Premier Alexander De Croo werpt zich al enige tijd nadrukkelijk op als een verdediger van de rechtsstaat binnen de Europese Unie. Naar aanleiding van enkele groteske uitspraken gedaan door de Poolse eerste minister Morawiecki in de Financial Times van afgelopen weekend, wees De Croo zijn Poolse ambtsgenoot terecht in een toespraak die hij gaf aan de studenten van het Brugse Europacollege. Hiervoor werd de Belgische ambassadeur in Polen niet veel later door de Poolse regering op het matje geroepen. Onthoudt De Croo zich in de toekomst beter van uitspraken over een interne Poolse situatie?

Poolse rechter is ook een Belgische rechter: waarom de afbraak van de Poolse rechtsstaat ook ons raakt.

Het is een grote misvatting om de situatie in Polen als een louter interne kwestie te beschouwen. De problemen in Polen zijn ook een Belgische kwestie, zodat een Belgische premier alle recht van spreken heeft. Dit komt omdat het Belgische rechtssysteem geen eiland is maar geheel is vervlochten met de rechtssystemen van de landen van de Europese Unie, waaronder Polen.

Zo is de Belgische rechter bijvoorbeeld bevoegd om over volgende zaken te oordelen:

  • Het uitvaardigen van een aanhoudingsbevel tegen een Italiaans onderdaan voor een beweerd misdrijf begaan in België met het oog op de berechting in België.
  • De overbrenging van een kind naar België na de scheiding tussen een Belgische en een Finse ouder die samenwoonden in Zweden en waarna de Belgische ouder is teruggekeerd naar België.
  • Een geschil tussen een Belgische consument en een Portugees bedrijf over een online aankoop.
  • Een geschil tussen een Belgisch bedrijf en een Duits bedrijf over de levering van goederen of de uitvoering van werken in België.
  • Een arbeidsgeschil tussen een Belgische werknemer die voor een Grieks bedrijf werkt.
  • De niet-betaling van een factuur door een Iers bedrijf aan een Belgische onderneming.
  • Een geschil over het onrechtmatig gebruik van Europese subsidies door Belgische overheden, ambtenaren of politici.

De Belgische rechter is dus niet alleen een Belgische rechter maar ook een beetje een Nederlandse rechter, een Franse rechter, een Spaanse rechter, een Duitse rechter, een Bulgaarse rechter, etc.

Net op dezelfde manier is een Poolse rechter ook een beetje Belgische rechter. Een Poolse rechter kan bijvoorbeeld om de uitlevering vragen van een Belgische onderdaan voor misdrijven die beweerdelijk zouden zijn gepleegd in Polen of tot de overbrenging van een kind naar Polen beslissen wanneer een Poolse ouder na de scheiding van de Belgische partner Antwerpen heeft verruild voor Warschau. Ook kan de Poolse rechter beslissen over handelsgeschillen tussen Poolse en Belgische ondernemingen of over een arbeidsgeschil tussen een Poolse werknemer die in België werkt voor een Belgisch bedrijf.

Het is omwille van deze vervlechting van onze rechtssystemen dat de onafhankelijkheid van de Poolse rechter ook fundamenteel is voor het functioneren van het Belgische rechtssysteem (en van de rechtssystemen van alle andere EU lidstaten). De Poolse rechter heeft immers de bevoegdheid om uitspraken te doen over Belgische onderdanen of bedrijven, ook wanneer deze zich in België bevinden.

Wij moeten er bijgevolg op kunnen vertrouwen dat onze bedrijven een eerlijk proces krijgen wanneer zij in Polen voor de rechter worden gedaagd. Wij moeten er eveneens op kunnen vertrouwen dat de Europese regels inzake de uitlevering van Belgische verdachten of de overbrenging van kinderen naar Polen objectief en onpartijdig worden toegepast. Ook moeten wij erop kunnen vertrouwen dat een Poolse rechter in alle onafhankelijkheid kan oordelen over mogelijk misbruik van Europese subsidies, en dus ons belastinggeld.

Door het systeem van totale controle dat de Poolse regeringspartij PiS over de rechterlijke macht heeft georganiseerd door de recente hervormingen, waarbij rechters (kunnen) worden gestraft of ontslagen wanneer zij uitspraken doen die ingaan tegen de belangen van de regeringspartij of haar politici, is dit vertrouwen niet langer gerechtvaardigd.

Het gevolg is dat handel drijven met Polen een risico wordt (is), dat de uitlevering van een Belgisch onderdaan aan Polen een risico wordt (is), dat een Poolse werknemer tewerkstellen een risico wordt (is) en dat de uitkering van Europese subsidies aan Polen een risico wordt (is). Zelfs reizen naar of doorheen Polen wordt (is) een risico.

Het probleem met de Poolse rechtsstaat gaat dus niet enkel over de organisatie van de interne werking van het Poolse gerecht. Het raakt aan de (economische) fundamenten van de Europese samenwerking en aan onze welvaart. Het maakt ook dat het leven voor iedere EU-burger potentieel een tikkeltje gevaarlijker is geworden.

Polen mijden dan maar? Dat lijkt schier onmogelijk gezien de economische vervlechting van Polen met de rest van de Europese Unie, o.a. met België. De Belgische export naar Polen bedroeg 8,8 miljard euro in 2020, waarmee Polen het 8ste belangrijkste afnameland is, vóór onder meer China, Japan of India.

Een terugtrekking of uitzetting uit de Europese Unie? Hoewel zij er momenteel alles aan doen om Polen feitelijk buiten de Europese Unie te plaatsen, hebben de Poolse eerste minister alsook sterke man Kaczynski herhaaldelijk gesteld dat de plaats van Polen in de Europese Unie is. Tevens bestaat er geen mechanisme om lidstaten uit de Europese Unie te zetten, ook niet wanneer zij na hun toetreding vervellen tot een autocratie of dictatuur.

Polen blijft dus lid van de Europese Unie. Dit impliceert dat zij de principes van de rechtsstaat moet onderschrijven en over een onafhankelijke rechterlijke macht moet beschikken. Het is dan ook noodzakelijk en terecht dat de Europese Unie en de overige lidstaten druk blijven uitoefenen op Polen om de onafhankelijkheid van het Poolse rechtssysteem te herstellen.

Momenteel zijn het inhouden van Europese subsidies of het opleggen van boetes het enige echte drukkingsmiddel waarover de andere lidstaten en de EU-instellingen beschikken. In tegenstelling tot wat de Poolse eerste minister stelt, kan hier bezwaarlijk over chantage worden gesproken. Het gaat om legitieme drukkingsmiddelen waarmee de EU-instellingen en de andere EU-lidstaten de fundamentele rechten en de welvaart van alle EU burgers proberen te beschermen. Iedere EU-lidstaat heeft dus recht van spreken omdat ook aan de eigen burgers en ondernemingen wordt geraakt. Bovendien is het een logische consequentie van de soevereine wil van Polen om deel te blijven uitmaken van de Europese Unie. You can't have your cake and eat it. Dat zou ondertussen al duidelijk moeten zijn.

Janek Tomasz Nowak is advocaat bij & De Bandt advocaten. Hij is Research Fellow aan de KU Leuven en Visiting Lecturer aan het MCI in Innsbruck.

Premier Alexander De Croo werpt zich al enige tijd nadrukkelijk op als een verdediger van de rechtsstaat binnen de Europese Unie. Naar aanleiding van enkele groteske uitspraken gedaan door de Poolse eerste minister Morawiecki in de Financial Times van afgelopen weekend, wees De Croo zijn Poolse ambtsgenoot terecht in een toespraak die hij gaf aan de studenten van het Brugse Europacollege. Hiervoor werd de Belgische ambassadeur in Polen niet veel later door de Poolse regering op het matje geroepen. Onthoudt De Croo zich in de toekomst beter van uitspraken over een interne Poolse situatie? Het is een grote misvatting om de situatie in Polen als een louter interne kwestie te beschouwen. De problemen in Polen zijn ook een Belgische kwestie, zodat een Belgische premier alle recht van spreken heeft. Dit komt omdat het Belgische rechtssysteem geen eiland is maar geheel is vervlochten met de rechtssystemen van de landen van de Europese Unie, waaronder Polen. Zo is de Belgische rechter bijvoorbeeld bevoegd om over volgende zaken te oordelen:De Belgische rechter is dus niet alleen een Belgische rechter maar ook een beetje een Nederlandse rechter, een Franse rechter, een Spaanse rechter, een Duitse rechter, een Bulgaarse rechter, etc. Net op dezelfde manier is een Poolse rechter ook een beetje Belgische rechter. Een Poolse rechter kan bijvoorbeeld om de uitlevering vragen van een Belgische onderdaan voor misdrijven die beweerdelijk zouden zijn gepleegd in Polen of tot de overbrenging van een kind naar Polen beslissen wanneer een Poolse ouder na de scheiding van de Belgische partner Antwerpen heeft verruild voor Warschau. Ook kan de Poolse rechter beslissen over handelsgeschillen tussen Poolse en Belgische ondernemingen of over een arbeidsgeschil tussen een Poolse werknemer die in België werkt voor een Belgisch bedrijf.Het is omwille van deze vervlechting van onze rechtssystemen dat de onafhankelijkheid van de Poolse rechter ook fundamenteel is voor het functioneren van het Belgische rechtssysteem (en van de rechtssystemen van alle andere EU lidstaten). De Poolse rechter heeft immers de bevoegdheid om uitspraken te doen over Belgische onderdanen of bedrijven, ook wanneer deze zich in België bevinden.Wij moeten er bijgevolg op kunnen vertrouwen dat onze bedrijven een eerlijk proces krijgen wanneer zij in Polen voor de rechter worden gedaagd. Wij moeten er eveneens op kunnen vertrouwen dat de Europese regels inzake de uitlevering van Belgische verdachten of de overbrenging van kinderen naar Polen objectief en onpartijdig worden toegepast. Ook moeten wij erop kunnen vertrouwen dat een Poolse rechter in alle onafhankelijkheid kan oordelen over mogelijk misbruik van Europese subsidies, en dus ons belastinggeld.Door het systeem van totale controle dat de Poolse regeringspartij PiS over de rechterlijke macht heeft georganiseerd door de recente hervormingen, waarbij rechters (kunnen) worden gestraft of ontslagen wanneer zij uitspraken doen die ingaan tegen de belangen van de regeringspartij of haar politici, is dit vertrouwen niet langer gerechtvaardigd. Het gevolg is dat handel drijven met Polen een risico wordt (is), dat de uitlevering van een Belgisch onderdaan aan Polen een risico wordt (is), dat een Poolse werknemer tewerkstellen een risico wordt (is) en dat de uitkering van Europese subsidies aan Polen een risico wordt (is). Zelfs reizen naar of doorheen Polen wordt (is) een risico. Het probleem met de Poolse rechtsstaat gaat dus niet enkel over de organisatie van de interne werking van het Poolse gerecht. Het raakt aan de (economische) fundamenten van de Europese samenwerking en aan onze welvaart. Het maakt ook dat het leven voor iedere EU-burger potentieel een tikkeltje gevaarlijker is geworden. Polen mijden dan maar? Dat lijkt schier onmogelijk gezien de economische vervlechting van Polen met de rest van de Europese Unie, o.a. met België. De Belgische export naar Polen bedroeg 8,8 miljard euro in 2020, waarmee Polen het 8ste belangrijkste afnameland is, vóór onder meer China, Japan of India.Een terugtrekking of uitzetting uit de Europese Unie? Hoewel zij er momenteel alles aan doen om Polen feitelijk buiten de Europese Unie te plaatsen, hebben de Poolse eerste minister alsook sterke man Kaczynski herhaaldelijk gesteld dat de plaats van Polen in de Europese Unie is. Tevens bestaat er geen mechanisme om lidstaten uit de Europese Unie te zetten, ook niet wanneer zij na hun toetreding vervellen tot een autocratie of dictatuur. Polen blijft dus lid van de Europese Unie. Dit impliceert dat zij de principes van de rechtsstaat moet onderschrijven en over een onafhankelijke rechterlijke macht moet beschikken. Het is dan ook noodzakelijk en terecht dat de Europese Unie en de overige lidstaten druk blijven uitoefenen op Polen om de onafhankelijkheid van het Poolse rechtssysteem te herstellen. Momenteel zijn het inhouden van Europese subsidies of het opleggen van boetes het enige echte drukkingsmiddel waarover de andere lidstaten en de EU-instellingen beschikken. In tegenstelling tot wat de Poolse eerste minister stelt, kan hier bezwaarlijk over chantage worden gesproken. Het gaat om legitieme drukkingsmiddelen waarmee de EU-instellingen en de andere EU-lidstaten de fundamentele rechten en de welvaart van alle EU burgers proberen te beschermen. Iedere EU-lidstaat heeft dus recht van spreken omdat ook aan de eigen burgers en ondernemingen wordt geraakt. Bovendien is het een logische consequentie van de soevereine wil van Polen om deel te blijven uitmaken van de Europese Unie. You can't have your cake and eat it. Dat zou ondertussen al duidelijk moeten zijn.Janek Tomasz Nowak is advocaat bij & De Bandt advocaten. Hij is Research Fellow aan de KU Leuven en Visiting Lecturer aan het MCI in Innsbruck.