Er gebeuren rare dingen in Brazilië. Zoals een groepje vandalen dat aan het slot van een protesttocht in Rio de Janeiro een deel van de tribune van de Terreirao do Samba, het thuis van de samba, in brand steekt. Niets minder dan heiligschennis, geen gezonde Braziliaan pleegt een aanslag op zijn eigen ziel.
...

Er gebeuren rare dingen in Brazilië. Zoals een groepje vandalen dat aan het slot van een protesttocht in Rio de Janeiro een deel van de tribune van de Terreirao do Samba, het thuis van de samba, in brand steekt. Niets minder dan heiligschennis, geen gezonde Braziliaan pleegt een aanslag op zijn eigen ziel. Of beroemde en schatrijke voetballers, de halfgoden van dit land, die zich uitputten in sociaal bevlogen boodschappen. Daar zit natuurlijk het nodige opportunisme bij, maar ze kunnen ook gewoon hun mond houden. Het is verbazingwekkend te zien dat het voetbal, die hedendaagse opium voor het volk, zich in Brazilië heeft ontpopt als de motor van sociale onvrede. Het toernooi om de Confederations Cup, de generale repetitie voor het wereldkampioenschap van volgend jaar, is door de Brazilianen aangegrepen om zo ongeveer al hun jaren opgepotte klachten luidruchtig te ventileren. De voetballers begrepen de boodschap sneller dan de autoriteiten. De meesten zijn geen klasseloze nouveaux riches zoals in veel landen. Hier komen ze doorgaans uit de sloppenwijken en vergeten ze hun achtergrond niet. Neymar da Silva Santos Junior, de nieuwste superster, liet via Instagram weten dat de betogingen hem inspireren: 'Ik wil een rechtvaardiger, veiliger, gezonder en eerlijker Brazilië.' Barcelonaster Dani Alves viel hem bij in algemene termen: 'Voor een Brazilië zonder geweld, beter, in vrede, goed onderwezen, met gezondheid, eerlijk en gelukkig.' Het zijn rare dingen wanneer een voetballer als Rivaldo, die zelf wereldkampioen werd in 2002, zich openlijk uitspreekt tegen het organiseren van het WK in zijn land: 'Het is een schande dat het WK in Brazilië wordt gehouden met de bestaande ongelijkheden, met mensen die honger lijden. Ik ben arm geweest en heb aan den lijve gevoeld wat het betekent geen goede gezondheidszorg te hebben. Mijn vader werd aangereden en overleed omdat hij niet behandeld werd in een publiek ziekenhuis in Recife.' De enige die weer eens de plank missloeg, was de legende Pele, die zich zijn hele leven lang door alle denkbare machthebbers heeft laten misbruiken. Eerst vroeg O Rei (De Koning) in een video zijn landgenoten 'alle verwarring die in Brazilië plaatsvindt te vergeten. Laten we denken dat het Braziliaanse elftal ons land is, ons bloed.' Nadat hij allerwegen was weggehoond, probeerde hij met een herstelboodschap via Twitter de schade te beperken: 'Begrijp me niet verkeerd. Ik ben honderd procent voor deze beweging voor rechtvaardigheid in Brazilië.' Romario, de politicus geworden oud-voetballer, zei het jaren geleden al: 'In stilte is Pele een dichter.' Het almachtige tv-concern Globo besloot de wedstrijd van wereldkampioen Spanje tegen Tahiti niet uit te zenden en in plaats daarvan direct verslag te doen van de protesten. Goed, het was natuurlijk geen topwedstrijd, maar de Braziliaanse tv die liever een demonstratie uitzendt dan een voetbalwedstrijd, dat blijft curieus. De demonstranten richten zich niettemin tegen de verslaggeving door Globo en de meeste andere media omdat die 'altijd manipuleren en vooral het vandalisme belichten'. De sociale media winnen het ruimschoots van de traditionele media bij de uitwisseling van informatie. 'Wij hebben de mainstream media niet meer nodig', zei een jongen bij de demonstratie voor het Maracanastadion in Rio. Het is ook raar dat meer dan een miljoen mensen de straat opgaan in zo'n tachtig steden, maar dat niemand precies weet waartegen of waarvoor zij nu eigenlijk betogen. Iedereen lijkt met een eigen agenda de deur uit te gaan. Tegen de verhoging van de bustarieven. Ok, die is teruggedraaid, dan eisen we nu gratis openbaar vervoer. Er zijn leuzen tegen de corruptie in de Braziliaanse politiek. Tegen de geldsmijterij bij de bouw van stadions voor het WK van volgend jaar en de Olympische Spelen van 2016. Vóór beter onderwijs en gezondheidszorg. Tegen de ophanden zijnde verscherping van de abortuswetgeving, en tegen het schenden van de rechten van homoseksuelen onder leiding van een evangelische pastor die nota bene voorzitter van de mensenrechtencommissie van het parlement is. Zo veel opwinding terwijl Brazilië het afgelopen decennium met zulke reuzenstappen vooruitgang heeft geboekt. De armoede is met succes aangepakt. Dankzij de regeringen van eerst Lula, een voormalig bankwerker, en nu Dilma, een voormalige guerrillera, en hun sociale programma's zijn dertig miljoen arme mensen opgeklommen tot de middenklasse. Geen ander land in de wereld heeft dat gepresteerd. Presidente Dilma Rousseff zei onlangs nog, toen er vanuit het buitenland kritiek op haar economisch beleid kwam: denk maar niet dat ik nu ga korten op de sociale programma's. Dat is een beleid dat diametraal staat tegenover wat in heel Europa wel wordt gedaan. De Zuid-Amerikaanse reus ontwaakte, werd een economische macht, en in de regio dé grote politieke macht. Brazilië begon er zelfs van te dromen een echte wereldmacht te worden. Onder het beleid van de eerste arbeider die het tot president schopte, zette zich een economische groei in om de vingers bij af te likken. De rest van de wereld keek er vol bewondering naar en deelde de ene na de andere beloning uit: het WK voetbal volgend jaar, de Olympische Spelen in 2016, het voorzitterschap van de wereldvoedselorganisatie FAO, de nieuwe leiding van de Wereldhandelsorganisatie. Maar overdrijven is ook een kunst, de 'eerste wereld' is nog een eind weg. Lula noemde de gezondheidszorg in Brazilië bijna perfect, grapte dat de Brazilianen bijna zin zouden krijgen ziek te worden om te kunnen genieten van een van die fantastische ziekenhuizen. Nou, dat geldt bepaald niet voor de meeste armzalige staatsziekenhuizen. In plaats van de modernste stadions liever de modernste ziekenhuizen, roepen de demonstranten nu. Uiteraard regent het vergelijkingen met de situatie in Turkije of met wat zich de afgelopen jaren in de landen van Noord-Afrika afspeelde. Ten onrechte, want in Brazilië is iets anders aan de hand. Het zijn geen protesten tegen een dictatuur of een autoritaire leider. De Braziliaanse democratie functioneert goed, links is al tien jaar aan de macht en het sociaal beleid werpt zijn vruchten af. De situatie is ook niet te vergelijken met de massale protesten in Griekenland of Spanje, waar de corrupte politieke klasse in samenspraak met de bankwereld in een minimum van tijd een hele samenleving heeft ontwricht. Maar ja, de corruptie en de hemeltergende bureaucratie in Brazilië zijn niet plotseling als sneeuw voor de zon verdwenen. De Arbeiderspartij en haar politieke bonzen blijken net zo corrupt als de andere partijen. Dat Brazilië het WK en de Olympische Spelen mag organiseren, vonden ze in eerste instantie allemaal geweldig. Het was het ultieme bewijs dat Brazilië nu serieus wordt genomen. Totdat de omvang van de geldsmijterij contouren kreeg. De sportevenementen van enkele weken kosten bakken met geld, dat beter kan worden besteed aan het verbeteren van de treurige ziekenhuizen en scholen. 'De werkelijke president van Brazilië vandaag heet FIFA', zegt de oud-voetballer Romario, die tegenwoordig parlementslid is. Romario, die zichzelf presenteert als een van de woordvoerders van de protestbeweging, beschuldigt de Wereldvoetbalbond ervan 'een staat binnen de staat' te hebben gevestigd en op kosten van de Brazilianen een miljardenbuit uit het land weg te slepen: 'Het WK levert de FIFA een winst van 4 miljard real (1,35 miljard euro) op. Daarover zou de bond normaal gesproken een miljard real (335 miljoen euro) aan belasting moeten betalen. Maar de FIFA betaalt geen cent', dankzij een akkoord met de Braziliaanse regering die vrijstelling garandeert. 'Dat wil zeggen, de FIFA komt, zet het circus op, geeft geen cent uit en neemt na afloop alles mee.' Toen Brazilië het WK kreeg toegewezen, bedroeg de begroting 23 miljard real (7,75 miljard euro). 'Dat is inmiddels opgelopen tot 28 miljard (9,4 miljard euro). Een overschrijding van 5 miljard (1,7 miljard euro). Zuid-Afrika gaf volgens Romario in 2010 vier keer minder uit, en het rijke Duitsland organiseerde het voetbalfestijn in 2006 voor een derde. Van het geld dat Brazilië in het WK steekt hadden 8000 nieuwe scholen gebouwd kunnen worden. 'Onze regeerders moeten voor eens en altijd begrijpen dat het vanaf nu is afgelopen met de dagen van wegsluizen, corruptie, stelen, oneerlijkheid en vooral van gebrek aan respect voor ons volk.' De meeste politici zijn volkomen verrast door de omvang van de protesten. Curieus genoeg is Brazilië niet meer gewend dat de bevolking massaal de straat op gaat. Dat was in het verleden wel anders. Donderdagavond waren meer dan een miljoen mensen op de been, met hun enorme diversiteit aan eisen. Het was de grootste demonstratie in Brazilië in dertig jaar. De laatste keer dat zo veel Brazilianen protesteerden was in 1983, toen het land nog een militaire dictatuur was en de betogers de terugkeer naar de democratie eisten. Lula en zijn Arbeiderspartij (PT) hebben de macht letterlijk op straat veroverd, in tientallen jaren van vrijwel constante demonstraties en protestacties. Vooral de plaatselijke politici in de grote steden, veelal vertegenwoordigers van diezelfde Arbeiderspartij, hebben de protestgolf echter niet begrepen en in een ouderwetse reflex de oproerpolitie erop afgestuurd. Toen bleek direct dat sommige dingen in Brazilië nog niet zijn veranderd. De militaire politie, opgericht tijdens de dictatuur, heeft een uiterst gewelddadige reputatie en maakt die dezer dagen weer eens waar, met onnodig harde repressie en onnodig veel traangas. De politie sloeg de eerste demonstraties op 13 juni in Sao Paulo met zo veel geweld uit elkaar dat er spontaan een demonstratiegolf in het hele land volgde. Donderdag 20 juni schoten agenten op motoren met rubberen kogels op een menigte demonstranten voor een ziekenhuis in Rio de Janeiro, die alleen maar stonden te wachten op nieuws over de twintig gewonden die bij de eerste hulp waren afgeleverd. De foto van een politieman die pepperspray in het gezicht van een demonstrant spoot, ging de halve wereld rond. De onbeholpen aanpak van de plaatselijke bestuurders, die niet weten hoe ze moeten reageren en daardoor de situatie laten escaleren, heeft tot felle kritiek van de ervaren rotten geleid. President Dilma Rousseff en vooral ex-president Lula veegden Fernando Haddad, hun eigen burgemeester van Sao Paulo, de mantel uit omdat hij niet direct de boodschap had begrepen en de prijsverhoging van de buskaartjes terugdraaide, maar in plaats daarvan de oproerpolitie olie op het vuur liet gooien. De organisatoren van de demonstraties hebben de menigten niet in de hand, met als gevolg dat aan het einde van de marsen kleine groepjes zich aan vandalisme te buiten gaan. De eerste protesten in Sao Paulo waren georganiseerd door Passe Livre, een beweging die in 2005 is opgericht door studenten tijdens het Sociaal Wereldforum in de stad Porto Alegre. De beweging omschrijft zichzelf als 'onafhankelijk en horizontaal', hetgeen in de praktijk neerkomt op een wat onsamenhangende vergaarbak van linkse groeperingen. Passe Livre kondigde vrijdag aan de demonstraties in Sao Paulo voorlopig op te schorten om te verhinderen dat ze geïnfiltreerd worden door 'vreemde elementen'. De activisten zijn bang dat rechtse groepen de protestbeweging 'overnemen'. In de loop der dagen klonken steeds vaker leuzen tegen de regering van Dilma Rousseff en nam de presentie van Braziliaanse vlaggen in de menigten toe: 'Typisch rechts nationalisme'. 'Ja, ze proberen het protest over te nemen', zei Lino Bochini, hoofdredacteur van het linkse internetblad Carta Capital. Er kwam een handtekeningenactie op gang voor een petitie waarin het aftreden van Dilma wordt gevraagd. Er doken groepjes op met de eis om de leeftijd te verlagen waarop jongeren tot gevangenisstraf kunnen worden veroordeeld. Het heeft iets raars wanneer een president in een televisietoespraak de miljoenen demonstranten die de straten van alle steden verstoppen, looft en prijst. 'Wij hebben hun bijdragen, hun energie en creativiteit nodig, hun vermogen de fouten van het verleden en het heden aan de kaak te stellen', zei Dilma Rousseff vrijdagavond. 'Het is noodzakelijk ons oude politieke systeem zuurstof toe te dienen.' De demonstranten hebben 'de vrijheid alles te kritiseren en bij alles vraagtekens te zetten', zolang ze maar de gulden regel van geweldloosheid in acht nemen. Heel opportuun herinnerde de presidente aan haar eigen verleden als vechtster tegen de dictatuur en slachtoffer van martelingen: 'Mijn generatie heeft er hard voor gestreden dat de stem van de straat wordt gehoord. Velen werden vervolgd, gemarteld en stierven daarvoor.' Ze nodigde de leiders van de protestbeweging uit om met haar in overleg te treden, al is onduidelijk wie die leiders dan wel zijn. Op voorhand beloofde ze echter al in samenspraak met de gouverneurs van de deelstaten een nationaal plan voor het openbaar vervoer te gaan opstellen, honderd procent van de inkomsten uit de olie aan het onderwijs te zullen besteden en per direct een paar duizend artsen uit het buitenland te halen. Daarmee dekte ze drie van de hoofdpunten van de oorspronkelijke demonstratie-eisen: vervoer, onderwijs en gezondheidszorg. Het is onmogelijk te voorspellen waar het heen gaat met de protestgolf als het al moeilijk valt vast te stellen wat er nu eigenlijk aan de hand is. Het heeft iets weg van 'antisysteem demonstreren', ingezet door de jongeren die de afgelopen jaren nauwelijks aan het politieke front te vinden waren. Op 5 oktober van het volgend jaar houdt Brazilië presidentsverkiezingen. Dat leek tot dusver een gelopen race naar herverkiezing van Dilma Rousseff, die nog altijd een grote populariteit geniet. Maar dat kan veranderen wanneer de rust in de straat niet terugkeert. De speculaties over een eventuele comeback van Lula zullen ongetwijfeld toenemen. De ex-bankwerker moest het na twee succesvolle termijnen voor gezien houden, maar de grondwet staat hem toe in 2014 opnieuw een gooi naar de macht te doen. Zeker is dat het WK voetbal volgend jaar gewoon doorgaat. Al gebeuren er rare dingen in Brazilië. Zoals een opstand juist tijdens een voetbaltoernooi, wanneer de Brazilianen geacht worden als vrolijke aanbidders van Neymar en zijn maten dansend door het leven te gaan. Waar de bal rolt, is immers geen plaats voor zorgen. Dezer dagen zijn we getuigen van het einde van de mythe dat in Brazilië voetbal alles goedmaakt.DOOR CEES ZOONDe sportevenementen kosten bakken met geld, dat beter kan worden besteed aan het verbeteren van de treurige ziekenhuizen en scholen. De Arbeiderspartij en haar politieke bonzen blijken net zo corrupt als de andere partijen.