel Bourlet is het daar mee eens. Wellicht hebben de verlengingen ook te maken met de omvang van het dossier en met de onderzoekers, die tot nog toe zeer goed werk verrichten en alles honderd procent willen verifiëren. Dankt Nihoul die verlengingen niet aan zijn eigen leugens ? BARANYANKA : Nihoul heeft nooit gelogen. Te beginnen in de affaire-SOS Sahel waar hij zich manifesteert als oplichter en... BARANYANKA : Moment. Dat waren geen leugens. Er bestaat géén proces-verbaal dat hem op een leugen betrapt. Soms antwoordde hij niet op vragen, maar in deze zaak loog hij niet. Zich beroepen op hoge bescherming, dat later weer ontkennen, is dat niet liegen ? BARANYANKA : Nihoul is een windbuil. Iedereen die hem kent, weet dat hij een grote mond heeft. Hij heeft inderdaad gezegd : ?Ik heb hoge beschermers.? Dat was in een gesprek met iemand van justitie, niet tijdens een ondervraging en die geloofde dat zonder meer. Eén controle had onmiddellijk uitgewezen dat daar niks van klopte. Hij beweerde toen ook : ?Ik ben ooit veroordeeld maar heb nooit één dag moeten zitten.? Eén telefoon naar het ministerie van Justitie, afdeling Individuele Gevallen om Nihouls fiche op te vragen, had volstaan : Nihoul heeft elke dag waartoe hij veroordeeld was, gezeten. Als hij met zo'n grootspraak uitpakt aan de toog, zeggen de tooghangers in koor : Wat ne vent ! Zegt hij zoiets tegen zijn ondervragers, dan lachen ze hem uit in zijn gezicht, want dat zijn vaklui. Dit is één van de problemen met Nihoul : hij heeft een grote mond en op het ogenblik dat hij beweert Ik was er niet bij, gelooft niemand hem nog. Helpt deze zaak u er professioneel op vooruit ? BARANYANKA : Een advocaat verliest geld aan zo'n zaak. Nihoul heeft me natuurlijk niet één klant extra opgeleverd. Ik werd er één de meest onpopulaire mensen van het land mee. Gelukkig heb ik er geen klanten aan verloren. De meesten ken ik al jaren en ik heb hen in het begin allemaal het hoe en waarom uitgelegd. Vervelend is wel dat, bijvoorbeeld, in een paar echtscheidingszaken de tegenpartij tegen mijn cliënt zegt : ?Zijt ge helemaal zot zo'n slet te pakken als advocaat ?? Het absurde is dan, dat mijn cliënten mij moeten verdedigen. Hoe zwaar weegt zo'n affaire mentaal op een advocaat ? BARANYANKA : Ze is als een golf over mij heengespoeld ; een relatief eenvoudige zaak die almaar gruwelijker werd. Als je dat dossier leest, weet je wat er echt gebeurd is, je wordt telkens opnieuw geconfronteerd met verschrikkelijke feiten. Menselijk, psychologisch is dat erg zwaar. En langs de andere kant moet je leren leven met het idee dat iedereen denkt : zij is een slet. Vooral de periode van het verzoek tot ontheffing was verschrikkelijk en ik heb toen een paar dagen paranoïde rondgelopen. Ik kreeg heel serieus te nemen bedreigingen, maar je daarnaar plooien, lost niks op, je leeft niet meer. Tien jaar lang heb ik bij 25 of 26 nichtjes en neefjes gebabysit en nooit één ervan één oorveeg gegeven. Maar van vandaag op morgen word ik een heks, een sloerie, een pedofiel, een kinderhaatster omdat ik zelf geen kinderen heb. Ik deed nooit één vlieg kwaad en zou dan moeten onderduiken, dat kan niet. Vreemd genoegd peppen die beledigingen, al de schriftelijke en telefonische bedreigingen me op. Dat is misschien mijn Tutsi-achtergrond. Ik heb altijd geleefd met het idee dat ik een bedreigde soort was. Ik overleefde omdat ik altijd in België gewoond heb, een democratie, een rechtsstaat en als die bedreigd wordt, ja dan komt ik in het verweer. Wat zeker is : zonder mijn moeder die me verwent, zonder goede vrienden en zonder de onverwachte steun van veel collega's en magistraten, was ik er al lang onderdoor gegaan. U zei daarstraks dat justitie afstand moet nemen in een zaak als deze. Is het geen probleem dat justitie in het verleden te veel afstand nam en zich terugtrok in een ivoren toren ? BARANYANKA : Er bestaat een verschil tussen justitie en de strafwet. Rechters zitten wat er ook beweerd wordt elke dag midden in de realiteit, maar ze zijn helaas gehandicapt door een totaal verouderde strafwet. Al twaalf jaar wordt er gewerkt aan een hervorming, maar de politici waren allesbehalve gehaast. Ze hadden een Dutroux nodig om alles op gang te trekken, verontschuldigen zich dan niet eens omdat ze twaalf jaar hun werk niet deden en schuiven dan alles in de schoenen van justitie. Die heeft zich altijd verzet tegen elke mogelijke inmenging, de magistraten zouden zelf het gerecht wel hervormen. BARANYANKA : Justitie moet het zelf doen omdat niemand anders het wil doen. Sta me even toe : mijn moeder leeft hier, een stuk van de familie van mijn vader ook. Belgen kennen Afrika zodat er vriendschappelijke soms zelfs affectieve banden mee zijn. Je hebt hier interessante Zaïrese, Burundese en Rwandese gemeenschappen, dus leef ik hier héél graag. Ach ja, er is racisme maar zet mij neer in een ander land en ik heb met hetzelfde racisme te maken, maar moet het zonder de plezierige kanten van dit land stellen de vrienden, de familie,... Dus geen slecht woord daarover, maar wat hier met justitie gebeurt, is een ware schande. De begroting voor justitie een pijler van de maatschappij bedraagt 3,5 procent van alle overheidsuitgaven en daar is slechts één woord voor : schandelijk. Magistraten hebben niet eens een computer, hoe wil u dat onderzoekers degelijk werk afleveren ? Justitie zit met gebouwen en middelen die even verouderd zijn als de strafwet. Maar ondanks die onaanvaardbare omstandigheden vind ik nog altijd dat het gerecht in België werkt. Wij hebben nog altijd integere rechters, mensen die de wet kennen en toepassen. Omdat nu blijkt dat bepaalde onderzoeksrechters of onderzoekers hun werk slecht doen, dat er een politie-oorlog woedt, mogen we niet zeggen : Alles is rot. Wanneer we de efficiëntie van zo'n apparaat afwegen aan het oplossen van alleen de grote zaken, komt justitie er bekaaid van af. BARANYANKA : Er zijn grote zaken blijven liggen, maar daaruit afleiden dat het gerecht niet werkt, is simplistisch. Ik beweer : justitie werkt, want België is nog altijd een relatief veilig land. Hier neem ik de metro zonder problemen, probeer dat maar in Parijs. Hier zijn de gevaarlijke wijken in de steden op één hand te tellen. Kijk naar de affaire van de drie Guy's ; voor het eerst in de Belgische geschiedenis afgezien van een schimmige affaire met een duel wordt een minister verwezen naar Cassatie. Het gerecht functioneert dus, want in die zaak is druk uitgeoefend maar geen enkele schakel van de eerste onderzoeker over de procureur tot het parket-generaal heeft het begeven. Waarom krijgen we nu zo'n vloedgolf schandalen ? Omdat het gerecht vroeger niet werkte ? BARANYANKA : Het zou kunnen dat de politici in de jaren zestig en zeventig nog genoeg macht hadden om justitie hun wil op te leggen. Dat is nu blijkbaar niet meer het geval. Vindt u de recente hervormingsmaatregelen voor justitie een goeie zaak ? BARANYANKA : De magistraten smeken om niet overhaast te werk te gaan en hebben gelijk. De strafwet hervormen in enkele weken of maanden, is volgens mij heel gevaarlijk. Het klopt dat beschuldigden en burgerlijke partijen niet op gelijke voet staan, maar daar is een eenvoudige reden voor. Voor verdachten geldt nog altijd het vermoeden van onschuld en dat verantwoordt het onderscheid. Ik heb schrik dat Jean-Luc Dehaene te snel wil gaan om de publieke opinie terwille te zijn. Nu, van populariteit heb ik zelf nooit wakker gelegen. Jos Grobben Virginie Baranyanka : We hebben de meest afschuwelijke slachtingen meegemaakt en niemand verroerde een vin. Nihoul loog niet. Hij is een windbuil, heeft een grote mond.