Chris De Stoop
Chris De Stoop Chris De Stoop is redacteur van Knack.

Tienduizenden mensen leven opnieuw van voedselpakketten en soepbedelingen. Honderden organisaties spijzen de hongerigen. Maar waar komen al die overschotten voor de armen vandaan ?

DE generaal gidst ons door de kazematten van het Fort van Mortsel, waar een enorme voedselvoorraad naast roestige kanonnen ligt opgeslagen. Het is geen proviand voor het leger, maar wel verpakte voeding en drank die door de Antwerpse Voedselbank wordt ingezameld voor organisaties die Belgische noodlijdenden spijzen en laven. Voorzitter Leo Bouving, generaal op rust, leidt de operaties met militaire precisie vanuit zijn commandopost in een container, die voor de loodsen is neergepoot. Hij heeft zijn tegenslagen al gehad het ergste was een partij bomberende goulash maar dat doet niets af aan de bevrediging. ?Er is een wildgroei in de voedselbedeling, maar helpen is meer nodig dan ooit,? zegt de generaal, terwijl hij ons een fruitdrank serveert waarvan de vervaldag ruim een jaar overschreden is.

De Antwerpse politie heeft nu in samenwerking met de Voedselbank een boekje gedrukt met een veertigtal adressen in, waar de agenten ?sukkelaars, bedelaars of minderbedeelden? kunnen droppen voor een gratis eetmaal of voedselpakket. ?Beide partijen worden beter van dergelijke hulp : het geeft onszelf niet alleen een gevoel van voldoening, doch ook het korpsimago is erbij gebaat,? stelt de inleiding. De Antwerpse Voedselbank bevoorraadde in 1993 een tiental aangesloten verenigingen ; nu zijn er dat al ruim zeventig. De nationale Voedselbank, die de negen provinciale afdelingen overkoepelt, bevoorraadt voor het hele land al 580 instellingen die eetwaren uitdelen (tegen 292 in 1990). In de jaren negentig nam niet alleen de uitsluitingsproblematiek scherp toe, maar kenden ook zuivere liefdadigheidswerken een evenredige comeback.

Het symbool van die nieuwe caritatieve golf was deze winter de soepbedeling in de stations van Antwerpen en Brussel. Gangmaker van de Antwerpse gaarkeuken was Eva Sculsky, een jonge vrouw die vorige zomer zelf in Engeland korte tijd van aalmoezen moest leven. De soepingrediënten kreeg ze van de Voedselbank, en brood haalde ze op bij bakkers die hun onverkochte resten afstonden. Elke zondagavond stonden er wel tweehonderd mensen in de rij. ?We werden overrompeld, we konden het op den duur niet meer aan,? zegt Eva. Negentiende-eeuwse praktijken, klonk het verwijt. ?Niet de hulp, maar de ellende is negentiende-eeuws.? De actie werd gedragen door Ropka, het caritatieve werk van een Tibetaanse vluchteling. Nu wil ook de Hare Krishna-groep met een soepronde op zaterdag in het station beginnen.

MOSSELEN.

Ook andere organisaties spreken over een overrompeling. De amper drie jaar oude vereniging Moeders voor Moeders in Borgerhout verdeelt elke week liefst 1.200 voedselpakketten. Mensen met een naam tussen A en M schuiven op dinsdag urenlang aan, de anderen op donderdag. Payoke begon er drie jaar geleden ook mee als kleine nevenactiviteit voor de buurt, maar nu is het al een hoofdactiviteit met zeshonderd behoeftigen, die elke vrijdag samenstromen in het Badhuis in het Schipperskwartier. Het tien jaar oude SOS Hamin in Deurne zag het aantal mensen vorig jaar verdrievoudigen ; de vraag naar voeding was niet bij te houden. De Antwerpenaar Flor Fisher, gepokt en gemazeld in het welzijnswerk, richtte Keukens Zonder Grenzen op, dat voor Kerstmis wel vierhonderd armen op een Flandria-boot meenam om te smullen, en dat deze zomer nog meer mensen verwacht op een mosselfestijn.

Net zoals voor de derde wereld gebeurde, lijkt ook voor de vierde wereld in eigen land, de noodhulp de structurele hulp tegen de kansarmoede in de schaduw te stellen. Het is ook een vicieuze cirkel. Enerzijds is de nood enorm toegenomen : Antwerpen en Brussel lijken, voor wie de steden van de onderkant bekijkt, terug een Dickensiaanse poel van ellende. Anderzijds stimuleert het gestegen aanbod ook de vraag. Dat er de voorbije jaren zoveel honderden organisaties met bedelingen konden beginnen, had ook te maken met het opengaan van nieuwe kanalen, die samen goed waren voor een stroom van miljoenen kilo’s levensmiddelen : de Voedselbank die vooral bij de bedrijven inzamelt ; de Europese landbouwstocks die weggewerkt worden ; de legervoorraad die geliquideerd wordt. En ook de jaarlijkse inzameling van de Delhaize-warenhuizen, die wel vijfhonderd ton oplevert ?voor hongerlijders in eigen land.?

Een deel van die stroom vloeide de voorbije jaren door het met grachten omgeven Fort van Mortsel, waar generaal Bouving in zijn loopbaan nog commandant van de divisie logistiek was. De gewelven van het Fort dat deel uitmaakt van de oude fortengordel rond Antwerpen , kunnen in de zomer wel enige vochtigheid en schimmelvorming opleveren, maar verder zou alles er in orde zijn. En vooral : het leger verhuurt ze voor een appel en een ei, bij manier van spreken. Tussen een oude torpedo van de zeemacht en een automatisch luchtafweergeschut staan nu paletten met verpakte voedingswaren, waarvan de gebruiksdatum vaak al lang vervallen is. Geen bezwaar volgens de generaal die de oorlog tegen de honger in Antwerpen leidt : ?De houdbaarheidsdatum kan soms jaren overschreden worden zonder problemen. Maar veel armen begrijpen dat niet. Vooral Zaïrese begunstigden denken vaak dat we ze willen vergiftigen.?

TRANSFERTEN.

In de loodsen staan duizenden liters fruitsap en melk, zes paletten met potjes Knor-saus, zes paletten snoepgoed, grote bokalen pickles van Devos-Lemmens, en een krat spaghetti-saus. ?Een gelukkig toeval, want we hebben ook veel spaghetti liggen.? Voorts is er een partij bereide maaltijden van ?Les plats savoureux? : Porc et pommes de terre, Navarin d’agneau, Emincé de volaille. Generaal Bouving : ?In onze twee diepvriescellen hebben we zelfs regelmatig scampi’s en paling. Lekker !? Er is ook een enorm krat Unox-soepen, ?broccolicrème met slagroom?, en een stapel conserven met champignons (vervaldag 21-8-94) maar zonder etiket : ?het eind van een productieketen.? En een berg blikken Köttsoppa met een Scandinavisch aandoend etiket. Door een Antwerpe groothandelaar zo binnengegooid. Köttsoppa ? ?Ik heb geproefd, en het blijkt koolsoep met vleesbrokken te zijn,? zegt de generaal.

In een andere loods worden de loten verdeeld, met de namen van de begunstigde organisaties erop. De meest uiteenlopende verenigingen staan op de lijst : Zusterkens der Armen, Tehuis der Kleinen, Leger des Heils, SOS Hulpbetoon, Vincentius, De Grijze Kat, Zenith, Buren Helpen Buren… Elke donderdag mogen zij, stipt en gedisciplineerd, hun goederen afhalen. Generaal Bouving : ?Het is natuurlijk populair werk : een beetje sinterklaas spelen. Ik heb het zelf meer voor de kleine groepen, die nog aan individuele begeleiding doen. De grote werken, waar honderden mensen aanschuiven, kunnen hen alleen maar snel een voedselpakket in de hand duwen. Sommigen gaan ook nog rechtstreeks bij bedrijven en winkels inzamelen. Wij hebben niet het monopolie van de voedselbevoorrading. Maar wij hebben wel opslagruimtes en zijn de grootste verdeelschijf.?

De Voedselbanken, die met vrijwilligers en zonder subsidies werken, zijn in de jaren zestig ontstaan in de Verenigde Staten, waar er nu 250 zijn. Later waaide het initiatief over naar Canada en Europa. Eerste bedoeling was de strijd tegen de verspilling : bruikbare overschotten recupereren die gedoemd zijn om vernietigd te worden. In België werd in 1986 gestart. In 1993 kwam het wel tot een scheuring in Antwerpen, waar er nu twee provinciale Voedselbanken met elkaar in de clinch liggen. De nationale federatie van de Voedselbanken verdeelde in 1995 4.000 ton voedsel (tegen 1.200 in 1990), waarmee in totaal 70.000 armen langdurig gevoed werden. Enige kritiek was er al te horen op de ?transferten?. Omdat bijna de hele voedingsindustrie in Vlaanderen ligt, wordt hier het meeste voedsel ingezameld. Maar de verdeling is 51 procent voor Wallonië, 33 procent voor Vlaanderen en 16 procent voor Brabant.

ACHTERKWARTIEREN.

Een deel van de Europese landbouwstocks wordt in België volgens een gelijkaardige verdeelsleutel verspreid : 61,5 procent gaat naar Franstalig België, 38,5 procent naar de Vlamingen. Dat zou gebaseerd zijn op het officiële armoedecijfer. Bevoegd voor de verdeling is het Belgisch Interventie- en Restitutiebureau (BIRB), een dienst van het ministerie van Landbouw. Zoals bekend, kampte Europa in de jaren tachtig met enorme boterbergen, melkzeeën en rundvleesstocks. Die zijn nu grotendeels weggewerkt. Op vijf jaar tijd is de rundvleesvoorraad van 704.000 ton geslonken tot 8.000 ton, de melkpoederstock van 333.000 ton tot 8.000 ton, en de boterberg van 321.000 ton tot 15.000 ton. En de Europese armen hebben daar een flink stuk van opgegeten : ieder jaar een paar honderdduizend ton. De ?campagne? van dit jaar voor een tegenwaarde van liefst acht miljard frank kende overigens vertraging omdat bepaalde stocks uitgeput zijn.

In 1987 kwam er immers een beschikking uit van de Europese Commissie om elk jaar ?levensmiddelen uit interventievoorraden? te leveren voor ?de meest behoeftigen in de gemeenschap?. Sindsdien wordt elk jaar een enveloppe per lidstaat toegekend. Voor België was die enveloppe de jongste jaren tussen de honderd en honderdvijftig miljoen frank waard. Dat was, voor 1995, de tegenwaarde van 600 ton voorkwartieren van runderen, 195 ton boter, 3.000 ton graan. In het begin werden die voor- en achterkwartieren nog in rauwe staat uitgedeeld, maar omdat de sociale organisaties problemen hadden om die vleeshompen in te vriezen en uit te benen, worden nu bedrijven via openbare aanbestedingen aangezocht om verwerkte voedingswaren te produceren. Die bedrijven zijn firma’s zoals Zwan, Equinox, Inza, Soubry, Anco, die er uiteraard een winstgevend slaatje uit slaan.

Na de verwerking was er in de ?campagne? van 1995 voor ’s lands armen beschikbaar : 500.000 kilo tarwemeel, 420.000 kilo spaghetti, één miljoen flessen melk, 290.000 blikken stoofvlees en 564.000 dozen goulash. Het BIRB verdeelt dat voor de helft over de OCMW’s en voor de helft over de erkende sociale organisaties. In totaal doen nu 715 instellingen een beroep op die voedselhulp, wat ook fel gestegen is. Zij krijgen ?afhaalbons? om de waren op te halen in de kazernes die in elke provincie als opslagplaats gebruikt worden. De producten zijn erg gegeerd alleen werd er zo immens veel spaghetti uitgedeeld dat de armen er kasten van vol hebben, of dat het hen toch de oren uitkomt. De verenigingen ondertekenen overigens een verklaring om ?af te zien van elke klacht inzake de kwaliteit van het product.? Het enige, rampzalige incident was vorig jaar, toen 120.000 blikken goulash zo goed als rot bleken.

ONDERSTAND.

Een absolute voorwaarde van de Europese Unie is dat de producten niet mogen verkocht worden. Om dat te controleren, wordt van de caritatieve organisaties een omslachtige boekhouding gevraagd, en ook een lijst van de begunstigden. Dat laatste wordt door sommige verenigingen geweigerd omdat het de privacy van de armen zou schenden. De boekhouding wordt gecontroleerd door het Bestuur Economische Inspectie. Misbruiken komen sporadisch aan het licht. Er loopt nu een onderzoek tegen de Brandende Fakkel in Turnhout die ook een van de grootste tien klanten van de Antwerpse Voedselbank was omdat er ingeblikt stoofvlees en goulash verpatst werden in cafés en frietkramen. De vereniging werd geschorst. In Luik voert het BIRB een rechtsgeding tegen een van de Resto’s du Coeur, die de producten aan een camping verkocht. Er wordt 500.000 frank schadevergoeding geëist.

Ook de OCMW’s, die de helft van de toegekende landbouwoverschotten krijgen, zijn dezer dagen dus weer volop steun in natura aan het uitdelen. Directeur Windey van het Antwerpse OCMW : ?Wij doen dat niet van harte, want het lijkt wel een terugkeer naar de openbare onderstand. Maar de begunstigden zijn er blij mee. Mensen met een uitkering overwinnen blijkbaar vlug de schroom om in de rij te staan. We verdelen de producten in de sociale centra als extraatje.? Voor penibele situaties kan het OCMW normaal 8.000 frank noodhulp uitkeren, maar omdat zo’n beslissing soms wat tijd vergt, kunnen ook voedselbonnen als overbrugging worden toegekend. Daarmee krijgen hongerende families een voedzame maaltijd met zorg samengesteld door diëtisten in ziekenhuizen of andere instellingen van het OCMW.

De Voedselbank wordt vooral door gepensioneerde militairen geleid, en voorts gewezen diplomaten en bankdirecteurs. Dat speelt misschien mee waarom zij voor een stuk de immense legerstocks kunnen recupereren, die in het kader van de herstructurering nu worden weggewerkt. De voorbije twee jaar legden zij al de hand op een half miljoen kilo rantsoenen deels ?vervallen? , en momenteel azen ze op dé klapper : de stock van Berlaar, het grootste depot. Normaal gezien is het een heilig principe van de Voedselbank dat voor de ingezamelde producten nooit wordt betaald, maar voor het leger werd een uitzondering gemaakt, omdat het geen bedrijf maar een staatsinstelling is. Voor de rantsoenen betaalden zij tot nu toe ruim vier miljoen frank. Dat geld wordt gevonden door fiscaal aftrekbare giften, geronseld via direct mailing, en door sponsoring. De Antwerpse Voedselbank is overigens gefinancierd door de Rotary Club, die dan ook de vice-voorzitter mag leveren.

PROTEST.

Ondanks de enorme voedselstroom die de voorbije jaren beschikbaar is gekomen voor de armen, klagen grote sociale organisaties dat ze te weinig krijgen en soms mensen met lege handen moeten wegsturen. In de Antwerpse Seefhoek zat het Protestants Sociaal Centrum (PSC), een van de oudste voedselpunten in de stad, deze winter zelfs een tijdlang met lege kelders. ?Vroeger werd in Antwerpen de koek over een tiental organisaties verdeeld, maar nu over bijna honderd : de spoeling wordt dunner,? zegt Filip Vanderbeek. Als men mensen te weinig geeft, dwingt men hen om te gaan shoppen. Velen doen zo het hele circuit : op maandag naar het PSC, op dinsdag naar Moeders voor Moeders, op woensdag naar het Leger des Heils en Kamiano, op donderdag naar SOS Hamin, op vrijdag naar Payoke : samen de supermarkt van de vierde wereld. ?Misbruiken ? Ik noem dat overlevingsstrategie.?

Het PSC neemt als een van de weinige organisaties een uitgesproken kritische houding aan, wat niet altijd in dank wordt afgenomen. Filip Vanderbeek : ?Wij delen voedsel uit onder protest. Wij zien daarin een negatieve spiraal naar beneden. Tien jaar geleden hadden wij op maandag misschien vijftien mensen : het voedselpakket was maar een toemaatje bij de individuele begeleiding. Nu staat er een rij van honderd mensen en moeten wij een echte voedseldienst runnen : stockbeheer, distributie, administratie. Maar wij eisen nog altijd dat nieuwkomers eerst voor een gesprek komen, zodat wij samen naar structurele oplossingen kunnen zoeken.? Het PSC was altijd ?gespecialiseerd? in vluchtelingen en illegalen, maar het aandeel van de Belgische ?nieuwe armen? is nu spectaculair gestegen (van 29 procent in 1992 naar 63 procent in ’95).

Van de openlijke voedselbedelingen gaat een verzet uit, het maakt de armen zichtbaar, maar het mag volgens het PSC geen middel zijn om het geweten te sussen of om de steeds grotere gaten in de sociale zekerheid toe te stoppen. Voedselhulp kan ook een averechts effect hebben : mensen afhankelijk maken en minder weerbaar ; de armoe bestendigen. ?Maar elke dag aanschuiven en je voedsel bijeenzoeken, is géén lui bestaan. Er zijn veel sterke vrouwen bij die een hele familie overeind houden. Wij weigeren mensen nu als ze, na aftrek van alle vaste kosten, nog vijfduizend frank per maand te verteren hebben. Probeer maar eens van vijfduizend frank te leven ! We hebben al vaak gedacht met voedselhulp te stoppen, maar dat is bijna niet mogelijk, zolang het bestaansminimum zo laag blijft en zoveel mensen door de mazen van het net vallen.?

COORDINATIE.

Na de zomer wil het PSC met de organisatie ?De Loodsen? een trefdag organiseren voor iedereen die met voedselhulp te maken heeft. ?In de eerste plaats om tot een coördinatie te komen. Er moet een soort territoriale verdeling zijn, zodat we buurtgericht kunnen werken. Maar in de tweede plaats om voor structurele oplossingen te ijveren. We denken, bijvoorbeeld, aan een basisinkomen voor iedereen, van pakweg 35.000 frank. Op dit moment worden armen niet vanuit een emancipatorisch perspectief bekeken, maar wel vanuit een autoritair en repressief standpunt. Armen worden voorgesteld als sukkelaars of profiteurs. Dan zijn er maar twee houdingen mogelijk : moraliseren of bestraffen.?

Deze week kreeg het PSC een partij aardappelen van een kerk binnen. ?Gelukkig, want voor de rest zit er in voedselpakketten bijna geen vers voedsel. Het is vooral blikvoeding. Je ziet de vertrouwde klanten zienderogen ongezonder worden, opgezwollen en grauw. Wij proberen zo weinig mogelijk overtijdse waren of producten zonder etiket te geven. Misschien zijn die nog goed, maar het is een stuitend gevoel dat je iets geeft waarvan je niet weet wat of hoe. Je zou aan de armen niet mogen geven wat je zelf niet meer zou consumeren. Het is een vreselijke idee om de overschotjes aan de armen te geven. Alsof die mensen zelf de overschotten van onze maatschappij zijn. En waarom staat de industrie die overschotten af ? Omdat het hen geld bespaart.?

Normaal gezien, moeten de bedrijven hun onverkoopbare, beschadigde of overtijdse producten immers door gespecialiseerde firma’s laten vernietigen of laten storten : de kosten daarvoor kunnen oplopen tot vijf frank de kilo. Wie honderd ton blikken met een vervallen datum heeft staan, kan beter de Voedselbank bellen en tot een half miljoen frank uitsparen. Je moet zelfs de vervoerskosten niet betalen. En in het centraal depot van de Voedselbank in Brussel worden dubieuze producten getest door de proever Bi Kalamaunda, een Zaïrese vrijwilliger, wiens maag na een operatie grotendeels werd weggenomen. Al zeven jaar proeft hij onverdroten van de stoffelijke overschotten van onze voedingsindustrie.

Chris De Stoop

De weldoeners van de bedrijven

Generaal Bouving in het Fort van Mortsel : Het is populair werk : Sinterklaas spelen.

Voedselinzameling van Delhaize : voor de hongerlijders in eigen land.

Tot 70.000 armen worden door de Voedselbank langdurig gespijsd en gelaafd.

Honderden organisaties delen voedsel uit : comeback van liefdadigheidswerken.

Reageren op dit artikel kan u door een e-mail te sturen naar lezersbrieven@knack.be. Uw reactie wordt dan mogelijk meegenomen in het volgende nummer.

Partner Content