Zonder precies een annus horribilis te zijn, zaten er aan 1998 nogal wat zwarte randjes voor kardinaal Godfried Danneels. Het absoluut dieptepunt van de intredes in de priesterseminaries, de drastisch verderschrijdende ontkerkelijking en zowaar een onthutsende primeur die de geschiedenisboeken ingaat: de primaat van België gedagvaard voor een rechtbank in de zaak van een pedofiele priester. Als een opsteker kwam dan recent de uitslag van een VePeC-onderzoek (Vereniging voor Promotie en Communicatie) waaruit blijkt dat de aartsbisschop van Mechelen-Brussel bij het publiek beter scoort dan koning Albert, prins Filip of president Clinton. De kerk zelf komt erg bekaaid uit hetzelfde imago-onderzoek, maar de kerkleider wordt geprezen om zijn evenwichtig, rustig, betrouwbaar en gevoelig optreden.
...

Zonder precies een annus horribilis te zijn, zaten er aan 1998 nogal wat zwarte randjes voor kardinaal Godfried Danneels. Het absoluut dieptepunt van de intredes in de priesterseminaries, de drastisch verderschrijdende ontkerkelijking en zowaar een onthutsende primeur die de geschiedenisboeken ingaat: de primaat van België gedagvaard voor een rechtbank in de zaak van een pedofiele priester. Als een opsteker kwam dan recent de uitslag van een VePeC-onderzoek (Vereniging voor Promotie en Communicatie) waaruit blijkt dat de aartsbisschop van Mechelen-Brussel bij het publiek beter scoort dan koning Albert, prins Filip of president Clinton. De kerk zelf komt erg bekaaid uit hetzelfde imago-onderzoek, maar de kerkleider wordt geprezen om zijn evenwichtig, rustig, betrouwbaar en gevoelig optreden. Godfried Danneels: Was dat onderzoek anders uitgevallen, ik zou er zeker niet enthousiast over geweest zijn. Denk dus niet dat ik daar boven sta, dat zou nogal hoogmoedig zijn. Ik relativeer het wel, er zijn tenslotte nog maar vier personen die door VePeC getest werden op hun imago. Het geeft wel enigszins weer welk imago ik heb, ook al is dat beperkt tot het uiterlijke. Zonder het belang ervan te overtrekken, geeft de uitslag van dat onderzoek me ook rust, want stel je voor dat je de hele tijd moet opboksen tegen een publieke opinie die je vijandig gezind is. Wat mij het meest verwondert, is wel dat de kerk er negatief uitkomt en ikzelf positief, alsof de mij toegeschreven kwaliteiten vreemd zijn aan de kerk en de negatieve aspecten van de kerk aan mij zouden voorbijgaan. Ik ben toch een kerkmens, ik speel de partituur van de kerk, al speel ik ze misschien met mijn eigen accenten en mijn eigen temperament. Dit marketingonderzoek bezorgt mij geen onverdeelde vreugde. Ik wil me zeker niet verheugen over de ruïnes van de kerk in de zin van "haar ongeluk is mijn geluk".Toch is het een doordenkertje van belang: uw eigen populariteit tegenover het barslechte imago van uw instituut.Danneels: De kerk is voor veel mensen een abstract begrip dat herleid wordt tot de paus en de hiërarchie. Ik heb het voordeel een concrete mens van vlees en bloed te zijn, ik ben geen abstractie. Daarenboven ben ik nog geen tweeduizend jaar oud. Op zo'n leeftijd sleep je heel wat mee uit het verleden en worden de fouten duidelijker zichtbaar. De mensen waarderen de graad van menselijkheid die je hebt en het invoelen van bepaalde situaties. Ik speel geen komedie, ik kan mijn fouten toegeven. Ik heb ook een verdienste die ik niet uit mezelf maar van mijn ouders geërfd heb: een zekere rust die ik uitstraal. Men mag ook niet vergeten dat niet iedereen zo geestdriftig over mij gestemd is. Ik word in bepaalde publicaties al twintig jaar niet zo positief voorgesteld. En het negatieve imago van de kerk: ik versta nog steeds niet dat het imago van de kerk in onze streken zo negatief is, terwijl diezelfde kerk in andere streken zo positief geëvalueerd wordt, denk aan Latijns-Amerika, Afrika, Korea. Het ligt dus niet alleen aan de kerk, maar ook aan onze manier van kijken. Ik denk dat we toch een beetje glaucoom hebben in onze ogen.Als u spreekt over de transparantie van uw persoonlijkheid, denkt u dan ook aan uw verschijnen voor de Brusselse rechtbank in de pedofiliezaak van een Brusselse priester?Danneels: Het moge dan overkomen als een blijk van moed, het heeft wel moeite gekost om het te doen. Het was niet plezierig, ik wens het u niet toe. Maar hoe onplezierig ook, ik dacht dat ik het moest doen. Strikt juridisch gezien was ik er niet toe verplicht, want u kunt u voor uw burgerlijke verantwoordelijkheid altijd laten vertegenwoordigen door uw advocaat. Maar ik vond dat ik niet alleen mijn burgerrechten moest opeisen. Een publieke figuur heeft ook verplichtingen ten overstaan van de mensen, hij is verplicht tot een zekere transparantie. En daarom heb ik die stap gezet. In uw zopas gepubliceerde kerstbrochure "Vader" besteedt u 18 van de 42 bladzijden aan een beschrijving van de crisis van de vaderfiguur.Danneels: Ik ben natuurlijk zelf geen vader, ik heb geen kinderen. Ik stel wel een hunkering vast naar de aanwezigheid van de vader. Een vader moet een rustpunt vormen en een zekere stabiliteit geven. In onze samenleving is de vaderfiguur voor een groot stuk afwezig, gewoon omdat hij er niet is of onbekend is. Zelfs zijn symboliserende functie is vaak afwezig, al kunnen ook moeders die functie waarnemen. Maar er moet in het gezin en in de samenleving altijd een instantie zijn die èn de wet èn de barmhartigheid in één persoon incarneert. Ook de wet dient geïncarneerd. Er dient gezegd: zó moet het zijn, en wanneer je dat niet doet, kan je, na tot inkeer gekomen te zijn, opnieuw bij vader terecht. Vroeger had je uiterst kille afstandelijke vaders, zonder enige barmhartigheid en veel auteurs hebben dat weergegeven in hun werk. Nu durven vaders geen eisen meer stellen. Ze abdiceren en gaan een fusie aan met hun kinderen. Voor mij moet de vader krachtig en teder tegelijkertijd zijn. Eigenlijk slaagt een mens daar nooit tenvolle in, alleen God kan tenvolle Vader zijn. Jezus zegt: er is maar één die je echt Vader kan noemen, de Vader in de hemel, al de rest zijn gebroken spiegelbeelden. Is er nog meer dat u zorgen baart in de wereld anno 1998?Danneels: Ik ben dit jaar vooral getroffen geweest door het geweld in Kosovo. Iemand zei: de Balkan is een regio van geweld, ofwel oefent men er geweld uit, ofwel ondergaat men het. En dat klopt. Ik ben zeer onder de indruk gekomen van wat daar gebeurd is en nog gebeurt. En ik ben nog steeds fel begaan met wat er in het gebied van Grote Meren in Afrika gebeurt en in Indonesië. Wanneer je in Indonesië bent, heb je de indruk: die mensen zijn de zachtheid zelf. Maar de Aziatische cultuur is toch nog iets anders dan wat we meestal denken. Hier bij ons ben ik sterk getroffen door de stijgende cijfers van de zelfdoding, vooral bij jongeren. En het geweld op de scholen, niet enkel de pesterijen, maar gewoon de chantage die er gepleegd wordt op leerkrachten. Ik vind de stuurloosheid van de jonge mensen een zeer bedenkelijke zaak. Voorts kom ik steeds opnieuw onder de indruk van alles wat er op wetenschappelijk en technisch gebied aan het gebeuren is: het maakbaar maken van het leven, de genetische manipulatie. Daar heb ik toch vragen bij, in de trant van: evolueert ons hart en ons geweten voldoende mee met onze technische mogelijkheden? We krijgen een wagen om mee te rijden die enorm geperfectioneerd is, maar de chauffeurs evolueren niet mee. De chauffeurs rijden met oude verkeersreglementen die ze dan nog niet altijd onderhouden, terwijl ze niet langer met wagens maar met bolides rijden. De decalage die ontstaat tussen onze technische mogelijkheden en onze morele kwaliteiten, dat boezemt mij schrik in.Is er echt niets positiefs te melden?Danneels: Zeker. Er zijn grootse uitingen van solidariteit bij gebeurtenissen waarbij mensen tonen hoe nabij ze elkaar zijn. De hele emotie die er door een land kan gaan bij wat Sémira is overkomen. De Witte Mars van een paar jaar geleden... Het hart van de mensen is nog niet gescleroseerd, al valt het me op hoe emotioneel dit land kan reageren. De ene golf van emotie verdrijft echter al te vlug de andere. Als je ziet hoe die witte beweging afbrokkelt! Ik denk dat we soms te veel drijven op emoties, het wordt hier soms veeleer een emocratie dan een democratie. De Franse kardinaal Roger Etchegaray zei bij zijn eredoctoraat in Leuven: "Toute dénonciation doit être accompagnée par une annonciation", of met andere woorden, je mag nooit puur negatief reageren. Ik pas dat toe op alles wat er gebeurt met de magistratuur, het gerecht, de politie: je moet iets aan de kaak stellen, maar tegelijkertijd moet je uitzicht bieden op iets nieuws. Hoe ziet u 1998 op kerkelijk vlak?Danneels: Hier en daar heeft men qua intredes in de seminaries een symbolisch getal bereikt, namelijk nul. In feite zijn er dat maar twee minder dan vorig jaar, maar een nul valt psychologisch zwaarder, is moeilijk te verteren. Er zijn vele oorzaken van deze teleurgang: het priester worden betekent geen sociale promotie meer, het priesterleven is integendeel lastig. Het priesterschap wordt meer en meer een spirituele aangelegenheid, men kan het niet meer doen om een sociale activiteit te ontplooien. Vroeger waren er priester-leraars of priester-pioniers op allerlei vlak, enfin de gemengde activiteiten. Nu wordt dat uitgepuurd tot het bijna zuiver religieuze. Dat is moeilijker, want die bijtaken van de priester van vroeger zijn overgenomen door andere instanties. Je moet geen onderpastoor meer worden om een afdeling van het Davidsfonds uit de grond te stampen! Het priesterschap wordt dus zuiverder, maar ook veel moeilijker. Natuurlijk is er ook de Godsverduistering, de irrelevantie van het geloof, "ik ga er niet van sterven wanneer God er niet zou zijn". Langs de andere kant is er een geweldige vraag naar werkelijkheden die achter de horizont liggen. Men komt met een grote kooplust, maar de markt van onze kerk schijnt de gevraagde producten niet in voorraad te hebben. Ik denk dat dit ligt aan het feit dat we niet uit de kerk halen wat erin zit aan mogelijkheden.Namelijk?Danneels: De therapeutische waarde van het geloof. Dat een mens gezond kan worden door het geloof, dat wordt helemaal gemonopoliseerd door buitenkerkelijke instanties, door allerhande overlezers, duivelbezweerders, voorspellers en waarzeggers, de astrologen en de sterrenwichelaars. Toch biedt het christendom een zeer therapeutische kans om ons hart tot rust te brengen, om ons psychisch te genezen. Jezus heeft trouwens eigenlijk niets anders gedaan. we hebben een hygiënisch middel voor de ziekten van de huidige samenleving: het kunnen uitspreken van zijn schuld en vergiffenis bekomen. Hoe kunnen we dat toch zo sterk onderwaarderen en verwaarlozen? Ik heb het hier over de biecht. Maar de zwaarste kritiek op de biecht komt dikwijls precies van priesters.Danneels: De allergie van sommige priesters voor de biecht komt voor een stuk voort uit verhalen die zich op zijn minst al dertig jaar niet meer voordoen. Verhalen over opgelegde biechten bijvoorbeeld. Zulke dingen blijven echter in het collectieve geheugen hangen. Priesters redeneren: ik wil niet vereenzelvigd worden met een kerk die de gewetens koloniseert. Dat is misbruik van de biecht en dat is inderdaad helaas gebeurd. De vele mensen echter die ook vroeger door de biecht diepe vrede gevonden hebben, die schrijven niet in de krant of publiceren geen romans. Het is nu eenmaal dankbaarder om over een ziekte of pathologie een roman te plegen dan over een gezonde mens. De biecht en ook de andere sacramenten, het gebed en de mystiek zijn fundamenteel gezondmakend. Ik ben absoluut overtuigd van de genezende kracht van het geloof. Jung zei het vroeger reeds: een katholieke patiënt raad ik onmiddellijk aan om met zijn priester te gaan spreken en te biechten. Jung was nota bene een protestant. Maar hij zei: het werkt! Ik zeg: het werkt niet alleen, het is ook fundamenteel. Priesters zijn, naast bemiddelaars in het bovennatuurlijke, ook gezondheidswerkers. Zit er voor u magie aan het naderende jaar 2000?Danneels: De nacht van de 31ste december 1999 op de 1ste januari 2000 is een nacht als alle andere. Er gaat niets speciaals gebeuren, tenzij misschien een paar computers die doorslaan en veel verkeersongevallen. Na tweeduizend jaar geschiedenis zou men toch al moeten weten dat telkens wanneer een eeuw wentelt, a fortiori een millennium, dat dan de eschatologische en apocalyptische dromen en spoken in de hersenen van een aantal mensen louter zinsbegoocheling blijken te zijn. We zullen op 1 januari ontwaken in dezelfde wereld, zoals die nu is. Het zal niet afhangen van die nacht, het zal afhangen van of we iets doen aan de verbetering van de wereld. We moeten maar niet wachten tot nieuwjaar 2000. We kunnen daar nu al aan beginnen. 2000 is toch ook een christelijk jubileumjaar.Danneels: Dat is natuurlijk een andere invalshoek. Die is voor mij belangrijk. Het is de verjaardag van tweeduizend jaar christendom, ook symbolisch, want het precieze geboortejaar van Christus is onbekend. Veel van wat daarrond op het getouw wordt gezet, botst nogal op spot en sarcasme.Danneels: De echte dingen van het geloof spelen zich af in het verborgene, maar er zijn altijd bijverschijnselen: hotels, reizen, toerisme, eten en drinken, souvenirs. We zijn nu eenmaal mensen met een lichaam. Het jaar 2000 is een jaar om ons te bezinnen of we trouw zijn aan wat tweeduizend jaar geleden is begonnen. Het is een kwestie van terug te keren naar de oorsprong, terug naar de startblokken, weg van alles wat scheefgegroeid is, herbeginnen. Die aflatenkwestie: men maakt daar een ongelooflijke heisa rond alsof dat nu precies de hoofdzaak is van het heilig jaar. Sommige berichten daarover in de pers getuigen werkelijk van een enorme onkunde of zou het kwaadwilligheid zijn? Wat zijn aflaten? Kijk, als ik ruzie maak met mijn ouders, wellicht als volwassen getrouwde zoon, en ik verzoen mij met hen, dan gebeurt dat op één moment met een brief of een gesprek. Maar ik zou toch graag hebben dat mijn broers en mijn zussen mij helpen bij het eerstvolgende nieuwjaarsfeest om de atmosfeer wat te ontspannen. Want, ook als je verzoend bent met elkaar, er blijft toch nog altijd wat in huis en in de lucht hangen, dat is niet direct genezen en ik heb dan graag de hulp van broers en zussen om dat helemaal te genezen. Wanneer je je in de biecht verzoent met God, heb je toch je zussen en broers nodig om de atmosfeer volledig op te klaren, dat kan niet in één moment. Dat zijn de aflaten, die helpen mij een beetje. Wie heeft er nu een karikatuur van die aflaten gemaakt?Danneels: Wij, kerk, hebben daar een stuk karikatuur van gemaakt. Luther was in de grond niet zozeer tegen de aflaten, maar tegen het feit dat men ervoor moest betalen. Dat was nog erger dan een karikatuur wat men daarvan gemaakt had. Dat was een duidelijke fout, dat had men nooit mogen doen. De aflaten zijn eigenlijk de innemende solidariteit van mijn broers en zussen om het residu van de schuld weg te nemen, nadat de angel van de bij er al uitgetrokken is. Het betten van de steekwonde. 1998 wordt ook het jaar van de praktische erkenning van de islam in ons land.Danneels: Ik vind het terecht dat ons land reeds zo lange tijd geleden de islam erkend heeft. Nu moet men daar ook de consequenties van dragen. Het is zeer goed dat er nu een representatief orgaan is, een spreekbuis naar de regering toe. Ik vind alleen dat men toch een beetje moet opletten. We hebben in het begin van de jaren zeventig de islamitische godsdienst erkend, we hebben niet, als dat het geval zou zijn, er de eventuele politieke implicaties van erkend. We moeten onderscheid maken tussen de cultus die ze beleven en de eventuele ondergrondse politieke motiveringen die meespelen. We moeten eerlijk durven zeggen dat er een poging moet ondernomen worden om dat monolitisme, waar godsdienst, taal, macht, economie, cultuur één pot nat is, om dat alles uit elkaar te halen. Met andere woorden, ik moet als moslim mijn godsdienst kunnen beleven zonder mij solidair te moeten verklaren met Kadhafi of met Saudi-Arabië. Dat kan meespelen bij sommige van die mensen, bij de fundamentalisten, en dat moeten we niet subsidiëren, dat heeft onze volksvertegenwoordiging niet erkend. Deze screening zal echter niet zo simpel zijn. Verwijt hier de pot de ketel niet dat hij zwart ziet?Danneels: We zijn inderdaad ziek geweest in hetzelfde bedje. Denk aan de Middeleeuwen: cuius regio illius et religio, dat was ook zoiets. Met de Franse Revolutie hebben we, met bloed en tranen, geleerd dat politiek en staat niet de directe emanatie zijn van een geloofsovertuiging. Je kan dus diep gelovig zijn zonder dat in de politiek direct te moeten incarneren. Hebben zij ook een Franse Revolutie nodig?Danneels: Ik hoop dat ze dat door de osmose met de cultuur die ze hier bij ons ontmoeten, stilaan leren dat vooral de tweede en derde generatie dat leert. Dat is een belangrijke zaak voor de toekomst. Hebt u nog meer raadgevingen?Danneels: We moeten de natuurlijke menselijke deugden terugvinden die daarom nog niet direct christelijk zijn: eerbied, doorzichtigheid, loyauteit, solidariteit, waarheidsliefde, menslievendheid, vrijheid, verdraagzaamheid, inzet, belangloze toewijding voor je medemens, gaafheid van taal, dit wil zeggen geen gespleten tong hebben. We moeten een ethische morele consensus terugvinden, waaraan geen enkele maatschappij kan verzaken zonder uiteen te brokkelen en daardoor het einde van de democratie mee te maken. We moeten een ethische onderbouw hervinden voor alle sectoren van het maatschappelijk leven: politiek, magistratuur, leger, kerk. Mensen moeten daar bij verkiezingen aandacht aan besteden. Alle eerbiedwaardige instellingen, tot het Internationaal Olympisch Comité toe, schijnen vuile handen te hebben. Kunnen mensen überhaupt nog het hoofd boven water houden?Danneels: De moedeloosheid is de hardheid van onze actuele maatschappij. Om geen hartinfarct te krijgen, moet je gezonder gaan leven. Je dieet verzorgen, voldoende sporten, alle overtolligheden vermijden, we moeten ons eigen leven beginnen te saneren en beginnen met de onmiddellijke omgeving waarin we leven. Ons leven rook- en drankvrij houden. We mogen in geen geval de hoop verliezen. De hoop bestaat erin te beseffen dat God sterker is dan het kwaad, terugkeren naar de eerste bladzijde van de bijbel waar we lezen: "En God zag dat het goed was". Dat staat eerder vermeld dan de moord van Kaïn op zijn broer Abel. Fundamenteel is de mens goed, hij is goed uit de handen van God gekomen en hij is fundamenteel goed gebleven, ondanks de verkeerde stappen die hij kan zetten. Dat is typisch katholiek: we hebben het niet helemaal verkorven. We hebben een huidkwaal, we dragen griep- en andere virussen, maar fundamenteel hebben we een grondige immuniteit. Het ergste wat er kan gebeuren, is nu aan het gebeuren: mensen verliezen de hoop. Want ontgoocheld worden, corruptie constateren, ontmoedigd geraken, dat zijn hartinfarcten. Maar de hoop verliezen dat het goede het haalt op het kwade, dat is hartstilstand. Cynisme speelt daar een grote rol bij. De toestand is ernstig, maar er zit een ressort in de mens en in de samenleving en ik denk dat noch mens noch samenleving tenslotte er gemakkelijk onderdoorgaat. Men bezint zich nu toch meer dan een kwarteeuw geleden. Men zal nooit nog horen zeggen: het is verboden te verbieden. Nu zal men veeleer zeggen dat er een aantal dingen zijn waaraan men niet mag raken, wil het leven leefbaar blijven. We moeten het taboe doorbreken dat er geen taboes meer mogen zijn. Godfried Danneels, "De Vader", Persdienst Aartsbisdom, Mechelen. 1998, 48 bladzijden, 60 frank.Staf Nimmegeers