Foute boel in het WK-gastland? ‘Qatar is het Duitsland van de jaren 30 niet’

©  Getty images
Jef Van Baelen
Jef Van Baelen Journalist voor Knack

Het maakt niet uit wat Qatar doet, het moet er wel fout aan toegaan – dat is de teneur in het Westen. Ten onrechte, vindt journalist en Midden-Oostenkenner James Dorsey.

Hier staat ingevoegde content die informatie op uw apparaat wil opslaan en/of openen. U heeft hiervoor geen toestemming gegeven.
Klik hier om dit alsnog toe te laten

Uiteraard kun je veel aanmerken op een land als Qatar, vindt James Dorsey, een journalist met veertig jaar ervaring in conflictgebieden. Maar de analyses over wat het land wil bereiken met de organisatie van het Wereldkampioenschap voetbal blijven te veel op de vlakte, meent hij. De gewezen buitenlandcorrespondent voor The Wall Street Journal en The New York Times werd twee keer genomineerd voor een Pulitzer Prize en is vandaag professor Midden-Oosten Studies aan de universiteit van Singapore.

Hoewel hij niet de grootste voetbalfan is, schreef Dorsey het boek The Turbulent World of Middle East Soccer. ‘Veel van wat er in de geopolitiek gebeurt, kun je duiden door wat er in en rond voetbalstadions plaatsvindt. Voor het voetbalgekke Midden-Oosten geldt dat des te meer. Hoe landen tegenover andere landen staan, hoe ze zich willen presenteren aan de buitenwereld: je ziet het haarscherp wanneer de bal rolt. Op het komende WK voetballen de VS tegen Iran. De aanloop naar die wedstrijd zal je meer leren over de verhoudingen tussen die landen dan het gemiddelde diplomatieke rapport.’

Lgbtq-actie bij de FIFA. 'Een wet zou in de praktijk weinig veranderen in Qatar.'
Lgbtq-actie bij de FIFA. ‘Een wet zou in de praktijk weinig veranderen in Qatar.’ © Getty images

Op uw blog schrijft u dat dit WK de sluitsteen is van Qatars defensiebeleid. Kunt u dat verduidelijken?

James Dorsey: Qatar is een land met 300.000 inwoners, plus ongeveer 2 miljoen arbeidsmigranten. Het wordt omringd door grote, militair sterke buren zoals Iran en Saudi-Arabië. Qatar, per capita het rijkste land ter wereld, vreest dat zijn buren in de verleiding zullen komen om het land onder de voet te lopen. Met amper 300.000 Qatarezen maakt het niet uit hoeveel wapens je koopt: je mist de mankracht om Iran of Saudi-Arabië iets in de weg te leggen.

Qatar heeft geleerd uit de Iraakse inval in Koeweit van 1990. Waarom kwam het Westen Koeweit bevrijden? Omdat het land sympathiek gevonden werd, of in ieder geval relevant was voor de internationale gemeenschap. Om diezelfde reden wil Qatar zich op een positieve manier verankeren in het westerse bewustzijn.

Is die buitenlandse dreiging concreet?

Dorsey: Er staan geen Saudische of Iraanse troepen bij de grens, maar een defensiestrategie stel je op voor de lange termijn. Wanneer de invasie ophanden is, kom je te laat. Qatar bereidt zich voor op doemscenario’s, in de hoop dat ze zich nooit zullen voltrekken.

Het land heeft nog maar net een serieuze aanval op zijn soevereiniteit afgeslagen, gelukkig zonder wapengekletter. Tussen 2017 en 2021 verbraken Saudi-Arabië, de Verenigde Arabische Emiraten, Bahrein en Egypte de diplomatieke banden met Qatar en voerden ze een handelsboycot in.

Waar draaide die om?

Dorsey: De Verenigde Arabische Emiraten zijn doodsbenauwd voor de politieke islam en de Moslimbroederschap. Ze eisten dat Qatar zijn relatie met de Broederschap opgaf, wat van het land een politieke vazalstaat zou maken. De Qatarezen hebben voet bij stuk gehouden, tot de tegenpartij inzag dat haar economische boycot zijn doel miste.

Als Qatar sympathiek wil worden bevonden, dan lijkt die pr-operatie niet bepaald geslaagd.

Dorsey: Oordeel niet te snel. Wie weet keert de sfeer zodra het toernooi aan de gang is. U moet het niet alleen door uw West-Europese bril bekijken. Heeft iemand al eens ernstig gepeild hoe men over dit WK denkt in Afrika of Azië? Ik kan me best indenken dat die hypermoderne stadions indruk maken. Maar de Qatarezen hebben duidelijk nog werk om de harten van de westerse voetbalfans te veroveren. Met uitzondering van de Engelsen blijken er opvallend weinig Europese supporters af te reizen.

Dat is niet zo vreemd: tickets zijn ontzettend duur.

Dorsey: En dat terwijl de inflatie piekt en de energieprijzen de pan uit rijzen. Qatar bezit natuurlijk de middelen om het WK goedkoper te maken voor de bezoekers. Dat het dat niet doet, moet een bewuste keuze zijn. Het verkiest de rijke zakenman boven de volkse fan. Misschien veroorzaken zulke supporters ook minder problemen in de tribunes.

Het Stadion 974 in Doha is opgebouwd met 974 containers uit gerecycleerd staal en wordt na het WK gedemonteerd.
Het Stadion 974 in Doha is opgebouwd met 974 containers uit gerecycleerd staal en wordt na het WK gedemonteerd. © Getty images

De kritiek op Qatar in de aanloop naar dit WK was vernietigend. Wat vinden de Qatarezen zelf daarvan?

Dorsey: Ze vinden – en dat is niet helemaal onjuist – dat ze hun critici tegemoet gekomen zijn. In juridische zin zijn de rechten van buitenlandse werknemers aanzienlijk verbeterd, net als hun arbeidsomstandigheden. Er is bijvoorbeeld een minimumloon ingevoerd. Een te laag minimumloon, maar als eerste stap is het een mijlpaal. Vakbonden zijn er niet, maar wel worker’s councils: arbeidersraden, waar werknemers hun grieven kunnen uiten. De inhumane behandeling van gastarbeiders is daarmee zeker niet uitgebannen. Waar Qatar een enorm probleem mee heeft, is implementatie. De wet zegt a maar in de praktijk gebeurt b. Bedrijven overtreden de wet en worden pas teruggefloten als de beleidsvoerders dat opportuun vinden. Je kunt dus ook de vraag stellen of die nieuwe arbeidswetten terzijde worden geschoven zodra het WK is afgelopen. Ik denk van niet, maar het zou kunnen.

De Qatarezen hadden nooit verwacht dat arbeidersrechten een issue zouden worden. Het is oud nieuws. Al jaren publiceert Amnesty International vernietigende rapporten over de leefomstandigheden van de contractarbeiders. Dat was dan telkens een slechte dag voor Qatar, maar de volgende ochtend was de kwestie weer vergeten. De spotlights van het WK hebben dat veranderd. Zodra ze in Doha inzagen hoe zwaar de buitenwereld tilt aan die misstanden, hebben ze doortastend ingegrepen. Maar dat lijkt de inter- nationale gemeenschap niet te beseffen. Het discours rond Qatar bulkt van de vooroordelen. Het is een land waar je een mening over hebt zonder dat je erover hebt nagedacht: het maakt niet uit wat Qatar doet, het moet wel een foute boel zijn. Dat is de mislukking van de Qatarezen: ze hadden de wereld moeten overtuigen van hun goede bedoelingen.

Heeft de toewijzing van het WK het land veranderd?

Dorsey: Niet fundamenteel. Wie dat verwachtte, is naïef. Wel is er de laatste tien jaar debat over zaken die voorheen taboe waren. Men praat over inburgering van buitenlandse arbeiders, zelfs over het toekennen van de Qatarese nationaliteit. De impact daarvan zou ongezien zijn, in een land waar amper 12 procent van de inwoners staatsburger is.

Een heel andere kwestie is de behandeling van de lgbtq-gemeenschap. Net zoals in de meeste moslimlanden staat de overgrote meerderheid van de Qatarezen daar uiterst negatief tegenover, bewijzen opiniepeilingen. Zelfs al zou je lgbtq-rechten wettelijk verankeren, in de praktijk zou het weinig veranderen, vrees ik.

Qatarese fans. ‘Amper 12 procent is staatsburger.’
Qatarese fans. ‘Amper 12 procent is staatsburger.’ © Getty images

Qatar bouwde peperdure stadions die na het WK amper gebruikt zullen worden. Dat stuit tegen de borst.

Dorsey: Als jij je bankrekening leeghaalt en je geld door de plee wilt spoelen, dan is dat jouw zaak. De Qatarezen mogen zelf beslissen waar zij hun centen aan spenderen, nee? West-Europese landen zouden het niet kunnen om eventjes zes nieuwe stadions op te trekken, louter voor het plezier van één toernooi. Het Westen bestempelt dat als verspilling, maar speelt daar heus geen jaloezie? De Qatarezen hebben meer middelen en meer mogelijkheden. Zij doen wat het Westen niet meer kan.

Qatar heeft veel meer uitgegeven dan gebruikelijk is, zowel om het WK binnen te halen als aan de organisatie zelf. Maar als je het beschouwt als een investering in soft power – in defensie, eigenlijk – dan valt het best mee. Er zijn nog manieren waarop Qatar een emotionele band opbouwt met het Westen. De Qatarezen gaan samenwerkingen aan met ’s werelds grootste universiteiten en kopen massaal moderne kunst aan. Ze spelen een cruciale rol in het internationale vliegverkeer: de luchthaven van Doha is de hub die west en oost verbindt, en elke zakenreiziger zal je vertellen dat Qatar Airways wellicht de beste luchtvaartmaatschappij ter wereld is.

Ook nieuwszender Al Jazeera, een belangrijke stem in het Midden-Oosten, is Qatarees. Is er op Al Jazeera ruimte voor kritiek op Qatar?

Dorsey: Van tijd tot tijd wel. Al Jazeera draaide reportages over de leefomstandigheden van de gastarbeiders. De zender durft best scherp te zijn, al wordt de Qatarese koninklijke familie nooit openlijk aangepakt. Over het algemeen is het een uitstekende nieuwszender, op het niveau van BBC of CNN.

Via Al Jazeera en Qatar Airways probeert Qatar zijn economie te diversifiëren. In de Golf werkt 70 procent van de arbeidspopulatie voor de overheid. De privésector moet er nog worden opgebouwd.

Probeert Qatar minder afhankelijk te worden van zijn olie- en gasexport?

Dorsey: Qatar zit op ’s werelds derde grootste gasbel, en de meeste analisten verwachten dat gas nog een behoorlijk lange levensduur heeft, zeker langer dan olie. Ooit zal er een transitie naar schonere energie komen, maar daar liggen de Golfstaten niet van wakker. Nu de gasprijs door het dak is gegaan, puilt de Qatarese schatkist uit. Er is reserve om zowat alles te ondernemen waar de Qatarezen hun zinnen op zetten.

Is het een goede zaak dat er een WK wordt gespeeld in het Midden-Oosten?

Dorsey: Ik vind van wel. De critici zeggen dat dit wereldkampioenschap een akelig regime legitimeert, en trekken de vergelijking met de Olympische Spelen in 1936 in Berlijn of het WK voetbal in 1978 ten tijde van de Argentijnse junta. Ik zie persoonlijk weinig gelijkenissen tussen het Qatar van vandaag en het Duitsland van de jaren dertig of het Argentinië van de jaren zeventig.

Je blijft zitten met het onloochenbare feit dat je een sporttoernooi houdt in een land dat mensenrechten schendt. Jammer genoeg bestaan er veel landen die mensenrechten schenden: de voorbije WK’s voetbal werden gehouden in Zuid-Afrika, Brazilië en Rusland. Als we dat soort landen voortaan mijden, dan verdeel je de sportwereld in tweeën. Dan zet je de democratieën en de niet-democratische regimes tegenover elkaar, met de VS en China als leidende grootmachten van ieder kamp. Zo’n bipolaire wereld is moreel misschien comfortabeler, maar ook gevaarlijker en onvoorspelbaarder. En wat geldt als ‘democratisch’? Zitten Hongarije en Polen in ons kamp of in het andere? Wat met Italië en Zweden, nu extreemrechts daar aan de macht is?

De architectuur van het Al Bayt-stadion in Al Khor verwijst naar bedoeïenententen.
De architectuur van het Al Bayt-stadion in Al Khor verwijst naar bedoeïenententen. © Getty images

Deze discussie komt over een paar jaar terug in verhevigde vorm: Saudi-Arabië bereidt een bid voor op het WK van 2030 (in een trio-organisatie met Griekenland en Egypte, nvdr). In Saudi-Arabië is het met de mensenrechten nog veel erger gesteld dan in Qatar.

Onder andere de Deense nationale ploeg is van plan een statement te maken tijdens de Wereldbeker.

Dorsey: Dat zal wel goedbedoeld zijn, maar ik vind het niet erg consequent. Waarom nu zo’n actie en niet vier jaar geleden, bij het WK in Rusland? Wie anderen de les leest, moet zelf recht in de schoenen staan. Denemarken gaat uiterst hardvochtig om met migranten. Stel dat Denemarken een sporttoernooi organiseert en er protestacties komen tegen het Deense migratiebeleid. Zouden ze dat fijn vinden of zouden ze zeggen: waar bemoeien jullie je mee?

Ik was laatst in Denemarken om er met Nadia Nadim te spreken, een Deense voetbalinternational van Afghaanse afkomst. Nadim ijvert voor de rechten van Afghaanse vrouwen en kreeg in Denemarken forse kritiek omdat ze financiële steun van Qatar had geaccepteerd. Leg mij eens uit waarom ze die steun zou moeten weigeren. Weinigen geloven het wanneer ik het zeg, maar Qatar doet vrij veel voor gezinnen op het arme Afghaanse platteland, en richt zich specifiek op vrouwenrechten. Het is alsof men niet kan vatten dat er ook weleens iets goeds uit dat land komt.

Welke rol speelt de oorlog in Oekraïne? Europa heeft Qatar en het Qatarese gas nodig als het niet meer afhankelijk wil zijn van Rusland.

Dorsey:(knikt) Voor de bühne wordt Qatar op de vingers getikt, maar achter de schermen halen de Europese regeringsleiders de banden aan. Hypocriet, maar zo gaat het wel vaker in de geopolitiek.

James Dorsey

Geboren in 1951

Sinds 1973: bracht voor The Wall Street Journal en The New York Times verslag uit over talloze oorlogen en conflicten

1980: genomineerd voor een Pulitzer Prize

1988: tweede Pulitzer-nominatie

2013: codirecteur van het Instituut voor Fancultuur aan de universiteit van Würzburg

2016: publiceert The Turbulent World of Middle Eastern Soccer

Belgische bouwheer Besix: ‘Qatar wil gidsland zijn’

Het belangrijkste Belgische bedrijf dat actief is in Qatar is met voorsprong bouwbedrijf Besix. Voor het WK bouwde het tussen 2014 en 2019 het Al Janoub-stadion en renoveerde het het Khalifa-stadion. In die periode gebeurden drie dodelijke ongevallen.

Besix krijgt van vakbonden en mensenrechtenorganisaties publieke lof voor de manier waarop het zijn werknemers behandelt. Toch zegt Geert Aelbrecht, chief people officer van Besix, dat het daarmee niet meteen een voortrekkersrol wilde spelen in de regio. ‘We passen die sociale rechten al veel langer toe in het Midden-Oosten en elders. Dat heeft dus niet met het WK in Qatar te maken. Besix voert grote, technisch complexe en iconische bouwwerken uit. Dat doe je niet met personeel dat zich slecht behandeld voelt.’

Aelbrecht vindt dat de nieuwe arbeidswet uitgerold moet worden naar de andere golfstaten. ‘Qatar neemt op dat vlak de leidende rol in de regio. Het voerde bijvoorbeeld een minimumloon in en nu zie je dat de Verenigde Arabische Emiraten dat ook gaan doen. Dat is ook de reden waarom Besix niet voor een WK-boycot is. Qatar wil gidsland in de regio zijn en meer buitenlandse investeringen en niet-fossiele industrie aantrekken. Wij ondersteunen die evolutie en verkleinen zo het risico dat goede maatregelen worden teruggeschroefd.’

Luc Cortebeeck over de nieuwe arbeidswet: ‘Een groot verschil tussen theorie en praktijk’

In 2016 schreef Luc Cortebeeck, toen vicevoorzitter van de Internationale Arbeidsorganisatie (IAO) een ophefmakend rapport over de leef- en werkomstandigheden van de buitenlandse arbeiders in Qatar. Onder druk van de IAO werd een jaar later een nieuwe arbeidswet ingevoerd. Cortebeeck ging de toestand indertijd zelf ter plaatse inspecteren.

‘In het begin werden ons vooral mooie compounds getoond. Maar we brachten ook onaangekondigde en nachtelijke bezoeken aan de barakken waar tienduizenden arbeiders uit Nepal, India en de Filipijnen verbleven. Daar was de toestand helemaal anders. Het waren smerige, overbevolkte werkkampen. Schrijnende toestanden. In een kleine kamer stonden stapelbedden voor 14 tot 16 arbeiders. Ik word nog altijd misselijk als ik terugdenk aan de stank van het sanitair. Ik heb de hele nacht gepraat met die sukkelaars. Vreselijke verhalen vertelden ze. Hoe ze elke dag meer dan twaalf uur moesten werken, ook tijdens ondraaglijk hete middaguren. Velen werden niet of onvoldoende betaald en als ze daarover klaagden, belde hun baas de politie en werden ze opgesloten in een detentiecentrum.’

Een nieuwe arbeidswet moest een einde maken aan de ergste misbruiken. Er werd een minimumloon ingevoerd van ongeveer 250 euro per maand. Uit het IAO-onderzoek was gebleken dat meer dan 900 bedrijven hun werknemers te weinig of te laat hadden betaald. Er kwam een fonds om de benadeelde arbeiders een schadevergoeding te betalen. Een klachtendienst moest arbeiders bijstaan als ze slecht behandeld werden en er kwam een werkverbod tijdens de heetste uren van de dag.

Luc Cortebeeck noemde de nieuwe arbeidswet aanvankelijk ‘revolutionair’. ‘Dat woord zou ik nu niet meer gebruiken. Toen was ik nog redelijk optimistisch omdat de nieuwe wet een grote stap vooruit was. Helaas moeten we nu vaststellen dat er nog een grote kloof bestaat tussen theorie en praktijk.’

Reageren op dit artikel kan u door een e-mail te sturen naar lezersbrieven@knack.be. Uw reactie wordt dan mogelijk meegenomen in het volgende nummer.

Partner Content