Europees dilemma tussen Oekraïense strijd en Poolse rechtsstaat

Oekraïens president Volodymr Zelensky en Pools president Andrzej Duda op 31 augustus 2019.

De Europese Commissie wil de coronamiljarden aan Polen overmaken. De Vlaamse liberalen zijn sceptisch, N-VA vindt de oorlog in Oekraïne belangrijker.

Sinds de PiS-regering van premier Matteusz Morawiecki in Polen aan de macht is, leven Warschau en Brussel op gespannen voet. Twistappel is de manier waarop de regering Morawiecki met de Poolse rechtsstaat omgaat. Een klein jaar geleden maakte de Europese Commissie onder de auspiciën van Didier Reynders een kritisch rapport op waarin het gebrek aan checks en balances aan de kaak werd gesteld. ‘De hervormingen die sinds 2015 zijn doorgevoerd, hebben de onafhankelijkheid van de rechterlijke macht aangetast’, klinkt het. Het Europees Hof van Justitie greep niet veel later in. De zogenaamde Poolse disciplinaire kamer, waarin regeringsbenoemde rechters kritische collega’s kunnen kortwieken, kwam Polen op een dwangsom van 1 miljoen euro per dag te staan.

Dat is al bij al een bescheiden sanctie in vergelijking met de 36 miljard euro aan subsidies en goedkope leningen waar Polen via het zogenaamde coronaherstelfonds van 750 miljard euro (prijzen van 2018) aanspraak op maakt. Dat miljardenbedrag is evenwel gekoppeld aan voorwaarden en aanbevelingen, waaronder het respect voor de rechtsstaat. Wegens gebrek aan Pools initiatief weigerde de Commissie tot voor kort het vereiste nationale herstelplan van de Poolse regering goed te keuren – het coronageld bleef met andere woorden in Brussel. Maar daar komt misschien snel verandering in: afgelopen woensdag besliste de Commissie onder impuls van voorzitter Ursula von der Leyen om het Poolse plan wél goed te keuren.

Ik kan me geen andere dossiers bedenken waar de onenigheid binnen de Commissie op deze manier naar buiten komt

Peter Van Elsuwege

Professor Europees Recht (UGent)

Oekraïne

Vermoedelijk speelt de oorlog in Oekraïne een rol. In tegenstelling tot Hongarije, dat ook nog geen cent ontvangen heeft, toont Polen zich een trouwe bondgenoot van Oekraïens president Volodymyr Zelensky. Van alle Europese lidstaten heeft Polen het meeste militaire, financiële en humanitaire steun geschonken. Bovendien biedt het Brusselse charmeoffensief de strategische kans om de balsturige doch invloedrijke Visegrádgroep, waarin Polen en Hongarije over Oekraïne op ramkoers liggen, verder uit elkaar te spelen. Daarnaast, zo luidt het, wil Frankrijk als roterend voorzitter van de Europese lidstaten nog voor het einde van de maand een akkoord bereiken over de minimumbelasting van 15 procent voor multinationals. Polen ligt momenteel in de weg en dat kunnen de coronamiljarden misschien wel verhelpen. 

Ondanks bovenstaande argumenten verliep de goedkeuring van het Poolse herstelplan in de Commissie woensdag erg moeilijk. Zowel Margrethe Vestager als Frans Timmermans, beide vicevoorzitter van de Commissie, stemden tegen de goedkeuring. Daarnaast uitten uitgerekend de twee bevoegde eurocommissarissen, Didier Reynders en Vera Jourova, hun bezorgdheid over de gang van zaken. ‘In de ongekende context van de Russische agressieoorlog tegen Oekraïne moet de Commissie – nu meer dan ooit – duidelijk zijn over hoe belangrijk het voor de Europese Unie is dat onze fundamentele waarden worden gerespecteerd, inclusief voor Polen’, klinkt het in een uitgelekte brief die onder meer La Libre Belgique kon inkijken.

Volgens professor Europees Recht Peter Van Elsuwege (UGent) een hoogst ongewone gang van zaken.  ‘Normaal streeft het college van commissarissen in de praktijk naar consensus en verloopt de besluitvorming discreet. Ik kan me geen andere dossiers bedenken waar de onenigheid binnen de Commissie op deze manier naar buiten komt’, klinkt het. Von der Leyen verdedigt zich: de middelen zullen alleen worden vrijgemaakt indien Polen aan specifieke mijlpalen haalt. Zonder vooruitgang geen centen, klinkt het. Zo verwacht Brussel van de Poolse regering tegen eind juni diepgaande hervormingen aan het rechtsapparaat. Volgens waarnemers is dat evenwel een totaal onhaalbare tijdsspanne om het aangetaste rechtsapparaat grondig te herstellen.

Noodrem

Eerder op de week keurde het Lagerhuis van het Poolse parlement alvast een wet goed om de disciplinaire kamer af te schaffen. Probleem: de kamer wordt vervangen door een nieuw college, de professionele aansprakelijkheidskamer, waarin de reeds benoemde rechters opnieuw kunnen terechtkomen – aangezien elke benoeming via de Poolse president Andrej Duda (PiS) moet passeren blijft de onafhankelijkheid van de benoemingen voorlopig een vraagteken. Bovendien zijn er nog tal van andere problemen met de Poolse rechtsstaat, waaronder de rol van het Poolse Hooggerechtshof en het Constitutionele Tribunaal.

Veel zal dus afhangen van de strengheid die de Commissie aan de dag zal leggen. Daarnaast spelen ook de Europese lidstaten nog een rol. Eerst en vooral moeten de lidstaten het herstelplan van Polen binnen enkele weken met een gekwalificeerde meerderheid goedkeuren. Vermoedelijk zullen vooral de Benelux-landen en de Scandinavische landen op de rem trappen. Tijdens de plenaire vergadering zei premier Alexander De Croo (Open VLD) dat hij de analyse van de Commissie met de nodige scepsis eerst wil bestuderen. ‘We moeten bekijken of de eventuele verbeteringen ook duurzaam en blijvend zijn.’

Het was Kamerlid Patrick Dewael, die zijn partijgenoot over de kwestie interpelleerde. ‘Het respect voor de rechtsstaat is van fundamenteel belang voor de Europese Unie. Poolse rechters die het aandurven om tegen het regime in te gaan worden geconfronteerd met tuchtsancties of zelfs ontslag’, klonk het. Gegeven de Poolse steun aan Oekraïne vindt oppositie-Kamerlid Theo Francken (N-VA) dat het geld wel moet rollen. ‘Ik had gehoopt dat oorlog in Europa nieuwe kans zou geven aan intra-EU Oost-West relaties.’ Dewael is het daar niet mee eens: ‘Turkije ving in de nasleep van de vluchtelingencrisis ook miljoenen migranten op, maar dat maakte van het land ook geen modelstaat.’

In ieder geval hebben de lidstaten nog een stok achter de deur indien Polen zich niet aan de afspraak houdt. Het was Nederlands premier Mark Rutte (VVD) die tijdens de onderhandelingen over het herstelfonds nog een alarmbelprocedure uit de brand kon slepen. Indien een lidstaat meent dat een andere zich niet aan de gemaakte afspraken houdt, kan die aan de noodrem trekken en betalingen blokkeren. In dat geval belandt de kwestie op het bord van de Europese staatshoofden en regeringsleiders, die met eenparigheid van stemmen het euvel moeten oplossen. Volgens Dewael alvast het overwegen waard indien het zover komt. ‘Het is een hypothetische discussie, maar we mogen die piste zeker niet uitsluiten’, klinkt het.

Fout opgemerkt of meer nieuws? Meld het hier

Partner Content