Naar aanleiding van de recente onthullingen in de judosport startte het Vlaams Parlement vorige week met een commissie die grensoverschrijdend gedrag in de sport zal onderzoeken. Zowel clubverantwoordelijken als experts en mogelijk ook slachtoffers zullen aan het woord komen. Een van de deskundigen die de parlementsleden willen horen, is criminologe Tine Vertommen. Zij houdt zich al lang bezig met het probleem van seksueel misbruik in de sport en kent de wereld van de topsport ook van binnenuit: tot haar achttiende was ze een beloftevolle schoolslagzwemster. 'Zelf ben ik nooit het slachtoffer geworden van grensoverschrijdend gedrag, maar tijdens internationale competities heb ik wel vreemde zaken opgemerkt. Sommige coaches konden bijzonder hard zijn voor jonge zwemmers en in de kleedkamers ging het er weleens geheimzinnig toe. Het onderwerp heeft mij sindsdien niet meer losgelaten.'
...

Naar aanleiding van de recente onthullingen in de judosport startte het Vlaams Parlement vorige week met een commissie die grensoverschrijdend gedrag in de sport zal onderzoeken. Zowel clubverantwoordelijken als experts en mogelijk ook slachtoffers zullen aan het woord komen. Een van de deskundigen die de parlementsleden willen horen, is criminologe Tine Vertommen. Zij houdt zich al lang bezig met het probleem van seksueel misbruik in de sport en kent de wereld van de topsport ook van binnenuit: tot haar achttiende was ze een beloftevolle schoolslagzwemster. 'Zelf ben ik nooit het slachtoffer geworden van grensoverschrijdend gedrag, maar tijdens internationale competities heb ik wel vreemde zaken opgemerkt. Sommige coaches konden bijzonder hard zijn voor jonge zwemmers en in de kleedkamers ging het er weleens geheimzinnig toe. Het onderwerp heeft mij sindsdien niet meer losgelaten.' Vertommen is coördinator voor Vlaanderen van het internationale project Voice, dat in acht Europese landen seksueel misbruik in de sport onderzoekt. In samenwerking met gewezen topjudoka Ann Simons en zwemmer Pieter Timmers maakte Vertommen een filmpje waarin ze slachtoffers oproept zich aan te melden bij Voice. Met succes: 'Voor dat filmpje op 25 mei werd verspreid, hadden negen sporters zich gemeld. Daarna zijn er elf bij gekomen, op drie na allemaal vrouwen. Ze komen uit diverse sporten: voetbal, atletiek, turnen, duiken, zwemmen, hockey en tennis. Het komt zeker niet alleen voor in de judosport.' Tine Vertommen: Ik ben geïntrigeerd door de kansen én de risico's die een coach-sporterrelatie met zich meebrengt. Op zich is er eigenlijk niets mis met intieme relaties in de sport. Dat mensen elkaar daar vinden, net als op de werkvloer, is heel normaal. Kijk naar gewezen olympisch kampioene Tia Hellebaut: zij is getrouwd met haar coach. Ik ben na mijn sportcarrière ook een relatie begonnen met een topcoach. Maar als er sprake is van een rechtstreekse machtsverhouding, en zeker met minderjarigen, is er een probleem. Vertommen: Ik heb daarover in 2014 een groot onderzoek uitgevoerd waaraan tweeduizend Vlamingen hebben deelgenomen. Daaruit bleek dat zeventien procent van de volwassenen minstens één keer als minderjarige het slachtoffer was geweest van grensoverschrijdend gedrag in een sportcontext. Dat is zeer veel. De klachten variëren van iemand die een seksueel getinte grap als intimiderend ervaart, over voyeurisme in de kleedkamer tot herhaaldelijk aangerand en verkracht worden. Zes procent van de ondervraagden was slachtoffer van zwaar seksueel misbruik. Dan hebben we het dus over duizenden Vlamingen. Vertommen: Ik denk dat het taboe in de sport nog groter is dan elders. Het sportmilieu is competitief en redelijk macho. Lichamelijk contact is heel normaal en velen gaan ervan uit dat je 'tegen een stootje' moet kunnen. Ook de machtspositie van de coach speelt een grote rol. Je bent als sporter erg afhankelijk van hem. Hij bepaalt wie in de ploeg staat en wie aan de wedstrijden mag deelnemen. Vertommen: Het misbruik is soms bekend en wordt dan oogluikend toegelaten. Omdat 'het toch zo'n goede coach is', bijvoorbeeld, die moeilijk te vervangen is. Vertommen: Ik ken een geval waarbij zelfs de ouders zich verzetten tegen de schorsing van de coach. 'Zo erg zal het allemaal wel niet zijn', zeiden ze, en ook: 'Mijn dochter heeft die trainer nodig.' Ik schrok nog meer van een case waarbij de trainer in een gemengde sport een jongetje seksueel had geïntimideerd. Hoewel er een klacht tegen hem was ingediend bij de politie, stelde de ouder van een teamgenote voor dat de trainer toch zou blijven coachen, maar dan alleen de meisjes. Zo ver gaat de blindheid voor seksueel misbruik. Vertommen: De slachtoffers behoren niet tot één specifieke categorie. Wel weten we dat kinderen die zich in een kwetsbare of geïsoleerde sociale situatie bevinden, vatbaarder zijn voor grooming-gedrag, waarbij de dader een vertrouwensband met zijn latere slachtoffer opbouwt. Vertommen: Dat zijn meestal mannen. Vaak is het de coach, maar soms ook een masseur of kinesist die bij de fysieke behandeling van een sporter over de schreef gaat. Jonge sporters vertonen soms ook onder elkaar grensoverschrijdend gedrag. Van de volwassenen die zich schuldig maken aan seksueel kindermisbruik heeft ongeveer de helft een pedofiele stoornis. In de andere gevallen kan het misbruik worden getriggerd door alcoholgebruik of relatieproblemen en dergelijke. Het verschil met seksueel misbruik in de kerk of op school is dat er in de sport meer 'gelegenheid' tot misbruik is. Een coach kan zonder smoesje een kleedkamer binnenwandelen. Het is ook heel gewoon om samen te reizen en op hotel te gaan bij buitenlandse competities. Ook vrijwilligers worden met open armen en zonder veel vragen verwelkomd, want een club heeft er altijd te weinig. Een trainersdiploma heb je vaak niet nodig en ook een bewijs van goed gedrag en zeden wordt zelden gevraagd. Vertommen: Dat is al gebeurd, ook bij de Judofederatie trouwens. Vaker lossen de clubs het zelf op door de dader de laan uit te sturen. Dat is natuurlijk niet voldoende, want zo heeft de federatie er geen weet van en volgt er geen sanctie. Maar zelfs een gerechtelijke veroordeling biedt het slachtoffer geen garantie. Zo is er de zaak van de veroordeelde judocoach die later lid werd van een andere judoclub en opnieuw in contact kwam met de judoka die hij had misbruikt. Bij zijn voorwaarden om voorlopig vrij te komen, was blijkbaar niet opgenomen dat hij geen contact mocht hebben met kinderen of in de judowereld actief mocht zijn. De judofederatie had de betrokken judoka alleen een brief geschreven met de vraag 'om het nooit meer te doen'. Vertommen: Ja. Ik zal slachtoffers altijd aanraden om een klacht in te dienen, maar je kunt er niemand toe dwingen. De angst, schuld en schaamte zijn vaak te groot. Van alle gevallen van seksueel geweld wordt slechts vijf procent gemeld. Het kan een ongelooflijke lijdensweg voor een slachtoffer zijn om zijn of haar verhaal te doen bij de politie: sporenonderzoek, eventueel een huiszoeking, een confrontatie met de dader, het proces en de kans op seponering of vrijspraak bij gebrek aan bewijzen. Dat kan allemaal erg traumatiserend zijn, niet alleen voor minderjarigen. Vertommen: Enkele jaren geleden was er nauwelijks belangstelling, maar nu voel ik een positieve tendens. Sportfederaties beseffen de ernst van de situatie en de vaak desastreuze gevolgen voor de slachtoffers. Een goed voorbeeld is de Gymnastiekfederatie Vlaanderen. Die heeft haar tuchtreglement zo aangepast dat klachten van seksueel misbruik nu professioneel behandeld worden. Er zijn ook duidelijkere regels om coaches aan te stellen. Die moeten een bewijs van goed gedrag en zeden kunnen voorleggen, bijvoorbeeld. Vertommen: Allereerst dient de federatie de slachtoffers van seksueel misbruik te erkennen en hun haar verontschuldigingen aan te bieden. Dan is het ook de hoogste tijd om meer werk te maken van preventie van grensoverschrijdend gedrag. Doelgerichte initiatieven, zoals gespreksmomenten met coaches, sporters en ouders, kunnen op clubniveau veel verschil maken. Vertommen: Vlaams minister van Sport Philippe Muyters (NV-A) heeft naar aanleiding van mijn eerste onderzoek het Centrum voor Ethiek in de Sport opgericht. Dat kan de sportfederaties helpen om een degelijk registratiesysteem voor seksueel grensover- schrijdend gedrag te ontwikkelen zodat het beleid geëvalueerd en zo nodig bijgestuurd kan worden. Muyters heeft aan alle federaties gevraagd om op te lijsten wat ze doen tegen seksueel misbruik in hun sport en welk beleid ze daartegen hebben of gaan ontwikkelen. Ik pleit voor een minimumset aan verplichte maatregelen in elke organisatie: een waterdicht tuchtreglement, de screening van sportbegeleiders, enzovoorts. Je kunt daarmee uiteraard niet alle risico's wegwerken, maar de mazen in het net worden zo wel kleiner. Vertommen: Ik ken geen enkel slachtoffer dat een financiële compensatie wil. Ze vragen wel dat hun leed zou worden erkend. En dus zijn verontschuldigingen zéér welkom, in de eerste plaats van de judofederatie. Vertommen: Enkele daders hebben met mij contact opgenomen. Vertommen: Een voorwaarde voor een gesprek is schuldinzicht. Ze moeten niet afkomen met verhaaltjes dat het allemaal overdreven is wat over hen wordt verteld. Vorige week kreeg ik nog een telefoon van een dader. Hij schaamt zich voor wat hij deed en wil het enigszins goedmaken: 'Ik zie wat sommige clubs doen om misbruik te voorkomen, maar ik kan u uitleggen waarom die maatregelen bij mij niet hebben gewerkt.' Zo iemand kan dus helpen om de preventie te verbeteren.