De nachtwinkel waar Fazal me naartoe brengt, staat aan een verloren stuk straat in Antwerpen-Noord. Het is een miezerige, kleine winkel aan de kant van een straat waar weinig huizen staan. Mijn gids heeft deze winkel een paar maanden onder zijn hoede gehad. Zijn baas, zo legt hij mij uit, heeft meerdere nachtwinkels, her en der verspreid over de stad.
...

De nachtwinkel waar Fazal me naartoe brengt, staat aan een verloren stuk straat in Antwerpen-Noord. Het is een miezerige, kleine winkel aan de kant van een straat waar weinig huizen staan. Mijn gids heeft deze winkel een paar maanden onder zijn hoede gehad. Zijn baas, zo legt hij mij uit, heeft meerdere nachtwinkels, her en der verspreid over de stad. 'Hoe ben je eigenlijk op het idee gekomen een nachtwinkel te beginnen?' vraag ik hem terwijl we van aan de overkant van de straat naar het pand staan te kijken. 'Er is goed geld mee te verdienen.''Maar hoe kon jij een nachtwinkel openhouden? Je hebt geen papieren.''De winkel stond niet op mijn naam. Ik betaalde 18.000 euro om hem over te nemen. De afspraak was dat ik 10.000 bij aanvang zou betalen, en na een jaar 8000 euro.''En wat moest je dan doen? In de winkel staan?''Ik kocht alle spullen aan. Hoe meer variatie je in je winkel hebt, hoe meer klanten je krijgt. Verschillende soorten snoep en chips, sterkedrank, softdrinks, groenten in blik, vis en vlees, parfum, noem maar op.''Waar kocht je al die dingen?''Het meeste bij Colruyt, of Delhaize.''En je kocht dat gewoon in de supermarkt, waarom niet in een groothandel?''Omdat we geen facturen willen natuurlijk! In groothandels krijg je facturen. Nachtwinkels kopen die producten en verkopen die aan het dubbele van de prijs door, zonder btw te betalen.' Hij glundert. 'Dat is de truc van een goede zakenman' zegt hij, alsof hij me de basisbeginselen in de economie onderwijst. 'De meeste nachtwinkels gaan naar Turkse boekhouders. Die durven meer te foefelen dan de Belgische.''Waarom ben je er uiteindelijk mee gestopt?''Het rendement van de winkel was te laag. Dit is geen goede plek voor een nachtwinkel. En de winter kwam eraan. Dan gaat de verkoop nog slechter dan in de zomer. Je moet ervan uitgaan dat zestig procent van de verkoop in een nachtwinkel sigaretten en telefoonkaarten zijn. Daar verdien je niets op. Op een topnacht in de zomer had ik 's 525 euro, maar dat is niet genoeg. In de zomer moet je minstens het dubbele verdienen. De winkels in de buurt van het Sint-Jansplein halen gemakkelijk 1000 euro. Ik ken zelfs een winkel in Moeskroen waar ze een omzet van vier- tot zevenduizend euro per nacht draaien.'Fazals winkel wordt intussen opengehouden door een jonge Tibetaan. Hij kijkt ons achterdochtig aan als Fazal vertelt dat de shop eerst van hem was. Pas later kom ik erachter dat hij slechts een beetje Engels, en nauwelijks Nederlands praat, en dat hij er bovendien de gewoonte aangenomen heeft iedereen wantrouwig aan te kijken. 'Kijk,' zegt Fazal terwijl hij me fier rondleidt in de winkel, 'al deze dingen heb ik nog aangekocht: pizza's, snoepjes, parfum.'Het is een sobere, rechthoekige winkel met achteraan twee koelkasten met gekoelde dranken, en langs de zijkant rekken met conserven, koekjes en chips. 'Deze vis kost in de supermarkt 0,75 cent', zegt Fazal samenzweerderig. Hier staat hij aangeprijsd tegen 2 euro. Meer dan 100 procent winst. En dat geldt voor al deze dingen hier.' Hij wijst naar een aantal rekken met voedingsproducten op. 'Welke wijn moet ik nemen?' vraag ik, terwijl ik een wijn van 6,50 euro uit de rekken haal. 'Nooit naar de prijs kijken', zegt hij meteen tussen zijn tanden. 'Al deze flessen wijn kosten ongeveer hetzelfde in de supermarkt. 2 euro en een beetje.''Waarom kosten sommige flessen dan 4 euro en andere 6 of meer?'Hij haalt zijn schouders op. 'Gewoon om een verschil te maken.'De Tibetaan, die Tenzil blijkt te heten, is er intussen van overtuigd dat we 'goed volk' zijn. Hij heeft ons iets te drinken aangeboden en begint zich meer en meer in het gesprek te mengen. Ik verbaas me over de verscheidenheid aan producten in de winkel. Een onoverzichtelijk amalgaam van luxeartikelen en voeding. 'Wie koopt er al die koeken en conserven?''Meestal Afrikanen', zegt Tenzil. 'En de sterkedrank?''Sterkedrank en sigaretten Belgen. Of Marokkanen', zegt hij terwijl hij een gezicht trekt waaruit ik moet afleiden dat hij niet gek is op Marokkanen. 'Hou je niet van Marokkanen?'' They always make trouble. ''Wat doen ze dan?''Stelen.''Gebeurt dat hier vaak?'Tenzil kijkt me veelbetekenend aan. 'Ik denk dat ze hun lesje wel geleerd hebben', probeert Fazal te milderen. 'En voor wie wil proberen is er dit', zegt Tenzil stoer. Fazal knikt. Hij weet al wat er komen gaat. Vanonder de toonbank haalt Tenzil iets wat op een tafelpoot lijkt. Aan het uiteinde steken twee pinnen. Ik kijk hem een beetje onthutst aan. 'Dat is om af te schrikken', zegt Fazal. 'Vroeger had ik een pistool, maar dat heb ik moeten wegdoen van de baas.'Tenzil schudt een paar keer verbeten het hoofd. Dat doet hij, bij gebrek aan woorden vaker als hij over iets zijn ongenoegen wil tonen. ' Fucking Marocks', zegt hij en hij slaat een beetje knullig met zijn vuist op de toonbank. 'Vaak zijn het nog snotneuzen', zegt Fazal. 'Eén keer stond ik hier met een vriend binnen toen er twee jonge gasten afkwamen met een pistool. Alleen was het van rubber.' Hij begint te lachen. 'Je moet een Afghaan toch geen pistool of wapen leren kennen. Mijn vriend heeft hem zijn arm omgewrongen en het pistool afgepakt. If you do that again, I shove it up your ass', heeft hij hem gezegd. Toen zijn ze lijkbleek naar buiten gegaan. 'Bellen jullie de politie als zoiets gebeurt?''De politie? Ze rijden hier honderd keer voorbij met hun auto. Ze zouden nog niet stoppen als ze een overval met hun eigen ogen zouden zien gebeuren.'Er is intussen een Kosovaar binnengekomen. Hij twijfelt even of het wel degelijk Fazal is die in de winkel staat, en begroet hem dan hartelijk. Er ontspint zich een surrealistisch gesprek tussen drie mensen die elkaar nauwelijks verstaan over wat ze al meegemaakt hebben in de buurt. 'Weet je nog toen jij was overvallen?' vraagt Fazal. 'Je bloedde verschrikkelijk.'' Yes, outside' zegt hij gedreven, en hij wijst een paar keer naar zijn sokken. ' Woman, woman', zegt hij dan. 'Door vrouwen?' vraag ik verbaasd. ' On the head!' corrigeert hij mij en hij windt zich op omdat ik het nog altijd niet begrijp. Pas dan begrijp ik dat de overvallers panty's over hun hoofd hadden. 'Ze hebben alles meegenomen. Geld. Papieren. Alles. Ik ben toen een nieuw paspoort en een nieuwe werkvergunning moeten gaan halen.'Hij haalt zijn portefeuille boven om het te bewijzen. 'Ik ben ook een keer overvallen', zegt Tenzil. 'Maar van mij hebben ze geen cent gekregen.''Wat heb je dan gedaan?' wil ik weten. 'Ik heb gevochten!' zegt hij alsof het de evidentie zelve is en hij probeert met hand en tand uit te leggen wat er precies gebeurd is. Hij legt uit dat de gammele toonbank door het gevecht helemaal vernield was, en dat hij gewond was aan zijn oor. 'Ze hielden een revolver tegen mijn hoofd.' Hij gebaart dat ze een revolver tegen zijn slaap drukten. Uit de rest van het verhaal kan ik opmaken dat hij uiteindelijk een van hen op zijn neus heeft kunnen slaan, en dat ze toen de benen hebben genomen. Tijdens ons gesprek komen er best wat klanten over de vloer. Vooral bier, telefoonkaarten en tabak worden er verkocht. 'Dat is het lastigste werk in een nachtwinkel,' fluistert Fazal me in het oor, 'altijd die frigo's aanvullen. Mensen willen dat de drank koel is. The art of a businessman is to keep his clients satisfied', zegt hij plots gewichtig. Als mensen weten dat de winkel lang open is, en dat je veel variatie hebt, dan komen ze terug. Anders niet. Tenzil knikt een beetje tegen zijn zin. 'Neem nu dat parfum,' gaat Fazal enthousiast verder, 'dat verkoop je maar heel zelden, maar toch moet je het hebben. Shampoo, scheergerei, tandpasta. Onze baas is een goede zakenman', voegt hij er bewonderend aan toe, en het lijkt alsof hij even weer in de winkel werkt. Tenzil kijkt Fazal bedenkelijk aan. 'Hij denkt niet genoeg aan de toekomst.''He started with empty hands, and look what he got now! Misschien brengt deze winkel voor hem niets op, en die in Wijnegem ook niet, maar hij houdt ze, om in de markt te blijven.' Tenzil heeft geen zin om aan de discussie deel te nemen, en begrijpt maar de helft van de enthousiaste speech van Fazal, denk ik. 'Dit is geen goede buurt voor een nachtwinkel', merk ik voorzichtig op. 'Hier wonen niet genoeg mensen.'Ze knikken allebei hevig. 'Het grootste probleem is, dat er wat verder een Turk een dagwinkel heeft die openblijft tot 20.30. Ik heb al gezegd tegen de baas dat hij daar klacht moet tegen indienen', zegt Fazal. 'Sint-Jansplein. Dat is een goede plek', zegt Tenzil plots. 'Daar kan je geld verdienen', beaamt Fazal. Ze zijn het opeens roerend eens over iets. Ik vind het wel grappig. De buurt die door de overheid en door de meeste Antwerpenaren als een rotte plek in de stad wordt beschouwd, beschrijven zij als was het de Keyzerlei. Een groepje jonge Marokkanen komt binnen en zwermt uit over de winkel. Een van hen wil een gini aan 80 cent. '1 euro', zegt Tenzil streng. ' Voor éne keer. 'Ik weet niet of Tenzil het begrepen heeft, maar de toon van de vraag doet hem kordaat nee knikken. ' I hate you, wette da!' krijgt hij als antwoord naar het hoofd geslingerd. De klant neemt de frisdrank toch uit de rekken, komt tot aan de kassa en betaalt. Tenzil kijkt mij met gefronste wenkbrauwen aan. De jongeren gaan buiten zonder een woord. Veel vriendelijkheid is er op deze plek niet te rapen. Kansarmoede haalt niet het beste naar boven in een mens. Rond middernacht komt er een vertegenwoordiger uit Genk langs. Hij wil shampoos en zepen verpatsen. Fazal legt hem uit dat ze hem niet kunnen helpen, dat hij naar hun baas moet gaan. 'Waar kan ik jullie baas vinden?''Ken je Antwerpen?' vraagt Fazal. 'Geef gewoon het adres. Ik heb navigatie.'Op de achterkant van een pakje sigaretten krabbelt hij een adres en vertrekt. 'Van zes uur 's avond tot zes uur 's morgens zonder break is best zwaar', zegt Tenzil. 'It's a tough job', beaamt Fazal. 'Hoelang wil je dit nog volhouden?'Hij aarzelt. 'Een paar maanden, tot ik genoeg geld heb.''En dan?''Dan wil ik in de Quick gaan werken.''Ik heb daar ook een paar maanden gewerkt', zegt Fazal. 'Overdag werkte ik in de carwash, en 's avonds in de Quick. In de Quick in Wilrijk, en in de McDonald's in Wetteren.''Hoe ging je dan van Antwerpen naar Wetteren?''Met de auto. We vertrokken met de auto met vier mensen naar ginder om te kuisen, en in het midden van de nacht kwamen we terug.'In de Quick verdien je goed, gebaart de Tibetaan. 'Dat is nochtans ook zwaar werk', waarschuwt Fazal. 'Vooral de keukens kuisen is zwaar.''De grill is het ergste', vult Tenzil aan. 'De lobby is rustig, maar de keuken...''Zeker als je de warme olie moet vervangen.''Hoeveel verdien je in de Quick?''1100 euro in de keuken, 850 in het restaurant', zegt de Tibetaan onmiddellijk. Fazal knikt bevestigend. 'Maar na een tijd kon ik die twee jobs niet meer aan. Na een dag werken in de carwash geraakte ik de trap niet meer op. Ik ben ook geen twintig meer. Het is mijn grote droom om ergens op een goede plek een nachtwinkel te beginnen. Maar dat zal zeker niet in Antwerpen zijn. Daar zijn er al veel te veel.''Waar dan?''Dat is een business secret', zegt hij met een glimlach. 'Twee plekken waar er nog geen zijn.' Als ik even aandring, vertelt hij me toch waar hij bedoelt. Een van de randgemeentes ten noorden van Antwerpen. Hij doet me beloven het aan niemand te verklappen. 'Alleen heb ik veel geld nodig. Minstens 15.000 euro. 5000 euro om de winkel een paar maanden te huren, een aanzienlijke som om ijskasten, diepvriezers en kasten te kopen, en dan nog kapitaal om een stock aan te leggen.''Hoeveel heb je nu al?''Iets meer dan 11.000 euro. Verschillende vrienden houden voor mij een rekening bij. Bij Fortis, en Dexia... Ik moet er me niet voor schamen,' zegt hij met klem. 'Het is halalmoney. 'Hij bedoelt ermee dat hij het eerlijk verdiend heeft. 'Hoeveel tijd heb je nog nodig om te sparen?''Als ik mijn job in de carwash nog een half jaar kan volhouden, en niet aan de deur gezet wordt, dan kan ik misschien mijn eigen nachtwinkel beginnen', zegt hij hoopvol. 'En als ik natuurlijk zelf niet opgepakt wordt.''Ken jij mensen die recent zijn opgepakt?'Hij knikt. 'Een paar Afghanen.' Ze zijn nu naar het gesloten centrum. 'Een van hen kwam als kapper bij veel van mijn vrienden. Hij kon weinig ander werk doen, aangezien hij geen papieren had.' Fazal begint luid te lachen. 'En nu zitten die achterblijvers zonder kapper! Wie moet er nu hun haar knippen?'Dan wordt hij weer ernstig. 'Ze doen nu zelfs al huis-aan-huiscontroles.'Hij heeft het over het befaamde stadsplan Veilig. 'Maar je bent niet verplicht ze binnen te laten', weet Tenzil. Fazal knikt. 'Er ging bij ons een papier rond van een Afrikaanse ngo waarop dat stond.''Zou jij zo iemand bij je binnenlaten?'Hij kijkt me aan of ik iets verschrikkelijk doms heb gezegd. 'Waarom zou ik? En trouwens. Ik geef hier meer aan de maatschappij dan ik terugkrijg. Ik werk, ik koop producten... Wat krijg ik van de overheid? Niks.'Hij ziet dat ik hem een beetje aarzelend aankijk. 'Welke Belg zou er voor drie euro per uur 10 uur aan één stuk in een carwash willen werken?''Geen enkele', zeg ik hem. 'Er is toch iemand die daarvan profiteert.''Je baas.''En de klanten', zegt hij. 'En ik moet voor alles betalen. Ook voor mijn sis-kaart.''Je sis-kaart?' Ik kan me moeilijk voorstellen dat een illegaal een sis-kaart zou hebben. Hij haalt een kleine kaart uit zijn zak waarop staat: DKV medicart. 'Dat is geen sis-kaart, dat is van een verzekering. Hoeveel betaal je daarvoor?''96 euro per kwartaal. Als ik medische kosten heb, betalen ze alles terug.''Hoe ben je daaraan geraakt?''Een vertegenwoordiger van die firma is naar de carwash gekomen. Hij zei dat we dat het best konden doen.'Dat moet een ijverige verzekeringsagent zijn, gaat door mijn hoofd. Iemand die officieel niet bestaat en nergens gedomicilieerd is een verzekering aanpraten. Ik vraag me af of Fazal werkelijk iets heeft aan die verzekering. Als illegalen dringende medische hulp nodig hebben, komt in principe het OCMW tegemoet in de kosten, tenzij dat kan bewijzen dat hij niet financieel hulpbehoevend is. Illegalen mogen wel een verzekering hebben, maar in de praktijk rijst een probleem als ze uitbetaald moeten worden. Op welke rekening moet dan het geld gestort worden? 'Hoeveel verdien je in die carwash?''1000 euro per maand. En dan nog wat fooi! Het is een chique carwash: Landrovers, en Ferrari's.' zegt hij trots. Over elke job die hij doet, praat hij enthousiast. 'Het is niet in Antwerpen', gaat hij verder. 'Maar ergens in de buurt van Mechelen. Ik ga elke dag met de bus over en weer. Het is zwaar werk. Er is niemand bij ons die een minuut per dag stilstaat.''Waarom zou je aan de deur worden gezet?''Ik ben niet zo jong meer. Ik ben haast veertig. Ik voel dat ik zwakker wordt. Een jonge gast van 20 jaar is more flexible dan ik. Het wordt bovendien moeilijker en moeilijker om zonder papieren te werken. Er gebeuren steeds meer controles, en veel bazen zijn bang geworden', zucht hij. Om drie uur zitten we op de stoep voor de nachtwinkel. Fazal is naar huis gegaan. Tenzil heeft gezelschap gekregen van een Tibetaanse vriend. Ze zitten met een dikke jas aan de éne sigaret na de andere te roken. Tenzils vriend spreekt beter Engels dan hij. Hij legt me uit dat hij geregeld langskomt om Tenzil 's nachts gezelschap te houden. 'Dat is veel veiliger', beaamt Tenzil. 'Als ik hier alleen ben kan ik weinig doen. Als er twee of drie mensen binnenkomen gaat het nog. Maar wat moet ik doen als er een groepje van vijf binnenkomt? De één staat bij de sterke drank, de ander bij de snoepjes.'Hij schudt weer het hoofd om aan te tonen dat zoiets onmogelijk is. 'Maar ik verdedig me', zegt hij vastberaden. Ik ben niet bang om te vechten, maar ik kan ook niet alles in het oog houden. Een paar maanden terug is er gestolen. En mijn baas was kwaad op mij. Maar wat moet ik beginnen als ik hier alleen ben?'Terwijl ik met zijn vriend op het voetpad zit, vult Tenzil de rekken aan. Hij toont me een foto van zijn dochtertje en zijn vrouw die hij vier jaren geleden in Tibet achterliet. Het meisje is haast op de dag af even oud als mijn oudste dochter. 'Gaat er een dag voorbij dat je niet aan haar denkt?' wil ik weten. 'Heel soms', zegt hij. 'Als ik heel belangrijke dingen te doen heb.'Ik kan het moeilijk begrijpen, maar ik heb intussen geleerd dat haast alles went. Ik moet denken aan wat Fazal me eerder op de avond naar aanleiding van zijn miserabele levensomstandigheden met veel aplomb debiteerde: Compulsion can make a man dance like a monkey.Het is bijna vijf uur. Er rijden weer trams, en de stad komt langzaam in beweging. Tussen drie en zes komt er één klant sigarettenblaadjes kopen. Voor de rest: niemand. Het is mij een raadsel waarom ze zo lang openhouden. 'Dat moet van mijn baas. Vroeger werkte ik van twee uur 's middags tot twee uur 's nachts. Maar er zijn controles geweest, en nu mag dat niet meer.' Hij kijkt een beetje zielig voor zich uit. 'In de zomer gaat het nog. Maar in de winter kan je zelfs niet buiten zitten.''Volgende winter werk je misschien al in de Quick', zeg ik troostend. 'Of op het Sint-Jansplein', antwoordt hij. 'Dat heeft mijn baas mij beloofd. Hopelijk houdt hij woord.''Hoe laat komt de zon op?''Twintig voor zes', antwoordt Tenzils vriend. 'Daar ga ik niet op wachten.'Ik schud hen de hand om afscheid te nemen. 'Als je ooit een mooie zonsopgang wil zien, dan moet je naar Tibet gaan. Daar kan je de zon traag over de bergtoppen zien verschijnen.'Ik heb een nacht in een parallelle maatschappij doorgebracht. Een maatschappij waarin mensen hard werken om zich een leven bij elkaar te scharrelen. Een systeem met sociale en economische wetten en voorzieningen dat zich op een vreemde manier in ons eigen economisch systeem heeft genesteld, zich ertegen aanschurkt. Een wereld die zich 's nachts afspeelt in het hartje en in de rand van onze steden. U stopt er hoogstens voor een pakje sigaretten, een bus shampoo of een cola light. Verder hebt u daar niets mee te maken. Helemaal niets. MICHAEL DE COCK