'We bevinden ons op een uniek moment in onze geschiedenis. Nooit eerder waren we ons zo bewust van wat we de planeet aandoen en nooit eerder hadden we zoveel mogelijkheden om er iets aan te doen. We hebben allemaal de verantwoordelijkheid om voor onze blauwe planeet te zorgen. De toekomst van de mensheid en al het huidige leven op Aarde hangt van ons af.'

Sir David Attenborough, BBC
Sir David Attenborough © BBC

Aan het woord is een bedrukte Sir David Attenborough in de zevende en laatste aflevering van de BBC-reeks Blue Planet II omringd door plastic afval, ergens op een verlaten strand. Het sluitstuk van de indrukwekkende serie over de wonderen van de oceaan is volledig gewijd aan de verwoestende effecten van de mensheid op deze bron van alle leven. We zien albatrossen hun jongen voeden met plastic, een karetschildpad die verstrikt raakt in plastic afval en een groep grienden die rouwt om het verlies van een pasgeboren jong nadat het door plastic gecontamineerde melk kreeg van zijn moeder.

Het mysterie van het vermiste plastic

De waarschuwing van Attenborough komt niets te vroeg. Hoewel plastic nog maar 60 jaar bestaat, heeft het onze wereld in een mum van tijd compleet veranderd en geleid ot het plastic tijdperk. Onlangs raakte bekend dat de Great Pacific Garbage Patch maar liefst 16 keer groter is dan eerst gedacht. De grootste plastic vuilnisbelt op zee blijkt maar liefst drie keer zo groot als Frankrijk, of een derde van Europa.

Dat is geen verrassing als je bedenkt dat van de 300 miljoen ton plastic die jaarlijks wereldwijd wordt geproduceerd, er elk jaar zo'n 8 miljoen ton in de oceaan terecht komt, dat is het equivalent van 35 scheepscontainers per uur. En dat terwijl de helft van de mensheid afhankelijk is van de zee om te overleven. Bovendien blijkt volgens het onderzoeksproject TOPIOS (Tracking Of Plastic In Our Seas) 99 procent van het plastic afval in de oceaan vermist te zijn. Van de 5 miljoen ton plastic dat in 2010 in de oceaan eindigde, bevindt zich slechts 250.000 ton zich op het wateroppervlak. Waar is de rest dan naartoe? Wellicht zit het verspreid in de waterkolom, verdween het in de magen van vogels en vissen of ligt het op de bodem van de zee. Onderzoekers ontdekten recent dat zeeleven dat in de Marianentrog, de diepste plek op Aarde leeft, plastic in hun magen heeft. 100 procent van de zeeschildpaddensoorten, 59 procent van de walvissensoorten en 40 procent van de zeevogelsoorten heeft plastic afval in zich.

99 procent van het plastic afval in de oceaan is vermist

'Voor Blue Planet II deden we de voorbije vier jaar 125 filmexpedities in 39 landen doorheen elke oceaan en letterlijk overal zagen we plastic afval', vertelt uitvoerend producent van de reeks, James Honeyborne bij de opening van het Ocean Plastics Lab, een wetenschappelijke expo over de impact van plastic afval op onze zeeën in het Europees Parlement. 'Het was echter initieel niet de bedoeling om van Blue Planet II een campagnefilm te maken of om er iets mee op de agenda te zetten. Wat we wilden doen was het verhaal vertellen van de oceanen zoals ze er vandaag aan toe zijn. Met dat idee in het achterhoofd, konden we gewoon niet rond het vele plastic. Plastic was overal en het werd een verhaal op zichzelf. We moesten het verhaal vertellen zoals het was. '

Plastic kwallen

Vissen die verstrikt raken in de rommel en verhongeren omdat ze niet meer kunnen zwemmen of naar de bodem van de zee zinken, zeedieren en vogels die plastic consumeren, zoals plastic zakjes die er in het water uitzien als kwallen, waardoor hun voedselpassage geblokkeerd raakt en de dieren niet meer kunnen eten of stoppen met eten omdat ze zich vol voelen en sterven,... Het zijn hartverscheurende beelden die een nooit geziene impact hebben gehad op de miljoenen kijkers van Blue Planet II wereldwijd.

Zeedieren en vogels consumeren plastic zakjes omdat die er in het water uitzien als kwallen., BBC
Zeedieren en vogels consumeren plastic zakjes omdat die er in het water uitzien als kwallen. © BBC

In het Verenigd Koninkrijk verzamelden bezorgde burgers zich na de televisiereeks om stranden schoon te maken, anderen voeren sinds kort zogenaamde plastic attacks uit in supermarkten, waarbij ze al het plastic rond de producten in de winkel achterlaten. Ook in België kreeg het initiatief onlangs navolging. De Britse overheid nam maatregelen om schadelijke plastickorrels uit schoonheidsproducten te krijgen en voerde een taks op plastic zakjes in. De Britse Queen bande alle plastic rietjes en flesjes aan het Britse hof en tegen eind dit jaar moet er een wet zijn die rietjes, wattenstaafjes, roerstokjes en cocktailprikkers uit plastic in het hele land verbiedt. Experts spreken van een ongezien 'Blue Planet-effect'.

'Uit een studie blijkt dat 25 procent van de Britse kijkers zijn gedrag heeft veranderd na het zien van de reeks, al hebben we mensen nooit opgeroepen om hun plastic achter te laten in de supermarkt.'

James Honeyborne

Honeyborne reageert verbaasd: 'Is dat een officiële term? Ik weet zelfs niet wat ik daaronder moet verstaan. Maar het is waar dat heel veel mensen geëmotioneerd waren door de reeks en actie hebben ondernomen. Uit een studie blijkt dat 25 procent van de Britse kijkers zijn gedrag heeft veranderd na het zien van de reeks, al hebben we mensen nooit opgeroepen om hun plastic achter te laten in de supermarkt. (lacht) Blue Planet was blijkbaar de wake-upcall die we allemaal nodig hadden.'

James Honeyborne, executive producer Blue Planet II, Twitter
James Honeyborne, executive producer Blue Planet II © Twitter

Had u verwacht dat Blue Planet zo hevig zou inslaan bij het publiek?

James Honeyborne: 'Als documentairemaker hoop je altijd dat je film een impact zal hebben, maar dat het tot zo'n omvang zou uitgroeien, was voor ons een totale verrassing. Het is prachtig om te zien dat mensen zich steeds meer verbonden voelen met het leven onder de golven en dat ze er echt om geven. Dat lijkt zich dan ook te vertalen in een gevoel om iets te doen. We zien dat mensen actie willen ondernemen. Dat is buitengewoon. Ik denk dat we een beslissend moment bereikt hebben waarbij mensen beseffen dat de wereldoceanen zich in een crisis bevinden end at er iets moet gebeuren.'

'Als documentairemaker hoop je altijd dat je film een impact zal hebben, maar dat het tot zo'n omvang zou uitgroeien, was voor ons een totale verrassing.'

Het probleem van plastic afval is niet nieuw is. We worden er al jaren mee geconfronteerd. Waarom slaagde Blue Planet II er wel in om de mensen hun aandacht te grijpen?

Honeyborne: 'De oceaan lijkt koud en donker, vol slijmerige vissen. Dat is niet meteen een wereld waar we ons als mens mee verbonden voelen. Wat we hebben gedaan, is van de dieren in de oceaan personages gemaakt die mensen kunnen leren kennen. Als we door onze film kijkers kunnen laten verbonden voelen met die wereld, dan zullen ze er beginnen om geven. En als mensen om iets beginnen te geven, zullen ze het willen beschermen en dat is wat we nu zien gebeuren.'

Waarom wilde u aanvankelijk niet dat Blue Planet II een aanklacht tegen ons plasticgebruik zou zijn?

Honeyborne: 'Het belangrijkste voor mij is om mensen te inspireren over het wonder en grootsheid van zeewezens en het leven in de oceaan. Er zijn zoveel fantastische dierenverhalen die verteld moeten worden, maar ook over de nieuwe ontdekkingen in de wetenschap en de technologie valt heel wat te zeggen. Eens we ter plekke waren, maar eens we daar waren realiseerden we ons dat het portret van de wereldoceanen niet volledig was als we die andere verhalen over plastic verzwegen. Plastic is een heel zichtbare, wijdverspreide vorm van afval dat zelfs tot in de diepste delen van de zee is doorgedrongen. Bovendien duurt het honderden jaren voor het afgebroken wordt.'

Wat was voor u persoonlijk de meest ontroerende scène uit Blue Planet II?

Honeyborne: 'Het was heel droevig om te zien dat er een schildpad verstrikt zat in plastic. Een van onze cameramannen slaagde er gelukkig in om het dier te bevrijden. Ook was er een jonge albatros waarvan de maag gespiest was door een plastic tandenstoker die het van zijn ouders had gekregen omdat ze dachten dat het voedsel was. Maar het beeld dat mij het meest naar het hart greep, was de babypotvis die hardnekkig een plastic emmer probeerde te verorberen in de veronderstelling dat het een voedzame lekkernij was. Het was dan ook een huzarenstukje voor onze cameraman om de emmer bij de potvis weg te halen. Het dier dacht dat de cameraman een spelletje speelde en sleurde hem op een gegeven moment helemaal mee naar de diepzee . Net omdat een van onze teamleden door het oog van de naald kroop door dat te doen, grijpt het mij zo erg aan.'

De British Plastics Federation was enigszins misnoegd dat de dood van een babygriend in de reeks gelinkt werd aan plastic. Volgens haar is plastic niet zozeer een bron van gifstoffen, maar wel de chemicaliën die 40 jaar geleden al verbannen werden. Hoe reageert u daar op?

Honeyborne: 'We zeggen in de reeks heel duidelijk dat we niet zeker zijn dat plastic de oorzaak is voor de dood van de griend, maar dat dat wel zou kunnen. De moederpotvis was zo ontzet dat ze ons niet dichterbij liet komen en uiteindelijk wegzwom met het jong. Er was dus geen enkele mogelijkheid om een autopsie uit te voeren. Maar uit gesprekken met wetenschappers en uit nog ongepubliceerde papers weten we dat vergiftiging door plastic een groot en opkomend probleem is en we wilden deze verontrustende wetenschap zo goed als mogelijk weergeven in de reeks. Vooral omdat sommige van deze grote dieren de meest gecontamineerde wezens op de planeet zijn aangezien de concentratie van chemicaliën zich in hun lichamen voortdurend opstapelt. Het is perfect mogelijk dat plastic daar een rol in speelt.'

'Tot nu toe was onze relatie met de oceaan nogal onveranderd. We hebben er alles wat we wilden uit gehaald en alles wat we niet wilden erin gegooid. Dat kan eigenlijk niet meer zo doorgaan.'

Bijna elk levend wezen op deze planeet heeft microplastics in zich, ook de mens. Het zit in ons kraanwater, in flessenwater, in de vissen en het zeezout die we consumeren en onze cosmetica. Maar we weten dus niet hoe schadelijk ze zijn voor onze gezondheid?

Honeyborne: 'Inderdaad. Vandaar dat we ook dringend oproepen om meer wetenschappelijk onderzoek rond dat thema te doen. We weten dat plastic in de oceaan zich bindt aan giftige chemicaliën en we weten dat het als microplastics wordt opgegeten door een groot aantal dieren. Wat we niet weten is welke effect het heeft in welke organismen. Want er zijn zoveel verschillende organismen die microplastics eten, van koralen tot kleine visjes tot filtervoedende mossels. Er is nog zoveel onontgonnen wetenschappelijk terrein vooraleer we een volledig beeld van het probleem kunnen schetsen. Gelukkig is er heel wat interesse vanuit wetenschappelijke hoek.'

Honeyborne: 'Het was een huzarenstukje voor onze cameraman om de emmer bij de potvis weg te halen.', BBC
Honeyborne: 'Het was een huzarenstukje voor onze cameraman om de emmer bij de potvis weg te halen.' © BBC

Als we vandaag niets doen aan ons plasticgebruik, hoe zal het in de toekomst gesteld zijn met de gezondheid van de oceanen?

Honeyborne: 'De gezondheid van de oceanen heeft een invloed op ons allemaal. Ze is fundamenteel voor het voortbestaan van onze planeet. Maar de oceanen krijgen vandaag te maken met heel wat stressfactoren die momenteel samenkomen en elkaar voeden. Er is de grote hoeveelheid vervuiling door plastic en visserij in de zeeën, maar ook ongereglementeerde overbevissing in sommige delen van de wereldoceanen en de opwarming van het oppervlaktewater waardoor vispopulaties moeten verhuizen. Het is goed mogelijk dat de gezondheid van de oceanen achteruit zal gaan als al deze factoren een rol beginnen te spelen en dat is waar mensen ontzettend bezorgd om zijn.'

U bent hier in het Europees Parlement, waar u ook een toespraak gaf voor de parlementsleden. Wat is uw boodschap aan de Europese politici van vandaag?

Honeyborne: 'Het is belangrijk dat het gesprek hierover verder gaat met een zo groot mogelijk publiek. We moeten in zoveel mogelijk landen mensen achter de idee krijgen dat we ons gedrag moeten aanpassen. Zoals we nu bezig zijn, slaapwandelen we recht een plastic afvalcrisis binnen. Tot nu toe was onze relatie met de oceaan nogal onveranderd. We hebben er alles wat we wilden uit gehaald en alles wat we niet wilden erin gegooid. Dat kan eigenlijk niet meer zo doorgaan.'

'We bevinden ons op een uniek moment in onze geschiedenis. Nooit eerder waren we ons zo bewust van wat we de planeet aandoen en nooit eerder hadden we zoveel mogelijkheden om er iets aan te doen. We hebben allemaal de verantwoordelijkheid om voor onze blauwe planeet te zorgen. De toekomst van de mensheid en al het huidige leven op Aarde hangt van ons af.'Aan het woord is een bedrukte Sir David Attenborough in de zevende en laatste aflevering van de BBC-reeks Blue Planet II omringd door plastic afval, ergens op een verlaten strand. Het sluitstuk van de indrukwekkende serie over de wonderen van de oceaan is volledig gewijd aan de verwoestende effecten van de mensheid op deze bron van alle leven. We zien albatrossen hun jongen voeden met plastic, een karetschildpad die verstrikt raakt in plastic afval en een groep grienden die rouwt om het verlies van een pasgeboren jong nadat het door plastic gecontamineerde melk kreeg van zijn moeder. De waarschuwing van Attenborough komt niets te vroeg. Hoewel plastic nog maar 60 jaar bestaat, heeft het onze wereld in een mum van tijd compleet veranderd en geleid ot het plastic tijdperk. Onlangs raakte bekend dat de Great Pacific Garbage Patch maar liefst 16 keer groter is dan eerst gedacht. De grootste plastic vuilnisbelt op zee blijkt maar liefst drie keer zo groot als Frankrijk, of een derde van Europa. Dat is geen verrassing als je bedenkt dat van de 300 miljoen ton plastic die jaarlijks wereldwijd wordt geproduceerd, er elk jaar zo'n 8 miljoen ton in de oceaan terecht komt, dat is het equivalent van 35 scheepscontainers per uur. En dat terwijl de helft van de mensheid afhankelijk is van de zee om te overleven. Bovendien blijkt volgens het onderzoeksproject TOPIOS (Tracking Of Plastic In Our Seas) 99 procent van het plastic afval in de oceaan vermist te zijn. Van de 5 miljoen ton plastic dat in 2010 in de oceaan eindigde, bevindt zich slechts 250.000 ton zich op het wateroppervlak. Waar is de rest dan naartoe? Wellicht zit het verspreid in de waterkolom, verdween het in de magen van vogels en vissen of ligt het op de bodem van de zee. Onderzoekers ontdekten recent dat zeeleven dat in de Marianentrog, de diepste plek op Aarde leeft, plastic in hun magen heeft. 100 procent van de zeeschildpaddensoorten, 59 procent van de walvissensoorten en 40 procent van de zeevogelsoorten heeft plastic afval in zich. 'Voor Blue Planet II deden we de voorbije vier jaar 125 filmexpedities in 39 landen doorheen elke oceaan en letterlijk overal zagen we plastic afval', vertelt uitvoerend producent van de reeks, James Honeyborne bij de opening van het Ocean Plastics Lab, een wetenschappelijke expo over de impact van plastic afval op onze zeeën in het Europees Parlement. 'Het was echter initieel niet de bedoeling om van Blue Planet II een campagnefilm te maken of om er iets mee op de agenda te zetten. Wat we wilden doen was het verhaal vertellen van de oceanen zoals ze er vandaag aan toe zijn. Met dat idee in het achterhoofd, konden we gewoon niet rond het vele plastic. Plastic was overal en het werd een verhaal op zichzelf. We moesten het verhaal vertellen zoals het was. 'Vissen die verstrikt raken in de rommel en verhongeren omdat ze niet meer kunnen zwemmen of naar de bodem van de zee zinken, zeedieren en vogels die plastic consumeren, zoals plastic zakjes die er in het water uitzien als kwallen, waardoor hun voedselpassage geblokkeerd raakt en de dieren niet meer kunnen eten of stoppen met eten omdat ze zich vol voelen en sterven,... Het zijn hartverscheurende beelden die een nooit geziene impact hebben gehad op de miljoenen kijkers van Blue Planet II wereldwijd. In het Verenigd Koninkrijk verzamelden bezorgde burgers zich na de televisiereeks om stranden schoon te maken, anderen voeren sinds kort zogenaamde plastic attacks uit in supermarkten, waarbij ze al het plastic rond de producten in de winkel achterlaten. Ook in België kreeg het initiatief onlangs navolging. De Britse overheid nam maatregelen om schadelijke plastickorrels uit schoonheidsproducten te krijgen en voerde een taks op plastic zakjes in. De Britse Queen bande alle plastic rietjes en flesjes aan het Britse hof en tegen eind dit jaar moet er een wet zijn die rietjes, wattenstaafjes, roerstokjes en cocktailprikkers uit plastic in het hele land verbiedt. Experts spreken van een ongezien 'Blue Planet-effect'. Honeyborne reageert verbaasd: 'Is dat een officiële term? Ik weet zelfs niet wat ik daaronder moet verstaan. Maar het is waar dat heel veel mensen geëmotioneerd waren door de reeks en actie hebben ondernomen. Uit een studie blijkt dat 25 procent van de Britse kijkers zijn gedrag heeft veranderd na het zien van de reeks, al hebben we mensen nooit opgeroepen om hun plastic achter te laten in de supermarkt. (lacht) Blue Planet was blijkbaar de wake-upcall die we allemaal nodig hadden.'James Honeyborne: 'Als documentairemaker hoop je altijd dat je film een impact zal hebben, maar dat het tot zo'n omvang zou uitgroeien, was voor ons een totale verrassing. Het is prachtig om te zien dat mensen zich steeds meer verbonden voelen met het leven onder de golven en dat ze er echt om geven. Dat lijkt zich dan ook te vertalen in een gevoel om iets te doen. We zien dat mensen actie willen ondernemen. Dat is buitengewoon. Ik denk dat we een beslissend moment bereikt hebben waarbij mensen beseffen dat de wereldoceanen zich in een crisis bevinden end at er iets moet gebeuren.'Honeyborne: 'De oceaan lijkt koud en donker, vol slijmerige vissen. Dat is niet meteen een wereld waar we ons als mens mee verbonden voelen. Wat we hebben gedaan, is van de dieren in de oceaan personages gemaakt die mensen kunnen leren kennen. Als we door onze film kijkers kunnen laten verbonden voelen met die wereld, dan zullen ze er beginnen om geven. En als mensen om iets beginnen te geven, zullen ze het willen beschermen en dat is wat we nu zien gebeuren.'Honeyborne: 'Het belangrijkste voor mij is om mensen te inspireren over het wonder en grootsheid van zeewezens en het leven in de oceaan. Er zijn zoveel fantastische dierenverhalen die verteld moeten worden, maar ook over de nieuwe ontdekkingen in de wetenschap en de technologie valt heel wat te zeggen. Eens we ter plekke waren, maar eens we daar waren realiseerden we ons dat het portret van de wereldoceanen niet volledig was als we die andere verhalen over plastic verzwegen. Plastic is een heel zichtbare, wijdverspreide vorm van afval dat zelfs tot in de diepste delen van de zee is doorgedrongen. Bovendien duurt het honderden jaren voor het afgebroken wordt.'Honeyborne: 'Het was heel droevig om te zien dat er een schildpad verstrikt zat in plastic. Een van onze cameramannen slaagde er gelukkig in om het dier te bevrijden. Ook was er een jonge albatros waarvan de maag gespiest was door een plastic tandenstoker die het van zijn ouders had gekregen omdat ze dachten dat het voedsel was. Maar het beeld dat mij het meest naar het hart greep, was de babypotvis die hardnekkig een plastic emmer probeerde te verorberen in de veronderstelling dat het een voedzame lekkernij was. Het was dan ook een huzarenstukje voor onze cameraman om de emmer bij de potvis weg te halen. Het dier dacht dat de cameraman een spelletje speelde en sleurde hem op een gegeven moment helemaal mee naar de diepzee . Net omdat een van onze teamleden door het oog van de naald kroop door dat te doen, grijpt het mij zo erg aan.' Honeyborne: 'We zeggen in de reeks heel duidelijk dat we niet zeker zijn dat plastic de oorzaak is voor de dood van de griend, maar dat dat wel zou kunnen. De moederpotvis was zo ontzet dat ze ons niet dichterbij liet komen en uiteindelijk wegzwom met het jong. Er was dus geen enkele mogelijkheid om een autopsie uit te voeren. Maar uit gesprekken met wetenschappers en uit nog ongepubliceerde papers weten we dat vergiftiging door plastic een groot en opkomend probleem is en we wilden deze verontrustende wetenschap zo goed als mogelijk weergeven in de reeks. Vooral omdat sommige van deze grote dieren de meest gecontamineerde wezens op de planeet zijn aangezien de concentratie van chemicaliën zich in hun lichamen voortdurend opstapelt. Het is perfect mogelijk dat plastic daar een rol in speelt.'Honeyborne: 'Inderdaad. Vandaar dat we ook dringend oproepen om meer wetenschappelijk onderzoek rond dat thema te doen. We weten dat plastic in de oceaan zich bindt aan giftige chemicaliën en we weten dat het als microplastics wordt opgegeten door een groot aantal dieren. Wat we niet weten is welke effect het heeft in welke organismen. Want er zijn zoveel verschillende organismen die microplastics eten, van koralen tot kleine visjes tot filtervoedende mossels. Er is nog zoveel onontgonnen wetenschappelijk terrein vooraleer we een volledig beeld van het probleem kunnen schetsen. Gelukkig is er heel wat interesse vanuit wetenschappelijke hoek.' Honeyborne: 'De gezondheid van de oceanen heeft een invloed op ons allemaal. Ze is fundamenteel voor het voortbestaan van onze planeet. Maar de oceanen krijgen vandaag te maken met heel wat stressfactoren die momenteel samenkomen en elkaar voeden. Er is de grote hoeveelheid vervuiling door plastic en visserij in de zeeën, maar ook ongereglementeerde overbevissing in sommige delen van de wereldoceanen en de opwarming van het oppervlaktewater waardoor vispopulaties moeten verhuizen. Het is goed mogelijk dat de gezondheid van de oceanen achteruit zal gaan als al deze factoren een rol beginnen te spelen en dat is waar mensen ontzettend bezorgd om zijn.'Honeyborne: 'Het is belangrijk dat het gesprek hierover verder gaat met een zo groot mogelijk publiek. We moeten in zoveel mogelijk landen mensen achter de idee krijgen dat we ons gedrag moeten aanpassen. Zoals we nu bezig zijn, slaapwandelen we recht een plastic afvalcrisis binnen. Tot nu toe was onze relatie met de oceaan nogal onveranderd. We hebben er alles wat we wilden uit gehaald en alles wat we niet wilden erin gegooid. Dat kan eigenlijk niet meer zo doorgaan.'