Het lijdt geen twijfel dat godsdienst een grote rol heeft gespeeld in de geschiedenis van de mensheid. Maar dat had minder met de mystieke aspecten ervan te maken dan met de wereldse. Godsdienst was een nuttig instrument van gezagsdragers om de massa in toom te houden, of te laten doen wat ze wilden.
...

Het lijdt geen twijfel dat godsdienst een grote rol heeft gespeeld in de geschiedenis van de mensheid. Maar dat had minder met de mystieke aspecten ervan te maken dan met de wereldse. Godsdienst was een nuttig instrument van gezagsdragers om de massa in toom te houden, of te laten doen wat ze wilden. Een Duitse studie toonde onlangs aan dat godsdienst een groot aandeel had in de ontwikkeling van Europese welvaartsstaten. In landen als Nederland en Duitsland, waar verschillende christelijke strekkingen met elkaar en met de staat in competitie gingen om aandacht, speelden de kerken een belangrijke rol in de uitbouw van de sociale sector. Maar in landen als Spanje en Portugal, waar de overheid hand in hand ging met een katholiek monopolie, is de welvaartsstaat minder ontwikkeld (België was helaas niet in de studie betrokken). De orthodoxe kerken in onder meer Griekenland en de islam in Turkije hielden zich evenmin veel met sociale zekerheid bezig. Maar de greep van de kerken op de wereld vermindert. Het vakblad New Scientist bracht vorige maand een indringende analyse van het feit dat een groeiend aantal mensen geen moer meer geeft om godsdienst. En het gaat snel. Cijfers wijzen uit dat tien jaar geleden driekwart van de mensen in de wereld zich nog als religieus manifesteerde, vandaag is dat nog maar 60 procent. De niet-gelovigen bestrijden godsdienst niet, het laat ze onverschillig. Sommigen schakelen die houding gelijk met atheïsme, maar dat is het niet: het wordt weleens als 'apatheïsme' omschreven. Het illustreert dat godsdienst iets menselijks is dat zijn tijd gehad heeft. Er zijn ondertussen andere en realistischere manieren om zingeving en kennis te verzamelen. Toch kan secularisatie niet helemaal gelinkt worden aan de opmars van wetenschap - er zit een vertragende factor in. De opmars van religieus fundamentalisme rond de laatste eeuwwisseling leek de trend zelfs te keren. Maar het fundamentalisme, hoeveel aandacht er ook naartoe gaat, is een marginaal verschijnsel. Breng comfort en veiligheid in een land, en de mensen zullen niet-gelovig worden. Ze hebben geen God meer nodig als steun en toeverlaat. Het hoeft niet te verbazen dat de veiligste landen in de wereld, zoals de Scandinavische, ook de minst religieuze zijn. In die zin kan de sociale rol van godsdienst bij het opbouwen van een welvaartsstaat omstandigheden hebben gecreëerd waarin God niet meer nodig is. Een wereld zonder god is geen utopie meer.Niet-gelovigen zijn geen strikte atheïsten, maar wel 'apatheïsten'.