EEN BERICHT UIT HYDE

Hij blijft een geval apart, ook achter de tralies. Zo mag hij niet meer meedoen als de andere gevangenen Trivial Pursuit spelen, omdat hij te veel weet en altijd wint. Hij heeft braille geleerd en Harry Potter vertaald voor de blindenbibliotheek. Hij was de enige die wilde praten met een jongeman die was veroordeeld omdat hij een meisje van twaalf in brand had gestoken. Toen hij pas in voorhechtenis zat, kwamen zowel de gedetineerden als de cipiers bij hem op consultatie. Tijdens een bezoek van prinses Anne werd hij persoonlijk aan haar voorgesteld - achteraf zei hij trouwens dat ze eruitziet 'als een paard'. De voorkeursbehandeling die hij aanvankelijk leek te genieten, zette gaandeweg kwaad bloed bij sommige medegevangenen.
...

Hij blijft een geval apart, ook achter de tralies. Zo mag hij niet meer meedoen als de andere gevangenen Trivial Pursuit spelen, omdat hij te veel weet en altijd wint. Hij heeft braille geleerd en Harry Potter vertaald voor de blindenbibliotheek. Hij was de enige die wilde praten met een jongeman die was veroordeeld omdat hij een meisje van twaalf in brand had gestoken. Toen hij pas in voorhechtenis zat, kwamen zowel de gedetineerden als de cipiers bij hem op consultatie. Tijdens een bezoek van prinses Anne werd hij persoonlijk aan haar voorgesteld - achteraf zei hij trouwens dat ze eruitziet 'als een paard'. De voorkeursbehandeling die hij aanvankelijk leek te genieten, zette gaandeweg kwaad bloed bij sommige medegevangenen. Behalve bij Tony Fleming, die een tijdje met hem in één cel zat. Toen Fleming zichzelf probeerde te verhangen, met de schoenveters van Harold Shipman, greep de dokter in en sneed hem nog net op tijd los. 'Gebruik de volgende keer je eigen veters', zei Shipman. 'Want de mijne zijn nu om zeep.' Fleming kan er nog om lachen. 'Die zwarte humor had ik nodig op dat moment', verklaarde hij ondertussen in de plaatselijke pers. 'Ik mis hem. Hij was altijd bereid om te luisteren naar mijn problemen, hij zorgde goed voor mij en heeft mijn leven gered. Ik geloof echt niet dat hij een moordenaar is, want dan had hij mij gewoon laten hangen.'Sinds Shipman heeft geprobeerd om zichzélf op te knopen met een handdoek, wordt hij dag en nacht in de gaten gehouden. Suicide watch. Hij is weggegleden in een diep isolement en praat met niemand meer, behalve met zijn vrouw, die hem al die tijd is blijven steunen en speciaal vlakbij de gevangenis is gaan wonen. Bekennen doet hij niet. En zelfmoord staat niet meer in zijn planning. Zégt hij. 'Ik ga geen zelfmoord plegen', schreef hij vanuit de gevangenis aan een vriend. 'Omdat ik zal blijven vechten om mijn onschuld te bewijzen. Ik ben geen monster. Ik ben al dertig jaar dokter en heb tienduizenden injecties gegeven. Het is belachelijk om te suggereren dat ik mensen zou hebben vermoord.' In september 1998 werd Shipman gearresteerd door de politie van Manchester, op verdenking van moord en de vervalsing van een testament. In januari 2000 werd hij veroordeeld tot vijftien keer levenslang voor de moord op vijftien van zijn patiënten, en tot vier jaar voor de vervalsing. Maar de ware draagwijdte van zijn moordzuchtige verleden moest nog aan het licht komen. In februari 2000 begon een uitzonderlijk grondig onderzoek naar in totaal 887 andere sterfgevallen onder zijn patiënten. Twee weken geleden viel het verdict: in de 24 jaar dat hij dokter was, heeft Shipman vast en zeker 215, waarschijnlijk 260, mogelijkerwijs 298 en misschien, niemand zal het ooit met zekerheid weten, nog veel meer mensen vermoord. Vermoed mag worden dat de nu 56-jarige Harold Frederick Shipman de grootste individuele seriemoordenaar uit de geschiedenis is. Het was maandagochtend 17 augustus 1998, toen Mikaela Sitford het eerste gerucht opving. Op de redactie van The Manchester Evening News, waar ze als verslaggeefster werkte, wist men dat de politie een verdacht overlijden in Hyde onderzocht. Iets in verband met een dokter. Vreemde zaak, zat misschien een goed verhaal in. 'Bij de politie wilde niemand commentaar geven', herinnert Sitford zich. 'Dus trok ik naar Hyde. Daar sprak ik een paar oude dametjes aan op straat en die wisten meteen over wie ik het had: O, you mean Doctor Death? Jazeker, die kenden ze wel. Dokter Shipman. Die stond erom bekend, wisten ze, hij had veel oudere patiënten in het dorp die plotseling, zonder aanwijsbare reden, waren gestorven. Onlangs nog, Kathleen Grundy. Haar lichaam was pas opgegraven, voor een lijkschouwing.' 'Toen ik met die informatie terugbelde naar de politie, kwamen ze over de brug', zegt Sitford. 'Ze gaven toe dat er al weken een onderzoek bezig was, niet alleen naar de dood van Kathleen Grundy, maar naar twintig verdachte overlijdens in totaal. Ik ben die dag ook bij Shipman geweest, maar hij wilde geen enkele vraag beantwoorden. Toen ik zijn praktijk verliet, zag ik dat een oud vrouwtje in de wachtkamer zat. Ik heb niets gezegd, maar ik weet nog dat ik wilde roepen: ren voor je leven! De volgende ochtend stond mijn verhaal op de frontpagina. En sindsdien is het niet meer opgehouden. De lijkschouwing van Kathleen Grundy was duidelijk: een overdosis diamorfine. En het was haar testament dat het onderzoek in gang zette. Zonder dat testament zou hij wellicht nog altijd vrij zijn, en verder kunnen moorden.'Het is een van de talloze mysteries in deze zaak: waarom heeft Shipman zichzelf de das omgedaan? Waarom heeft hij het testament van Kathleen Grundy vervalst? Met zijn eigen schrijfmachine, op een haast belachelijk amateuristische manier. Met een handtekening waaraan elke expert meteen ziet dat het een vervalsing is. Kathleen Grundy was 81, in goede gezondheid, en niet onbemiddeld. Shipman kende haar al jaren. In het testament dat hijzelf bij mekaar had gebricoleerd, liet ze al haar bezittingen, inclusief 386.400 pond (ongeveer 600.000 euro), aan hem na. Shipman kende ook haar enige dochter, die advocaat is en de politie op zijn spoor zette. De enige verklaring die onderzoekers kunnen bedenken voor de vervalsing, is dat Shipman gepakt wílde worden. Dat hij zelf vond dat er een einde moest komen aan de moorden. Moorden die hij immers nooit voor het geld pleegde. De eerste keer dat hij een testament vervalste in die 24 jaar, was meteen ook de laatste. Die andere 214 keer doodde hij om redenen die alleen hijzelf kent. Als hij al redenen had. Er zat alleszins een patroon in. De meeste slachtoffer waren alleenstaande oudere vrouwen, die tijdens een huisbezoek van dokter Shipman een overdosis diamorfine - heroïne - kregen inge-spoten en vervolgens vredig stierven. Zo verging het ook Hilda Hibbert. Haar kleindochter, Jane Ashton-Hibbert, voelt zich nog altijd schuldig: 'Als ik haar die dag niet alleen had gelaten, zou ze misschien nog leven.''Mijn grootmoeder had reuma', zegt Jane. 'En die dag had ze pijn. Dus had mijn moeder dokter Shipman gebeld. Nee, laat maar, had mijn grootmoeder gezegd, ik heb geen dokter nodig. Maar wij vonden toch dat het beter was, ik ging naar haar toe om samen op de dokter te wachten. Dokter Shipman was iemand die altijd klaar stond voor zijn patiënten, die met plezier op huisbezoek kwam. Om twee uur ging ik even weg, om een boek in de bibliotheek te halen voor mijn grootmoeder. Zo heb je wat privacy als de dokter komt, zei ik. Toen ik terugkwam, stond de deur open. Ze bewoog niet meer. Ik wist niet of Shipman al geweest was, dus ik belde in paniek naar zijn praktijk, en een ambulance. Toen hij arriveerde, probeerden de verplegers mijn grootmoeder nog te reanimeren. Shipman begon te roepen dat ze haar met rust moesten laten, dat we toch niet wilden dat ze als een plant zou moeten verder leven.'Jane was blij dat Shipman er was. 'Natuurlijk vermoedde ik niets', vertelt ze. 'Bij Shipman was je toch in veilige handen? Hij zei dat ze was gestorven aan een beroerte. En dat een lijkschouwing niet nodig was. Dat was voor mij toen een hele opluchting, ik was al blij dat mijn grootmoeder niet te lang had moeten lijden en wilde dat ze in alle rust gecremeerd kon worden. Shipman vulde de crematieformulieren in en regelde alles. Toen was dat een hele geruststelling.'De doodsoorzaak op een crematieformulier moet worden bevestigd door een tweede dokter. Het was Linda Reynolds, die in een groepspraktijk werkte recht tegenover die van Shipman, die al in maart 1998 ongerust was geworden: collega Shipman stuurde wel érg veel formulieren voor zo'n tweede handtekening. Na lang aarzelen, je beschuldigt immers niet zomaar een collega-dokter, belde ze toch naar de politie. Agent David Smith werd op de zaak gezet, maar die kwam na enkele dagen al tot de conclusie dat er niets aan de hand was. Had Smith zijn werk iets scrupuleuzer verricht, dan zou hij op z'n minst te weten zijn gekomen dat er wel degelijk 'iets' aan de hand was met Harold Shipman. Dan had hij bijvoorbeeld diens strafblad gezien. Begin jaren zeventig, hij werkte toen in een groepspraktijk in Todmorden, was Shipman langdurig en zwaar verslaafd aan het pijnstillend middel pethidine. Toen hij zijn black-outs en fysieke verzwakking niet langer verborgen kon houden voor zijn collega's, gaf hij die verslaving toe. Hij liet zich zes maanden opnemen in een ontwenningskliniek, beloofde nooit meer te zullen gebruiken en werd in 1976 veroordeeld voor frauduleus voorschrijfgedrag en het illegaal bezit van gecontroleerde medicatie. Eén jaar na die veroordeling arriveerde hij met vrouw en kinderen in Hyde, waar hij lid werd van een groepspraktijk. In 1992 vestigde hij zich als zelfstandig dokter in Market Street, nummer 21. In Hyde was hij van meet af aan een grootverbruiker van diamorfine. Mocht zijn voorschrijfgedrag ooit gecontroleerd zijn geweest, dan zou dat onmiddellijk alarmbellen hebben doen rinkelen. Een van de plaatselijke apothekers heeft verklaard, weliswaar ná Shipmans arrestatie, dat hij zich soms vragen stelde bij de enorme hoeveelheden diamorfine die de dokter placht voor te schrijven. Niet voor zichzelf, maar voor zijn patiënten. Vermoedelijk ook niet om zelf te gebruiken, maar om te kunnen moorden. Er waren momenten dat Shipman voldoende van het spul in huis had om 360 mensen van een overdosis te voorzien. Zelf verklaarde hij altijd dat zijn slachtoffers waren gestorven aan een hartaanval of een beroerte, soms zei hij dat het een natuurlijke dood was geweest. Vaak tot grote verbazing van de nabestaanden: hoe kan grootmoeder nu aan een hartaanval gestorven zijn als ze nog nooit in haar hele leven iets aan haar hart heeft gehad? Ook daar wist Shipman een mouw aan te passen: nadat hij officieel de dood had vastgesteld, dook hij in zijn computerbestanden om met terugwerkende kracht een hele ziektegeschiedenis voor zijn slachtoffers te bedenken. In zijn bestand over Kathleen Grundy had hij zelfs genoteerd dat hij al jaren vermoedde dat ze een heroïneprobleem had, om zo te kunnen verklaren waarom er bij de lijkschouwing diamorfine in haar lichaam was aangetroffen. Maar van computers kende hij niets. Toen hij in september 1998 werd ondervraagd, werkte hij aanvankelijk vlot mee en wist hij overal een antwoord op. Ook toen de politie hem confronteerde met de vervalste gegevens in zijn computer, ontkende hij alles vol overtuiging. Tot ze hem attent maakten op het feit dat de computer de datum bewaart waarop een bestand wordt aangepast, en vroeg hoe hij kon verklaren dat hij eind jaren negentig aantekeningen had gemaakt over de toestand van patiënten halverwege de jaren tachtig. Sinds die dag zwijgt Shipman. In totaal werden op het kerkhof van Hyde twintig lichamen opgegraven, om zo alsnog een lijkschouwing te kunnen uitvoeren, op zoek naar sporen van diamorfine. Maar veruit de meesten van zijn slachtoffers waren gecremeerd. Om zo sterk mogelijk te staan, concentreerde het gerecht zich tijdens het proces op vijftien dossiers waarin harde bewijzen voorhanden waren, inclusief de resultaten van een lijkschouwing. Alleen voor díe vijftien moorden is Shipman veroordeeld. 'Het proces was verschrikkelijk frustrerend', herinnert Jane Ashton-Hibbert zich. 'Ook wij waren ervan overtuigd dat grootmoeder was vermoord, maar hoe konden we dat aantonen zonder lijkschouwing?' En dus verenigden de nabestaanden van alle vermoedelijke slachtoffers zich en drongen ze aan op een grondig onderzoek van álle verdachte overlijdens. Twee jaar is eraan gewerkt, onder leiding van rechter Dame Janet Smith. Onder druk van de nabestaanden, én van de media, verliep het onderzoek in volle openheid. En, de uitdrukking is hier van toepassing, tot op het bot. Statistische analyses van Shipmans patiëntenbestand, overlijdensregister, voorschriften, een nauwkeurige reconstructie van zijn modus operandi, onderzoek van de medische voorgeschiedenis van alle verdachte overlijdens, van de crematieformulieren... Het rapport van Dame Janet Smith, dat volledig publiekelijk is gemaakt, behandelt 887 doden en verschaft absolute duidelijkheid: behalve die vijftien waarvoor hij al is veroordeeld, pleegde Shipman nog 200 moorden, in 45 gevallen zijn de vermoedens zeer groot, en in nog eens 38 gevallen is er onduidelijkheid die nooit kan worden opgehelderd. Maar een tweede proces komt er niet. Het eerste proces heeft al vele miljoenen gekost, Shipman bekent toch niet, en vooral: het is nu uiteraard volstrekt onmogelijk om nog een onpartijdige jury samen te stellen. 'Er is genoeg bewijsmateriaal om hem nog eens voor het gerecht te brengen', zegt Jane Ashton-Hibbert. 'Maar wij nemen er vrede mee dat hij sowieso voor de rest van zijn leven in de cel zit. Dankzij het onderzoek hebben wij tenminste ook erkenning gekregen. Al zal voor sommige nabestaanden de onduidelijkheid blijven knagen.'Er zijn meer parallellen met de zaak-Dutroux, maar wat vooral opvalt, is het gevoel dat 'het systeem' heeft gefaald. Dat de gerechtelijke en medische autoriteiten minstens 215 kansen hebben gemist om een seriemoordenaar te stoppen. 'Ja, het systeem heeft ons in de steek gelaten', zegt Jane. 'Begin september zet Dame Janet Smith haar onderzoek verder. Ze wil nagaan wat er precies is foutgelopen, hoe dat kon gebeuren, en wat er allemaal moet veranderen om te voorkomen dat het nog eens gebeurt. Zonder die veranderingen zullen mensen zich nooit meer gerust voelen bij hun dokter. En als je je dokter niet meer kunt vertrouwen, wie dan nog wel? Wat ik vooral onverdraaglijk vind, is de volstrekte zinloosheid van al die moorden. Waarom deed hij het?'Waarom deed hij het? Uit het rapport van Janet Smith: 'Als men motief definieert als een rationele of bewuste verklaring voor de beslissing om een misdaad te begaan, dan denk ik dat Shipmans misdaden zonder motief waren. De psychiaters waarschuwen mij dat er in Shipmans geest misschien een bewuste motivatie kan zijn geweest. Ik kan alleen zeggen dat ik geen enkel motief heb gevonden dat, in mijn ervaring als rechter, gewoonlijk moordenaars motiveert.'Geld was het niet, tenzij misschien bij Kathleen Grundy. Seks was het ook niet. Sadisme evenmin, geen enkel slachtoffer wíst wat er gebeurde. De psychiaters die Shipman in de gevangenis hebben ondervraagd, raken er niet uit, want de dokter heeft altijd elke medewerking geweigerd. Het enige wat ze kunnen aanvoeren, is dat Shipman verslaafd was aan moorden, dat hij er op een of andere manier een kick van krijgt om mensen te zien sterven. Misschien heeft Shipman zijn pethidine-verslaving gewoon vervangen door een andere. De frequentie waarmee hij moordde, vertoont alleszins het patroon van een verslaving: er waren periodes dat hij zich onder controle hield, vermoedelijk omdat hij vreesde te zullen worden ontdekt, maar daarna moordde hij steeds vaker. Alsof hij altijd meer nodig had van zijn 'middel' om zijn 'roes' te bereiken. Dat zou ook kunnen verklaren waarom hij bij de vervalsing van het Grundy-testament zo opvallend amateuristisch te werk ging: hij stond machteloos tegenover zijn verslaving, maar wilde er niettemin van af, omdat hij er zelf onder leed. Of was het wraak? Een van de psychiaters die geprobeerd heeft hem te ondervragen, houdt er een persoonlijke theorie op na: de moeder van Shipman is op vrij jonge leeftijd gestorven aan kanker, het zou dus kunnen dat hij het onrechtvaardig vond dat sommige vrouwen veel ouder werden, vrouwen die bovendien nogal vaak een beroep op hem deden en dus maar beter dood konden zijn. Schrijver en columnist A.N. Wilson heeft de meest originele thesis gelanceerd, tot grote verontwaardiging van alle inwoners van Hyde: volgens Wilson verrichtte Shipman gewoon mercy killings, bewees hij zijn slachtoffers een dienst, verloste hij hen uit hun lijden. Een theorie die nergens op slaat. Heel wat van zijn vermoorde patiënten waren kerngezond, sommigen waren nog geen vijftig. Volgens Janet Smith concentreerde hij zich vooral op oude, alleenstaande vrouwen omdat zij de gemakkelijkste slachtoffers waren. En hielden zijn selectiecriteria niet zozeer verband met een 'motief', maar veeleer met 'gelegenheid'. Toen zijn moeder stierf, was Shipman zeventien. Heeft hij daaraan een levenslange obsessie met de dood overgehouden? Die hij heeft omgezet in een verslaving nadat hij van zijn andere verslaving was afgekickt? Psychiaters vermoeden alleszins dat hij leed aan een God-complex en een totale controlefreak was. Die zichzelf er misschien van overtuigd heeft dat hij helemaal niets heeft misdaan, dat hij volstrekt onschuldig is. Een eenzaat, die in zijn eigen verbeelding leeft. Na de dood van zijn moeder nam Shipman de beslissing om dokter te worden. Zou het kunnen, zo vragen sommigen zich af, dat hij dokter is geworden omdát hij mensen wilde vermoorden? Achteraf is alles makkelijk. Ook in Hyde, waar iedereen zich nu aan de tapkast herinnert hoe arrogant, hoe afstandelijk, hoe autoritair dokter Shipman wel was. Feit blijft, ook dat geeft iedereen wel toe, dat hij bekend stond als de beste dokter van het dorp. Hyde telt 30.000 inwoners, en Shipman had veruit het grootste patiëntenbestand van alle dokters in de omtrek: 3100. Zijn agenda stond altijd vol, men probeerde soms via-via om toch maar een afspraak met hem te kunnen krijgen. Shipman werd alom gerespecteerd en hooggeacht, hij maakte zich nuttig in allerlei plaatselijke verenigingen, was getrouwd en had vier kinderen - perfect opgevoede kinderen, over wie niemand in Hyde een kwaad woord zal zeggen. 'Maar over de rol van zijn vrouw bestaat discussie', zegt Jane Ashton-Hibbert. 'Zij moet hem door en door hebben gekend, ze assis-teerde hem in zijn praktijk, het is bijna uitgesloten dat zij niet op de hoogte was.'In sommige commentaren wordt verwezen naar een theorie van de Britse auteur Colin Wilson, die verschillende fictie- en non-fictieboeken heeft geschreven over moord door de eeuwen heen. In The Outsider schetst Wilson het beeld van een insider, de perfect geïntegreerde moordenaar, die diep in zijn eigen verbeelding een volstrekte outsider is. En die in zijn fantasie en hoogheidswaan een rekening te vereffenen heeft met de samenleving, omdat hij zich niet erkend voelt. In Order of Assassins gaat Wilson dieper in op de schijnbaar 'motiefloze' moord. Ook in dat schema zou Shipman kunnen passen: de seriemoordenaar die niet doodt om geld of om seks, maar omdat het voor hem de enige uitweg is uit de eindeloze verveling, het saaie bestaan waartoe zijn creatieve geest door de moderne samenleving wordt gedwongen. In zijn pastorie aan de rand van Hyde blijft Father Dennis Maher hopen dat Shipman ooit zijn misdaden zal bekennen. 'Deze zaak heeft ons allemaal zwaar getroffen', vertelt hij. 'In de jaren zestig werd deze streek al eens geteisterd door de zogenaamde Moors Murders, toen twee seriemoordenaars verschillende kinderen hebben mishandeld en gedood. En nu dit, mensen zijn volledig de kluts kwijt. Ze vragen zich af waarom God dit heeft kunnen toelaten. Dan kan ik hen alleen maar zeggen dat God de mensen een vrije wil heeft gegeven, die hen in staat stelt om het Goede te doen, maar ook het Kwade. Want de duivel bestaat, daar ben ik zeker van, dat is het Kwade. En God móet het Kwade toelaten in de wereld, opdat het Goede zou kunnen overwinnen.' 'Als persoon ben ik hier eigenaardig genoeg rijker uitgekomen', zegt Maher. 'Omdat het me geholpen heeft om beter te begrijpen wat vergeving eigenlijk is. Dat het nodig is om te kunnen vergeven, anders blijft de wrok knagen als een kankergezwel en dat mogen we nooit laten gebeuren. Sommigen van mijn parochianen hebben problemen met hun geweten, omdat ze Shipman wel willen, maar niet kunnen vergeven. Dan probeer ik hen uit te leggen dat de vergevingsgezindheid van God die van ons overstijgt. Dat wij altijd maar een klein deeltje van het geheel kunnen zien. Maar het zou goed zijn mocht Shipman zich niet meer verstoppen. Ik weet dat hij de kranten leest, daarom heb ik een expliciete oproep tot hem gedaan: dat hij zou bekennen en om vergeving zou vragen. Ik hoop dat hij daar ooit toe in staat is. Als hij dat wil, zal ik hem gaan bezoeken in de gevangenis.'Harold Frederick Shipman zal sterven in zijn cel. Hij is een van die 23 veroordeelden in Groot-Brittannië die, na een officiële beslissing van het ministerie van Binnenlandse Zaken, nooit meer de gevangenis zullen kunnen verlaten. In Hyde pleit niemand voor de herinvoering van de doodstraf. Integendeel. Ze hopen dat Doctor Death nog lang zal leven. Joël De Ceulaer