Info : Oidipus Sürgünde (Oedipus verbannen). Sahika Tekand. Studio Oyunculari. 26.01.2005 - 20u - Paleis voor Schone Kunsten. Ravensteinstraat 23. 1000 Brussel. www.bozar.be. Tickets 02 507 82 00. De voorstelling is in het Turks. Het stuk zal ingeleid worden door prof. Freddy Decreus die dieper zal ingaan op de Griekse tragedie.
...

Info : Oidipus Sürgünde (Oedipus verbannen). Sahika Tekand. Studio Oyunculari. 26.01.2005 - 20u - Paleis voor Schone Kunsten. Ravensteinstraat 23. 1000 Brussel. www.bozar.be. Tickets 02 507 82 00. De voorstelling is in het Turks. Het stuk zal ingeleid worden door prof. Freddy Decreus die dieper zal ingaan op de Griekse tragedie. 's Morgens loopt het op vier benen, 's middags op twee en 's avonds op drie. Het raadsel dat Oedipus kreeg op te lossen, leek eenvoudig. Hij moest niet lang nadenken voor hij het antwoord vond en daarmee Thebe van de ondergang redde. Hij antwoordde: 'De mens.'Maar het echte raadsel was hij zelf. Met dat raadsel bleef hij worstelen tot hij uiteindelijk als een blind en verbannen man stierf. 'Nooit mag men als sterveling een ander mens gelukkig noemen voordat hij de eindstreep van het leven gepasseerd is zonder pijn', zo luidt de oorspronkelijke oproep in Sophocles' tragedie Oedipus, geschreven in de vijfde eeuw voor Christus. Anno 2005, gebruikt de Turkse regisseuse Sahika Tekand de tragedie als een aanklacht tegen de laksheid van de moderne mens. De laatste woorden in haar stuk luidden:, Waarom kan ik geen vraag stellen?'Tekand: 'De hedendaagse mens stelt zich geen vragen meer. Hij troost zich niet eens de moeite zich vragen over zichzelf te stellen. Doet er zich een probleem voor, dan wil hij daar een instant oplossing voor, liefst nog aangeboden door een ander. Iedere vorm van ongenoegen ziet hij als een gevaar dat hem van buitenaf bedreigt. De hedendaagse mens verzinkt in een vadsig verlangen naar tevredenheid. Hij redeneert in termen van zich 'goed' of 'niet goed' voelen. Hij verzaakt aan bedachtzaam nadenken en pijnlijk peilen naar de waarheid. Hij heeft niet langer de moed en het geduld zich te corrigeren. De hoop op zijn eigen vernieuwing met het oog op een hoger doel, heeft hij opgegeven. Hij vecht niet meer. Het ontbreekt hem aan verdedigingsdrang van diep gewortelde principes. Hij is een meester geworden in het ontwijken. Hij is een soort kameleon die even gemakkelijk van persoonlijkheid als van mening of van liefde verandert. Hij bijt zich niet meer vast in twijfel en zelfonderzoek. Zijn leven bengelt aan de koorden van de gemakkelijkste en snelste antwoorden. Hij is niet meer in staat zijn verantwoordelijkheden op te nemen. Daarom heeft hij weer de tragedie nodig.'Oedipus is volgens Tekand een stuk over het nemen van verantwoordelijkheden, over schaamte, zondebesef, liefde, eerlijkheid en de vele gezichten van de leugen. 'En daarom is het een stuk dat móét worden opgevoerd. Nu.' Sahika Tekand is een begeesterde en gedreven Turkse vrouw. Als filmactrice was ze te zien in films van onder meer Omer Kavur. Zo acteerde ze in Voyage de nuit, dat in 1986 werd bekroond op het filmfestival van Venetië. Ze doceert hedendaagse dramaturgie en spel aan de afdeling theaterwetenschappen van de universiteit van Eylul (Izmir). In de oude wijken van Istanbul leidt ze sinds 1998 de Studio Oyunculari, een ontmoetingsplek voor Turkse acteurs en kunstenaars en een standplaats voor een jong en experimenteel theatergezelschap. Als regisseuse bracht ze naast eigen werk vooral Beckett, Pinter en Ionesco op de planken. Haar regie van Becketts Happy Days betekende voor haar en haar ploeg de internationale doorbraak. 'Ook in Beckett vind ik, hoe absurd zijn stukken soms ook lijken, de klassieke tragiek terug. Zijn personages zijn verplicht te liegen. Ze moeten hun tijd uitzitten.' Sahika Tekand is geroemd om haar eigentijdse bewerkingen van Griekse tragedies. Ze bracht in 2002 een eerste deel van Sophocles' Oedipus op scène onder de titel Waar is Oedipus? In mei 2004 ging Oidipus Sürgünde ('Oedipus verbannen') in première op het Internationaal Theaterfestival van Istanbul. Tijdens de voorbije zomer werd het opgevoerd op het festival van Delphi en lovend ontvangen. 'Mensen zeiden me: het was alsof het vliegtuig van de klassieke tragedie 2500 jaar geleden crashte en we nu de black box hebben teruggevonden.' Vorig jaar werd deze voorstelling in Athene uitgeroepen tot de beste theaterproductie tijdens de herdenking van het 2500e geboortejaar van Sophocles. De voorstelling wordt op 26 januari eenmalig getoond in Brussel als afsluiter van het Turkije-festival in het Paleis voor Schone Kunsten. 'Als ik een Amerikaanse was geweest, had ik misschien niet hetzelfde gevoel voor tragiek gehad', zegt ze. Veel verwijzingen naar de Turkse maatschappij en politiek heeft ze er niet in willen verwerken. 'Het gaat over álle hedendaagse mensen. Maar natuurlijk hebben wij in Turkije te maken met bannelingen, migratiestromen en mensen die verstoten zijn.' En ook daarom is de tragedie zo belangrijk geworden in deze tijd, zegt Tekand: 'We hebben meer vertrouwen nodig. Als we elkaar willen begrijpen, moeten we eerst naar de essentie van onszelf gezocht hebben.'Het verhaal van Oedipus is door velen op vele manieren verteld: Sophocles, Seneca, Vondel, Cocteau, Mulisch, Claus, Anouilh, Pasolini, Decorte. Het is maar een greep uit het grote aanbod. Het oude verhaal dat eraan ten grondslag ligt, is dat van de val van een groot man. Oedipus was de zoon van Laïus, koning van Thebe, en van Jocaste. 'Hij zal eens zijn vader doden', zo sprak het orakel van Delphi. Om dat onheil te voorkomen, werd het kind met doorboorde voeten te vondeling gelegd. Oedipus, vertaling voor 'zwelvoet', werd door een herder gevonden en later door de koning van Corinthe opgevoed. Onwetend over het lot dat boven zijn hoofd hing, doodde hij eerst zijn vader en huwde hij zijn moeder. Hij leek een geprezen redder van Thebe. Maar zodra hij het antwoord vond op de prangende vraag: wie ben ik, kwam de gruwelijke waarheid aan het licht en nog groter onheil omringde hem. Zijn zonen verstootten hem en vochten met elkaar over de macht die ze van hun vader wilden overnemen. Oedipus werd gedoemd als een blinde samen met zijn dochter Antigone rond te dolen. In Colonus, bij Athene, zoekt hij als verstotene vragend rust. Tekand herwerkte het stuk Oedipus te Colonus van Sophocles (voor het eerst opgevoerd in 401 v. Ch., na Sophocles' dood) tot een eigentijds drama over de verstotene. Tekand: 'Oedipus is een man die zoekt, die zich onderwerpt aan een zelfverhoor en een gerecht dat men 'sociale omgeving' noemt. Hij is beschaamd. Schaamte zit diep. Een schuldgevoel, daar kan je nog onderuit. Over schuld kan je nog discussiëren met argumenten en tegenargumenten. Schaamte niet. Schaamte maakt mensen zwakker en weker. Maar Oedipus bezit de kracht en de moed om zijn schaamtegevoel als wapen te gebruiken in zijn zoektocht naar zijn ware ik en de verklaring voor zijn handelen. Hij wil zichzelf niet meer verbergen. Oedipus is eerlijk over de fouten die hij begaan heeft. Hij onderneemt geen enkele poging om zijn zwakheden te verbergen. Hij heeft de moed om in zijn eigen vlees te snijden. Zijn val is groot maar tegelijkertijd groots. Hij durft het aan iedereen te vragen: ôWaarom deed ik, wat ik gedaan heb?" ''Plicht en verantwoordelijkheid lijken oude, antieke waarden', zegt Tekand. 'Natuurlijk zullen wij die begrippen niet meer invullen zoals de oude Grieken dat deden, maar ik wil er wel voor pleiten ze opnieuw als een maatstaf voor het handelen in te lassen. Ik heb het gevoel dat we te veel in een wereld leven van 'anything goes'. Dat soort gemakzucht leidt tot het zich verbergen in leugens. De eerlijkheid is uit ons handelen weggeroest. Leugens zijn alleen maar weldadig op korte termijn en voor één mensenleven. Eerlijkheid komt de gemeenschap ten goede. Falen is menselijk. Liegen is een beschermings- methode, maar het mag geen leefwijze worden. Wat wij ervaren als waarheid, komt altijd bedreigend over. Maar we kunnen alleen maar leren uit confrontaties met de waarheid. Van de achterbaksheid leren we niets.' De voorstelling van Tekand is confronterend. Het is een proces waarin ieder zijn pleidooi houdt. Vijftien acteurs staan onder een lichtpeertje in de spotlights. Een ieder moet zijn leven en zijn liefdes en zijn twijfels uiteindelijk verantwoorden. Ook Oedipus. 'Ook wij acteurs die als mensen, net zoals ieder ander mens, graag in de spotlichten staan. Zeker wij moeten ons de vraag stellen: waarom is Oedipus verbannen?' Het karakter van de Oedipus in ieder mens wordt uitgebeend. Tekand laat haar personages aan het woord komen, als tijdens een verhoor. Licht gaat plots aan. Ze zitten in een cel, in een afgesloten ruimte, samen lijken ze op de scène een schaakbord te vormen. Als het licht boven hun hoofd aanflitst, zijn ze aan zet, dan moeten ze met een antwoord komen. Ze worden gedwongen iets te zeggen, of te zwijgen. Het is als een berechting. 'Iedereen neemt openlijk een standpunt in en een persoonlijke houding aan. Het is de bedoeling twijfel te zaaien over de waarheid rond de blinde Oedipus en de beweegredenen aan het licht te laten komen die van hem een sleutelfiguur hebben gemaakt.' Het aan- en uitgaande licht is als een motor om de waarheid te weten te komen. Die waarheid is maar een tijdelijke baken, een eenzijdig zicht op de toestand. En door deze snelle vorm van in- en uitgaand licht werpen op de zaak, wordt ook het publiek intens bij de voorstelling betrokken. 'Niemand houdt ervan iets te zeggen over de uitgestotene of de verloochende', zegt Tekand. 'Ook daarom is de voorstelling zo actueel. We houden onze mond over de mensen die wij het liefst verbannen zouden zien.'Het koor spreekt hier niet de taal van de overkoepelende wijsheid, noch de taal van het volk. Het koor staat soms achterdochtig in de schaduw, soms zwijgzaam omdat het de mens voor zich niet accepteert en soms roepend en tierend. 'Achterdocht, stilte of geschreeuw zijn drie manieren om te reageren op een banneling.' Het stuk trekt alle waarheden 'van het moment' in twijfel. Het is politiek in die zin dat het een aanklacht vormt tegen de onverschilligheid van burgers en machthebbers voor diegenen die uitgewezen, verloochend en gediscrimineerd worden. 'De tragedie roept op om pijn te delen. En zoals in iedere tragedie, of het nu om Zuidoost-Azië gaat of om persoonlijke tragedies, zijn er mensen die de pijn van anderen gebruiken uit eigen winstbejag. Dat is in de politiek zo, maar het geldt evenzeer voor menselijke relaties. Alle soorten gevechten geven pijn en schaamte. En er zullen altijd mensen zijn die de ander willen kleineren door hem te herinneren aan zijn gevoel van schaamte omdat ze denken daar zelf sterker van te worden. Het is geen recht, het is het ultieme wapen van de zwakkeling.'Op een verdieping staan de hoofdpersonages van het stuk: Oedipus, Creon (die zichzelf ziet als de meest valabele koning van Thebe), Theseus, Ismene en haar zus Antigone, en Polynices (de zoon van Oedipus en Jocaste). Zij vertellen het klassieke verhaal. 'Ik maak van de personages geen helden. Ik maak van hen eenvoudige menselijke wezens. Het zijn mensen die fouten maken en die deze al wroetend en vol wroeging willen verbeteren in de volgende stap die ze op hun levenspad zetten. Maar ze gaan wel voort. Ze keren zich niet van hun verleden af. Ze bezitten niet de ijdele hoop dat ze plots een nieuw leven kunnen beginnen. Ze vernieuwen zichzelf. Oedipus is een man die afgunstig werd bekeken omdat hij zoveel geluk had. Ik wil hem zelf zijn zwakheden doen toegeven, waardoor hij sterker wordt.'Ze denkt even na. 'De mensen zien trouwens al genoeg helden, mensen die nooit in de ellende lijken verzeild te raken, die nooit lijken te moeten ploeteren. De televisie stuurt ze dagelijks de huiskamers in. Daarom zijn er in het theater geen helden meer nodig, maar menselijke wezens die hun kleinheid toegeven.'Misschien is het dat wel wat haar vrouwelijke inbreng is, denkt ze. 'Ik heb het toneel verbouwd tot een vlak waar een levensbelangrijk spel wordt gespeeld. Dat spel is gebaseerd op overleven en uitdagingen aangaan. Vrouwen hebben een sterk overlevingsinstinct en vechten voor de volgende generaties, hun kinderen, de toekomst. Ze zien dat als een plicht. Daarom voelen ze zich veel meer aangetrokken tot begrippen als verantwoordelijkheid dan tot begrippen als macht.'Opvallend is dat Tekand zich noch in deze bewerking, noch in haar bewerking van Oedipus Rex, heeft gefocust op de liefdesverhouding die Oedipus had met zijn moeder. 'De tragiek van Oedipus terugbrengen op zijn moederbinding zou een enorme verarming van dit personage betekenen. De liefde van Oedipus is een genereuze liefde. Hij houdt van zijn kinderen, ook van zijn zonen, maar hij verzandt soms in woede om het verdriet dat ze hem aandeden. Ik wil die Oedipus in zijn laatste dagen ook niet afschilderen als een 'angry old man'. Hij is niet verbitterd. Hij is soms uitzinnig van woede, maar het is een woede die hem ertoe aanzet om zoveel mogelijk ten goede te kunnen veranderen. De sterkte van Oedipus is dat hij niet vlucht in gelatenheid, ondanks de dingen die ze hem hebben aangedaan. Ondanks het aanvaarden van zijn lot.' De conclusie van meer dan een tragedie zou gemakkelijk samen te vatten zijn als 'het leven is veel leven om niets'. Maar dat belet volgens Tekand niet dat er nagedacht moet blijven worden. 'Gelatenheid is een groot gevaar voor de mens. Wie gelaten is, stelt zich geen vragen meer.'Door Anna Luyten'We houden onze mond over de mensen die we het liefst verbannen zouden zien.''De tragedie roept op om pijn te delen.'