K halida Messaoudi was wiskundelerares in Algiers toen de islamfundamentalisten van het FIS hun mars naar de macht begonnen. Een paar jaar later was ze een vooraanstaande feministe in de strijd van de Algerijnse vrouwen tegen de wet op de familie. Ter dood veroordeeld door de moordenaars van het FIS, kopstuk van het Rassemblement pour la Culture et la Démocratie (RCD), de lekenpartij van Dr. Said Sadi, ex-medewerkster van de vermoorde president Mohamed Boudiaf: vastbesloten om zich, ondanks alles, niet uit haar land te laten verjagen, blijft Khalida Messaoudi een van de eerlijkste en meest gearticuleerde voorvechtsters van de Algerijnse vrouwenbeweging. Die beweging zal, in haar woorden, heel Algerije moeten bevrijden en de democratie brengen - want iemand anders zal het niet doen.
...

K halida Messaoudi was wiskundelerares in Algiers toen de islamfundamentalisten van het FIS hun mars naar de macht begonnen. Een paar jaar later was ze een vooraanstaande feministe in de strijd van de Algerijnse vrouwen tegen de wet op de familie. Ter dood veroordeeld door de moordenaars van het FIS, kopstuk van het Rassemblement pour la Culture et la Démocratie (RCD), de lekenpartij van Dr. Said Sadi, ex-medewerkster van de vermoorde president Mohamed Boudiaf: vastbesloten om zich, ondanks alles, niet uit haar land te laten verjagen, blijft Khalida Messaoudi een van de eerlijkste en meest gearticuleerde voorvechtsters van de Algerijnse vrouwenbeweging. Die beweging zal, in haar woorden, heel Algerije moeten bevrijden en de democratie brengen - want iemand anders zal het niet doen. Het is ongetwijfeld om al deze redenen dat de UCL - de Université Catholique de Louvain - aan Khalida Messaoudi een eredoctoraat aanbood, dat haar op dinsdag de eerste december plechtig overhandigd werd. Moe, maar daarom niet minder verontwaardigd, had ze wat tijd voor een gesprek in Brussel. Eerst over de politiek, want die is teruggekeerd in Algiers. De president, Liamine Zéroual, wil aftreden en organiseert dit jaar nieuwe verkiezingen. Daar gaat haar formatie, de RCD, vast aan meedoen. Hoe staat het ervoor, sinds de laatste vervalste verkiezingen? Ze heeft campagne gevoerd voor die lijst, en de resultaten zijn prima geweest: "De échte cijfers wijzen uit dat echt veel mensen voor ons gestemd hebben. Dat is heel hoopgevend. De vervalste cijfers, dat is natuurlijk een ander paar mouwen." Wat is het belangrijkste, de reële cijfers of de vervalste, in de Algerijnse situatie?Khalida Messaoudi: Voor ons, de reële natuurlijk. Daaraan kunnen we meten waar we staan. Maar de vervalste, de officiële cijfers zijn ook belangrijk, omdat die je een politiek kader opleggen van kunstmatige krachtsverhoudingen, en dat demobiliseert de mensen. Demobiliseert de militanten. Dàt is wat het dramatisch maakt. In gelijk welke maatschappij is het heel erg als de mensen niet meer in verkiezingen geloven. Als de bevolking haar belangstelling verliest voor de politiek, dan staan de totalitaire systemen voor de deur. Dan letten ze niet meer op. Is het al zover in Algerije?Messaoudi: Kijk, de verkiezingen zijn vervalst bij de presidentsverkiezing van 1995, dat is erger geworden bij de parlementsverkiezing van 1997, en het is nóg verergerd bij de gemeenteverkiezingen. Dus de mensen zijn beginnen zeggen: ik ga niet meer stemmen, want wat ik ook in de stembus steek, er komt toch iets anders uit. Als je de mensen hun geloof in verkiezingen afneemt, doe je ze op zoek gaan naar àndere manieren om de zaken te veranderen. En wat is dat dan? Dat is geweld. Een van de dingen waar het dus bij de komende verkiezing op aankomt, is juist dat ze geloofwaardig moet zijn, om het volk te kunnen mobiliseren. Waar gaat het dan om? President Liamine Zéroual constateert dat hij vastzit en wil iets anders proberen?Messaoudi: Kijk, meneer Zéroual is verkozen in november 1995 en verklaarde tijdens zijn campagne zélf al dat hij geen plan had. Ik was toen woordvoerder voor Dr. Said Sadi, de democraten. Wij hadden wèl een plan. Een plan voor een democratische maatschappij, dat gebaseerd is op een rechtvaardige verdeling van de rijkdom, sociale rechtvaardigheid, vrijheid van meningsuiting, gelijke rechten van mannen en vrouwen, een republikeins onderwijs dat openstaat voor kennis en wetenschap, een onafhankelijke rechtspraak en een vrije pers. Daartegenover stond het islamistisch plan, dat ook zeer duidelijk was, en Zéroual die er geen had. Het enige wat die te bieden had, was het bestaande systeem voort te zetten. Nu gaat hij weg omdat zijn politiek mislukt is. Hij had dingen beloofd, Zéroual. Hij had meer veiligheid beloofd, en meer rechtvaardigheid, en werk, en vrede. En er is nu minder werk en meer werklozen, minder sociale rechtvaardigheid, sociale verworvenheden die teniet zijn gegaan, geen vrede, geen veiligheid. Meestal gaan zulke mensen niet uit zichzelf weg.Massaoudi: Wat er ook gebeurd is, nietwaar, Zéroual die weggaat, impliceert een toegeving dat het mislukt is. Als zijn strategie gewerkt had, en zijn economisch opzet gelukt was, had niemand hem tot vertrekken kunnen dwingen. Maar de waarheid is dat zijn strategie mislukt is. Anderzijds wist iedereen al wel een tijdje dat hij ging opkramen. Misschien hebben mensen uit zijn omgeving hem onder druk gezet om te vertrekken. Ik geloof bijna van niet. Als president is hij beschermd door een grondwet die als redenen voor aftreden slechts kent: verhinderd zijn of ontslag. En geen van de twee heeft hij aangehaald - want pas op, intussen heeft hij geen ontslag genomen! De verkiezingen vallen in april. En wij, wij vragen ons inderdaad nog steeds af waarom hij écht vertrekt. Een mislukte politiek is daarvoor inderdaad nauwelijks een voldoende reden. Maar wij, wij horen niet bij het systeem, en we hebben er het raden naar.Wil dat zeggen dat Algerije er nog slechter voorstaat dan men denkt?Messaoudi: Het hangt ervan af hoe je het bekijkt. Van een sociaal oogpunt bekeken, ziet het er zéér slecht uit. Er verschijnen rapporten over de effecten van het economisch structureel aanpassingsplan - het soort ding dat ook in Europese landen als België of Frankrijk al rampen veroorzaakt, je kan je indenken wat dat geeft in Algerije. Dat gaat over afslanking van de bedrijven, groeiende werkloosheid, verarming van de bevolking, en de staat die zich terugtrekt uit allerlei sociale plannen - wat een eis is van het Internationaal Monetair Fonds. Dus op dat vlak is de situatie heel moeilijk, dat hoor je van de oppositie in het parlement, van syndicalisten - er zijn veel stakingen, Algerije is een land waar de arbeiders zich niet zomaar laten doen, er wordt strijd gevoerd - en in de onafhankelijke pers. De kranten voeren strijd voor de vrijheid van meningsuiting. We hebben een formidabele mobilisatie gehad voor de persvrijheid, die de hele maatschappij beroerd heeft. Dat was toen twee kranten, El Watan en Le Matin, verboden werden om overigens bedrieglijke motieven - zogenaamd omdat ze schulden hadden, maar het was om politieke redenen. De andere onafhankelijke kranten waren in staking gegaan uit solidariteit, en in heel het land zijn er steuncomités voor de onafhankelijke pers opgericht. Weet u, de Algerijnen hebben de afgelopen jaren geleerd dat ze, voor al wat Algerije zelf betreft, aangewezen zijn op de onafhankelijke Algerijnse pers. Wij zijn zelf ook geschokt geweest door het gedrag van bepaalde kranten die voor "links" doorgaan, en die zonder ophouden oorlog tegen de democraten gevoerd hebben. Vandaar die grote mobilisatie toen de onafhankelijke dagbladen verschijningsverbod kregen: men had begrepen dat het hier om een formidabele machtsfactor ging. Wij hebben al geen onafhankelijke rechtspraak, we hebben wel een pers die strijdt voor haar onafhankelijkheid.Men hoort wat minder van de oorlog tussen regering en islamisten.Messaoudi: Het is verkeerd te denken dat het hier om een oorlog tussen het regime en de islamisten gaat, met de democraten tussen de twee. Ten eerste omdat er veel soorten islamisten zijn. Er zitten er in het parlement. Er is een islamistische partij, de Algerijnse Hamas, die zeven ministers in de regering heeft. Dan heb je het FIS - het Front Islamique du Salut -, dat nu al een jaar of zes politiek dood is. Of dat alleszins in Algerije niet meer bestaat, en geen enkele andere uitingsvorm heeft dan via die gewapende groepen, die zelf alleen maar bestaan door te moorden. En wie vermoorden ze? Onschuldige mannen en vrouwen die absoluut geen uitstaans hebben met het regime. Die door hun armoede zelf zeer ver staan van elk machtscentrum. Het FIS zelf bestaat politiek alleen nog maar in de Europese hoofdsteden en via de terreur. En als je zo moet voortbestaan... Analisten noemen zoiet het begin van het einde. Wil dat zeggen dat het islamistisch terrorisme gestopt is? Neen. Het is niet gedaan. De dag dat al die lieden die zich verzetten tegen het terrorisme het eens zullen worden over de oorzaken van dat islamistisch terrorisme, dan zullen ze misschien doeltreffender kunnen optreden. Maar je kan niet tegelijk het islamistisch terrorisme willen bestrijden, en ondertussen toelaten dat een totalitaire ideologie zich ontwikkelt die zelf rechtstreeks naar de terreur en het geweld leidt. Je kan trouwens evenmin aan een bevolking begrip vragen voor de noodzaak van de antiterroristische strijd als je zelf de wet niet respecteert. En je moet de mensen hoop geven. Hoop voor de werklozen op werk, hoop op sociale voorzieningen, het onderwijs onder handen nemen, dat een totale puinhoop is, meer rechtvaardigheid voor de vrouwen, respect voor de pers en voor het recht van de mensen op informatie... Het is dat alles samen dat het terrorisme zal doen verdwijnen.Een half jaar geleden had je die enorme moordpartijen en heel het land zat onder het bloed. Dat is lichtelijk veranderd.Messaoudi: Zolang er in Algerije ook maar iemand vermoord wordt in naam van die gewapende islamistische groepen, zal het terrorisme niet gestopt zijn. Maar er is inderdaad verandering. Eerst en vooral denk ik omdat de bevolking zich beter beschermt. De gewapende groepen genieten geen enkele steun meer. Aanvankelijk konden ze rekenen op een zekere populariteit bij de mensen - het waren hùn kinderen, nietwaar? En ze zegden dat het tegen het onrecht ging en het machtsmisbruik, en de mensen steunden hen. Soms ook wel uit angst voor hen. Maar al heel gauw, vanaf 1993, begonnen ze journalisten te vermoorden en syndicalisten. En het ergste, ze sneden leraars voor hun klas met kinderen de keel af. Ze vernielden scholen, ze hebben 850 scholen vernield - gelooft u dat het de kinderen van de machthebbers zijn die daar naar school gingen? En dan die ontvoeringen van vrouwen, de verkrachtingen in naam van een totaal ontspoorde interpretatie van de godsdienst; de bloedbaden, bommen in autobussen, in winkelwandelstraten, op de markten in de volkswijken van Algiers. Het was het Algerijnse gewone volk dat hier geviseerd was. Het is het volk dat de bus neemt, dat te voet gaat, dat naar de markt gaat. En het volk heeft begrepen dat het die lui niet te doen was om hen te bevrijden van het onrecht. Integendeel, dat de Groupes Islamiques Armés het bestaande systeem dat wij bestreden, wilden vervangen door een ander, onrechtvaardig, angstaanjagend en totalitair systeem. Zo kregen zij geen steun meer, en zijn de mensen zich gaan organiseren om wacht te lopen en zich te verdedigen. Daarnaast zullen ook de ordehandhavers wel wat ervaring opgedaan hebben in de strijd tegen het terrorisme. Maar toch bestaat het nog steeds. Nog steeds. Men zegt wel dat de GIA-groepen zich hebben laten opslorpen door gewoon banditisme van drugstrafiek en dergelijke.Messaoudi: Daar is niets van aan. Wat de drugs betreft: alle terroristische groepen hebben heel veel geld nodig. Dat kunnen ze niet uit de legale circuits halen. Dus het is een internationale realiteit dat de terroristische en de maffiose netten elkaar ontmoeten. Dan heb je nog de geheime diensten, die er op alle niveaus in verweven zitten. Dat is één kant van de zaak. Anderzijds is het helemaal mis dat die groepen gewone criminelen zouden worden. Want elke keer dat ze moorden, kelen afsnijden, meisjes roven om ze te verkrachten, bommen gooien om te vernielen en om te doden: elke keer eisen ze dat op en leggen ze hun daden uit. Met een duidelijke uitleg, we moeten daar niet negationistisch over doen. Bijvoorbeeld over de vrouwen. Zij hebben een fatwa die zegt dat zij in oorlog zijn tegen het goddeloze volk. Waarom is het volk goddeloos? Omdat het hen niet gevolgd heeft. Die teksten bestaan, je kan ze vinden in Londen. Nu, aangezien ze in oorlog zijn met het goddeloze volk, zijn de vrouwen oorlogsbuit. Ze hebben ook een uitleg bij het vermoorden van een meisje dat nog maagd is. Ze moeten die verkrachten voor ze haar vermoorden, zeggen ze, aangezien maagden recht naar het paradijs gaan, en deze dus ook als ze niet eerst verkracht werd. Alles wordt uitgelegd, in de naam van God en van hun lezing van de godsdienst. Natuurlijk is het een ontspoorde lezing, maar het is de hunne. Die is gebaseerd op een integrist uit de twaalfde eeuw. En hun slachtoffers vertellen wat er gebeurd is. Kinderen, jonge meisjes die ontsnapt zijn na hun verkrachting. Die vertellen allemaal hetzelfde, daar moet men naar luisteren. Is dat dan een gedegenereerde ideologie?Messaoudi: Ik denk eerlijk dat de GIA-actie de consequente voortzetting is van het programma van de FIS. Met een plan voor de maatschappij: ze zeggen dat luid en duidelijk. Ze willen een islamitische, dat wil zeggen een theocratische, staat. Nu zullen de GIA de handen en hoofden afhakken zonder verdoving, terwijl het FIS dat misschien mét verdoving zou doen. Misschien. Maar u denkt dat ze aan het einde van hun Latijn zijn?Messaoudi: Ja. Men heeft ons, Algerijnse democraten, vaak verweten dat wij onze maatschappij niet kennen. Nu vind ik dat het FIS getoond heeft dat het zijn maatschappij niet kent. Was dat wel het geval geweest, dan zou het niet vergeten zijn wat een capaciteit tot verzet de Algerijnen hebben, het verzet als nationale cultuur, met name bij de vrouwen. Ik ben ervan overtuigd dat Algerije het eerste islamitisch land wordt waar een echte democratie het licht zal zien. Voortgekomen uit de samenleving, en na een strijd die ons veel gekost zal hebben tegen het regime en tegen de terreur. Waar staan de vrouwen in Algerije?Messaoudi: Die staan er niet goed voor. Die worden verdrukt langs alle kanten, en eerst en vooral door een wet, de Code de la famille, die aangenomen werd in 1984, in de tijd van de eenheidspartij, toen het FIS nog niet bestond. Wat zegt die Familiecode? In grote lijnen dat vrouwen geen echte staatsburgers zijn. Wij zijn en blijven minderjarig, wat wil zeggen dat een vrouw rechter of minister kan zijn of wat dan ook, maar zij kan bijvoorbeeld nooit haar huwelijkscontract afsluiten. Dat wordt gedaan door haar vader, haar broer of een nabije verwante. Heeft ze er geen, dan wordt de rechter haar voogd. Dus als die vrouw zelf rechter is... Of er zijn de verschrikkingen rond echtscheiding, waar de tekst helemaal voor de man geschreven is. En dat was een wet van de eenheidspartij, niet van het FIS. In hoever bestonden die dingen al in de Algerijnse cultuur?Messaoudi: Laat mij één ding zeggen. Als er iéts heilig was in Algerije, een Berberse samenleving, dan was dat wel het eigendom van de grond. De moeder aarde, de wortels. Wel, toen het Algerijnse regime besliste dat wij voortaan socialistisch waren en het de grondeigendom aanpakte, met gedwongen collectivisering en al, toen heeft het die samenleving grandioos genegeerd. Nu, als u wil, de Algerijnen zijn al eeuwen moslims. Al zijn ze niet zozeer op de polygamie geporteerd. Geen harems in traditioneel Algerije. Daarentegen kan ik u elementen wijzen in die familiecode die regelrecht tegen de Algerijnse tradities ingaan. In Algerije zet je geen vrouw op straat, terwijl de man het huis voor zichzelf houdt. Niet omdat men feminist zou zijn, maar omdat vrouwen binnen moeten blijven, en de familie beschermd moet worden. De lui die die code opstelden, waren ploerten zonder cultuur en zonder kennis van de godsdienst, die ze aangepast hebben aan hun eigen egoïsme. En die hadden niets te maken met de regels van de Algerijnse samenleving. Maar hoe dan ook, die wet is opgesteld door de eenheidspartij, die niet de gewoonte had het volk naar zijn mening te gaan vragen. En kijk nu naar Algerije, en zoek één plek waar je de gemeenschap van de gelovigen vindt en waar de goddelijke rechten en plichten heersen. Niet in de economie, die is op een moderne leest geschoeid. Niet in de politiek: het feit zelf dat er partijen bestaan, is modern. Het parlement, de administratie... Er is maar één plek waar de mini-islamitische republiek heerst, dat is de familiecode. Er is maar één plek waar de religieuzen de maatschappij domineren, dat is in de status van de vrouw. Overal elders zijn politiek en godsdienst gescheiden. Daarom is dit de enige plek waar je heel duidelijk de alliantie tussen de macht en de islamisten kan zien. Dus als je wil democratiseren, dan moet je eerst en vooral dàt veranderen. Die grendel wegnemen. En het is daarom dat de toekomst van Algerije zal afhangen van de status van de vrouwen. Dat weten de islamisten ook.Dat eredoctoraat van de UCL dat u ontvangen heeft, is dat belangrijk?Messaoudi: Voor de vrouwen in Algerije is dat heel belangrijk. Mijn eerste reactie was, waarom ik? Want ik kom uit een "wij-cultuur". Waarom de andere, anonieme vrouwen niet, die meer verdiensten hebben dan ik? Daarna besef je dat het een steunbetuiging en een aanmoediging is voor de strijd van die Algerijnse vrouwen, en dat dit zeer moedig is van de katholieke universiteit van Louvain la Neuve. Omdat zij helderziend genoeg is geweest om deze keuze te maken, de vrouwen van mijn land te steunen in hun strijd, terwijl het deze strijd is die, zeker, de natuur zal bepalen van de Algerijnse staat in de toekomst. Nu moet je weten dat er, bij de doden in Algerije, religieuze vrouwen zijn aan wie ik dan moet denken, en monniken, en veel Algerijnse katholieken. Dat zijn mensen die hun geloof beleven als de martelaars. Die hebben alles gegeven en vragen geen erkentelijkheid, dat weet ik omdat het mijn vrienden zijn. En ze zijn zeer eenzaam, en dàt mag niet. Het is niet in Algerije dat ze alleengelaten zijn. Nee, die voeren de dialoog elke dag. Het is door hun kerk dat ze in de steek gelaten zijn. Ik spreek niet in hun naam, ik spreek voor hen, vooral voor de zustertjes der armen die ze vermoord hebben: men moet erkennen wat ze gedaan hebben, en door wie ze vermoord zijn. Dat is elementair. Ik ben een moslim, ik heb het recht niet de katholieken lessen te geven. Maar het is toch zo dat deze katholieken in Algerije opgegeven zijn, geofferd voor de hogere belangen van hun kerk? Ik heb het grootste respect voor deze mensen.Sus van Elzen