Tanguy Struye de Swielande

‘Wordt Oekraïne het graf van de liberale orde?’

Tanguy Struye de Swielande Professor internationale politieke wetenschappen aan de UCLouvain

‘Oekraïne de scheidslijn tussen twee visies op de wereld’, schrijft Tanguy Struye In het licht van deze realiteit zal het nodig zijn een nieuwe modus operandi tussen de grote mogendheden te ontwikkelen, waarbij samenwerking de uitzondering zal zijn en concurrentie en betwisting de regel.

Sinds het einde van de Koude Oorlog heeft de Europese Unie een zeer idealistische kijk op de wereld, gebaseerd op multilateralisme, governance en mensenrechten, waarbij veiligheids- en defensievraagstukken en geopolitiek vaak verwaarloosd worden. Veel Europese landen zijn daarom gestopt met investeren in hun defensie en vertrouwen op de VS om hun veiligheid te garanderen. Bovendien geloofde de EU, en meer in het algemeen het Westen, naïef dat andere staten en beschavingen dezelfde beschavings- en ideële doelstellingen hadden. Maar vanaf 2008-2009, met de economische crisis en de opkomst van China op het wereldtoneel, de Russische invasie in Georgië (2008), vervolgens de spanningen in de Chinese Zee (vanaf 2012) en de oorlog op de Krim (2014), kwamen er signalen die ingingen tegen de liberale orde die door de overgrote meerderheid van de democratieën in de wereld werd verdedigd. Zowel Rusland als China hebben sindsdien het Westerse model verworpen en talrijke acties ondernomen om het te verzwakken.

Wordt Oekraïne het graf van de liberale orde?

Ondanks deze gebeurtenissen en hun implicaties blijft het Westen echter een steeds terugkerende fout maken: het definiëren en benaderen van de internationale politiek volgens westerse waarden, criteria en prisma’s, alsof de hele wereld denkt zoals wij. Het Westen, en met name de EU, is in de val gelopen van wishful thinking en bevestigingsvooroordeel en heeft geweigerd deze realiteit onder ogen te zien en zijn tegenstanders expliciet te noemen tot het te laat was. Het geloof dat Poetin Oekraïne niet zou aanvallen, wijst op deze tekortkoming van naïviteit en blindheid, alsmede op een gebrek aan inzicht in het wereldbeeld van de leider van het Kremlin. De Europese reactie in de eerste dagen na de invasie was veelzeggend, aangezien noch de EU als geheel, noch haar lidstaten het scenario van een Russische invasie in Oekraïne hadden voorzien, of zelfs maar voor mogelijk hadden gehouden. Het gevolg hiervan: onsamenhangende verklaringen, gebrek aan coördinatie, gebrek aan voorbereiding.

Een beter begrip van en meer aandacht voor de rationaliteit van president Poetin had de Europeanen echter niet alleen moeten waarschuwen voor Oekraïne als zodanig, maar ook voor wat Oekraïne vandaag vertegenwoordigt, namelijk een land dat evolueert in de richting van een democratie, en dat bijgevolg deel uitmaakt van de liberale orde.

Rusland in het Poetin-tijdperk is er inderdaad een van geopolitiek en beschaving-ultraconservatisme. Betreffende de eerste, In 2003 onderstreepte de “Ivanov-doctrine”, genoemd naar de toenmalige minister van Defensie Sergej Ivanov, de duidelijke uitholling van Ruslands strategische positie en drong zij aan op de noodzaak van zowel politieke als militaire controle in de aangrenzende regio’s. De Ivanov-doctrine komt tot uiting in de versterking van de betrekkingen binnen verschillende regionale organisaties onder de paraplu van Rusland (bijvoorbeeld het Gemenebest van Onafhankelijke Staten, de Organisatie voor het Verdrag inzake Collectieve Veiligheid, de Euraziatische Economische Unie) of in het gebruik van energie als “wapen”. De strijd om dit nabuurschap is een spel met vele facetten: het omvat strategische, identiteits-/beschavings-, geopolitieke en economische vraagstukken. President Poetin brengt aldus het idee naar voren van een pan-Russisch geopolitiek project, waarbij Moskou de plicht heeft de continuïteit van de Russische beschaving te verzekeren, waar deze zich ook bevindt, in oppositie tot de expansie van de westerse beschaving. Zo wordt het nabuurschapsbeleid dat Rusland ten aanzien van het nabije buitenland heeft ontwikkeld, gelegitimeerd door de verdediging van een “Russische wereld”.

Met betrekking tot beschavingsgerichte ultraconservatisme wil Poetin de westerse orde van democratische waarden terugdringen, die progressieve ideeën (bv. LGBTQIA+-rechten) bevordert die gezien worden als leidend tot decadentie. Daarom vindt Rusland dat het zijn eigen beschavingsmodel moet ontwikkelen. In plaats van het liberalisme te verdedigen dat de nadruk legt op individualisme, moet Rusland het idee van conservatisme en plaatselijke tradities verdedigen.

Volgens deze tweeledige geopolitieke en beschavingslogica moeten Russischtalige volkeren onder de bescherming van Rusland worden gebracht (met name Wit-Rusland en Oekraïne) en moeten andere landen aan de grenzen van Rusland vazalstaten vormen (Kaukasus en Centraal-Azië). Het ontbrekende stukje van de Poetin-puzzel was dus Oekraïne. Oekraïne is inderdaad een echte obsessie voor president Poetin. Tenzij hij in het conflict verzandt, zal niets hem tegenhouden of hem naar de onderhandelingstafel terugbrengen om te onderhandelen over de eerbiediging van de Oekraïense soevereiniteit. Hoe het conflict zich ook zal ontwikkelen, het is onwaarschijnlijk dat hij de reeds veroverde gebieden in het zuiden zal opgeven. Als zijn ideale scenario een Oekraïne was onderworpen aan Rusland, zal hij waarschijnlijk genoegen nemen met een meer pragmatisch scenario: een neutraal Oekraïne, dat de Donbass niet langer controleert, met inbegrip van de Zee van Azov. Het is heel goed mogelijk dat Rusland zijn invasie zal doorzetten in het zuiden, tot aan de grens met Moldavië en Roemenië; als dat lukt, zou Oekraïne een ingesloten land worden zonder toegang tot de zee.

De oorlog in Oekraïne doet dan ook de vraag rijzen naar de toekomst van de liberale orde. Heeft deze orde in zijn huidige vorm nog toekomst?

Volgens het Westen is het Rusland van Poetin nu geïsoleerd op het internationale toneel na zijn invasie in Oekraïne. Als we echter kijken naar de stemming in de Algemene Vergadering van de VN begin maart 2022, zien we dat dit isolement nog lang niet is bereikt: 141 landen hebben de Russische invasie veroordeeld, maar 5 landen stemden tegen deze veroordeling, en 35 landen, waaronder China en India, onthielden zich van stemming. Met andere woorden, 40 landen hebben deze interventie niet veroordeeld, om nog maar te zwijgen van de landen die de interventie wel hebben veroordeeld maar geen sancties zullen opleggen (b.v. Israël, Turkije). Unanimiteit is dus ver te zoeken. In veel kwesties is de internationale gemeenschap eerder een retorische mythe dan een realiteit, en Oekraïne vormt daarop geen uitzondering.

Vanuit Moskou heeft Poetin met China samengewerkt om de liberale orde terug te dringen, en deze strategie werkt: democratieën verkeren in een crisis en autoritaire regimes zijn talrijker dan 15 jaar geleden – en nemen toe. Met Xi Jinping wil Poetin de voorhoede zijn van een uitdaging, zelfs een vernietiging, van deze in 1945 geboren en in 1990 versterkte orde. De wereld is thans verdeeld in drie groepen: democratieën, autoritaire regimes, en landen die het midden houden tussen de twee, soms op één lijn met de eerste, soms aan de kant van de tweede.

Uiteindelijk vormt Oekraïne de scheidslijn tussen twee visies op de wereld: die van Rusland, zeer conservatief in zijn waarden, die een autocratisch model verdedigt en waar het machtsevenwicht alomtegenwoordig is; anderzijds de westerse visie, eerder progressief, die een liberale wereldorde verdedigt en zelfs zover gaat dat zij de realiteit van de geopolitiek en ideële factoren negeert. In het licht van deze realiteit zal het nodig zijn een nieuwe modus operandi tussen de grote mogendheden te ontwikkelen, waarbij samenwerking de uitzondering zal zijn en concurrentie en betwisting de regel. Dus, zoals R. Aron opmerkte, “de keuze in de politiek (zal) niet tussen goed en kwaad (zijn), maar tussen het verkieslijke en het afkeurenswaardige”.

Tenslotte bevestigt Oekraïne dat de periode na de Koude Oorlog slechts een tussenperiode was in de traditionele rivaliteit tussen grote mogendheden. Gramsci’s uitspraak “De oude wereld is stervende en de nieuwe wereld worstelt om geboren te worden: nu is het de tijd van de monsters”, kan op de huidige periode worden toegepast.

Tanguy Struye de Swielande, hoogleraar internationale betrekkingen (UCLouvain-CECRI), specialist grote mogendheden.

Partner Content