Sinds het verschijnen van Nathaniel Hawthornes The Scarlet Letter in het midden van de negentiende eeuw is het traditionele gezin in de Amerikaanse literatuur gebruikt als een middel om er de bredere cultuur mee te onderzoeken en te bekritiseren. En wanneer het fout liep met dit gezin, was er ook duidelijk iets mis met die cultuur. Denken we bijvoorbeeld maar aan Huckleberry Finn die van huis wegliep omdat zijn vader aan de drank zat, wat overduidelijk een gevolg was van scheefgegroeide sociaal-economische relaties.
...

Sinds het verschijnen van Nathaniel Hawthornes The Scarlet Letter in het midden van de negentiende eeuw is het traditionele gezin in de Amerikaanse literatuur gebruikt als een middel om er de bredere cultuur mee te onderzoeken en te bekritiseren. En wanneer het fout liep met dit gezin, was er ook duidelijk iets mis met die cultuur. Denken we bijvoorbeeld maar aan Huckleberry Finn die van huis wegliep omdat zijn vader aan de drank zat, wat overduidelijk een gevolg was van scheefgegroeide sociaal-economische relaties. Steeds meer werd dit gezin ook gezien als een gevangenis die, met haar gezinswaarden die zowat iedere Amerikaanse politicus verdedigt, elk persoonlijk initiatief fnuikt en waar je dus maar beter zo vlug mogelijk van verlost kunt zijn. En met die waarden ging soms ook de romanvorm aan de deur. De beginzinnen van The Catcher in the Rye zijn hier wellicht het mooiste voorbeeld van: 'Als je het echt allemaal wilt horen, dan wil je waarschijnlijk eerst weten waar ik geboren ben en wat een waardeloze jeugd ik heb gehad en wat mijn ouders allemaal gedaan hebben voordat ze mij kregen en meer van dat soort sentimenteel gelul, maar eerlijk gezegd heb ik geen zin om het daarover te hebben.' Door zich zo tegen dit gezin af te zetten, thematiseerde Holden Caulfield het natuurlijk des te meer. Ook in Jonathan Franzens De correcties, de imposante roman die dit najaar in de Verenigde Staten het mooie weer maakt en die de auteur meteen op eenzelfde hoogte plaatst als John Irving en Philip Roth, staat een gezin centraal. Of beter gezegd, wat er nog van rest, want de drie kinderen van Enid en Alfred Lambert zijn al het huis uit en ieder rekenen ze op hun eigen manier af met hun opvoeding. De Lamberts wonen in St. Jude, een klein ruraal plaatsje in het Midwesten. Hij is een gepensioneerde spoorwegingenieur die aan Parkinson lijdt. Hele dagen zit hij in zijn blauwe leren stoel in het souterrain, zich in te beelden dat hij met iets belangrijks bezig is en ondertussen zijn urine opvangend in oude koffieblikken. Alfred is een ouwe brombeer, die vloekt dat negers niet willen werken en ook geen goed oog heeft op al die joden in de steden aan de oostkust. Eenmaal gepensioneerd, kocht hij zich een jachtgeweer, maar een schot heeft hij er nooit mee gelost. Een eekhoorn in een rattenval bracht hem van het trappersidee af. De mens is op aarde om te lijden gelooft hij, en op Schopenhaueriaanse wijze voegt hij er nog aan toe dat de slimmen gedoemd zijn om geplaagd te worden door de dommen. Maar al zijn filosofische pretenties ten spijt is hij in feite een klein, braaf burgermannetje dat nooit op kosten van de spoorwegmaatschappij naar huis gebeld heeft en de opbrengst van een van zijn octrooien met die maatschappij wil delen omdat hij zijn uitvinding deed met haar materieel. PECANNOTEN EN KREKELSVoor Enid is haar hulpbehoevende man een nagel aan haar doodskist. 'Pa is weer van de trap gevallen,' zegt ze bijvoorbeeld aan de telefoon tegen dochter Denise, 'hij bracht een grote doos pecannoten naar het souterrain en hij hield de leuning niet vast en toen viel hij. Nou, je kunt je wel voorstellen hoeveel pecannoten er in een doos van vijf kilo zitten. Die noten rolden alle kanten op. Denise, ik heb een halve dag op mijn knieën gelegen. En ik vind er nog steeds. Ze hebben dezelfde kleur als die krekels waar we maar niet af kunnen komen. Als ik me buk om een pecannoot op te rapen, springt hij in mijn gezicht!' Niets over Alfred dus, en wanneer de dochter vraagt wat haar vader in godsnaam met vijf kilo pecannoten van plan was, zegt ze: 'Hij wilde een project waar hij in zijn stoel aan kon werken. Hij ging ze pellen.' Ach, in feite is Enid helemaal niet zo'n kreng. Ze heeft het beste voor met haar gezin. En op korte termijn is dat nog een keertje Kerstmis vieren in St. Jude, voor het te laat is. Alleen blijken die kinderen daar aanvankelijk niet zoveel zin in te hebben.Gary is de oudste zoon. Hij is de benepen mentaliteit van zijn ouders ontvlucht door zich op beleggen te werpen en zich met de grootste luxe te omringen. Hij werkt voor een bank, heeft zijn gezin een reusachtig huis in een prachtige buurt van Philadelphia kunnen schenken, maar krijgt daar niet echt veel voor terug. Vrouw Caroline doet niet meer dan met haar zoons naar tv-feuilletons kijken en videospelletjes spelen. Naast zijn werk krijgt Gary ook nog eens de huishoudelijke taken op zijn boterham en meestal schaft de pot daardoor mixed grill, vaders lievelingsgerecht, dat hij buiten in de tuin kan bereiden terwijl hij zijn gigantische wodka's drinkt, door het raam binnengluurt in zijn eigen huis en bedenkt wat voor een mooi gezin hij toch heeft. Alleen, zo beseft hij, wat staat hij dan verdomme half aangeschoten op het terras te doen? Een gedachte die waarschijnlijk toe te schrijven is aan de anhedonia waaraan hij lijdt, het onvermogen nog langer plezier te beleven aan de zaken die je vroeger altijd het dierbaarst waren. Zoals mixed grill bijvoorbeeld. Zijn broer Chip is een heel ander geval. Tegen de geestelijke leegte van het Midwesten in heeft hij zich tot de literatuurwetenschap gekeerd. Hij was kortstondig leraar in een chique New Yorkse school, maar werd daar aan de deur gezet omdat hij een van zijn studentes verleidde en haar daarna maar bleef stalken. De literatuur zelf, zo beseft hij algauw, is zijn ware roeping en hij gaat vrijwillig aan de slag bij de Warren Street Journal, een obscuur kunsttijdschrift dat door Enid maar al te graag wordt verward met de Wall Street Journal. Verder heeft hij een scenario geschreven voor een film, een literatuurwetenschappelijke prent zo blijkt, die begint met een zes pagina's lange monoloog over de angsten van de fallus in het Engelse Renaissancetheater. Niet echt veelbelovend dus en wanneer zijn vriendin Julia er dan ook nog eens vanonder muist, zit hij in zak en as. Net die dag vertrekken zijn ouders op een cruise vanuit de haven van New York en daarvoor willen ze wel eens op bezoek komen bij hun succesvolle zoon. Chip vlucht, zijn ouders achterlatend in de handen van zijn zus Denise, op zoek naar geld, een vrouw en het geluk. Volgens impresario Eden zal hij dat vinden met ene Gitanas als partner. Dat blijkt de voormalige Litouwse ambassadeur te zijn en de man van Julia. Door de schuld van Amerikaanse speculanten en beleggers is zijn land op de fles gegaan, zo zegt deze en hij zint op wraak. Tegen een royale verloning mag Chip vanuit Vilnius bekende websites plagiëren en er weergaloos optimistische verhalen over beleggen in Litouwen op zetten. Het resultaat is dat er per week 40.000 dollar binnenstroomt. En dan Denise. Bij haar zijn Enid en Alfred in goede handen, want zij is de chef van het bekendste restaurant van Philadelphia, de Generator, een omgebouwde elektriciteitscentrale. Maar emotioneel heeft zij heel wat problemen omdat ze niet kan kiezen tussen haar liefde voor geldschieter Brian, of die voor zijn vrouw Robin, een idealiste die in de vervallen binnenstad een utopisch groentekweekprogramma voor kansarme jongeren heeft opgezet. In feite mist ze maar één ding, aldus Enid, en dat is een man en een stel kinderen.ACHT VERDIEPINGEN OMLAAGTijdens de cruise op de Noorse Gunnar Myrdal gaat het van kwaad naar erger met Alfred. Niet alleen voert hij 's nachts freudiaanse dialogen met een ingebeelde drol, ook zijn incontinentie speelt hem parten. Zo erg zelfs dat hij tijdens een wandeling aan dek zijn broekspijpen danig bevochtigt, even een plasje achter een reddingsboot wil maken en zijn evenwicht verliest. Acht verdiepingen stort hij omlaag, voorbij de Sören Kierkegaardeetzaal, de Knut Hamsunbibliotheek, de Ingmar Bergmanbioscoop, de Strindbergspeelzaal _ en niet Stringbird, zoals Enid maar blijft herhalen _ en ten slotte de Pipi Langkousbalzaal waar zijn vrouw hem, tijdens een uiteenzetting over beurscorrecties, kortstondig voorbij het raam ziet passeren, om uiteindelijk in de ijskoude zee te belanden. Alfred overleeft het, maar de komende kerst zou weleens die van de laatste kans kunnen zijn.Dat Enid in haar opzet slaagt en zij haar kinderen samen aan tafel krijgt, is geen verrassing, en daar is het Franzen ook niet om te doen. In de goede oude Amerikaanse traditie wil hij immers doorheen het gezin de maatschappij treffen en dat doet hij heel fijn. Wanneer Denise bijvoorbeeld weigert om het kindje Jezus aan de adventskalender te hangen, zoals haar moeder vraagt, lezen we: 'Het was een oude teleurstelling over de weigering van de wereld in het algemeen en haar kinderen in het bijzonder om zich samen met haar te laten betoveren.' Met de vooruitgang verliezen we ook iets, en daar gaat deze roman in feite over. Over Caroline bijvoorbeeld, die haar jongste zoon met het nieuwste videospelletje verleidt, zodat hij niet alleen weigert om mee te gaan met zijn vader naar zijn oma, maar ook de door C.S. Lewis geschreven Narnia-boeken die hij altijd al zo goed vond opzij legt. De communicatie valt weg, het isolement rest. Iedere vorm van authenticiteit moet het afleggen tegen een geprefabriceerd surrogaat. Want Narnia komt terug in de roman, in de vorm van de leeuwenkopjes op de Aslan-tabletten die Enid kortstondig slikt: weg zijn je zorgen en je schaamte; of de erotische variant ervan die door Chip gebruikt wordt en die seks artificieel maakt. Het gaat zelfs zo ver dat de firma Axon, die Alfreds octrooi wil kopen, werkt aan een manier om de hardware van de hersenen te vernieuwen en zo Parkinson, Alzheimer en finaal ook asociaal gedrag kan genezen.En het gif van de nivellering sluipt overal: in het Midwesten, waar men ook al kookt met zongedroogde tomaten en de varkensboeren opeens over crème brûlée beginnen te praten, zowel als in Vilnius, waar oude Amerikaanse muziek hoge toppen scheert. Door gebruik te maken van overdrijvingen en onderschattingen toont Franzen waar het de wereld aan mangelt: mensen die zich verzetten tegen de consumptiemaatschappij en zichzelf willen blijven. Het is zoals een mede- cruisader het zegt: Amerikanen hechten te veel belang aan gevoelens. Ze willen die verbeteren en hun gedachten corrigeren, eraan werken om een goede partner te worden en een liefhebbende ouder te zijn. En zo vergeten ze spontaan te zijn en de dingen te doen die normaal zijn. Weet je wat het is, zo zegt deze man, we hebben te veel tijd en geld en gaan daardoor almaar zitten piekeren. Het zal wel geen toeval zijn dat deze zwartkijker Ted 'Roth' heet. En er komen nog meer schrijvers ter sprake in deze roman. Zo heeft Chip een e-mailadres dat eindigt op gaddisfly.com, een klein tribuut aan William Gaddis wiens The Recognitions als een voorloper van The Corrections gezien kan worden. En ook een andere paus van de Amerikaanse hedendaagse literatuur, Don DeLillo, krijgt een paar impliciete verwijzingen. Uiteindelijk zal Alfred sterven, daarmee ook Enid de kans gevend haar leven te corrigeren. En met Chip kan het op het einde van het boek ook nog wel iets worden. Maar, zo besef je, misschien is dit optimistische einde slechts schijn. Want wat er ook gebeurt, over dit gezin en over zijn cultuur hangt de doem van zijn afkomst: St. Jude. Judith dus, de patroonheilige van de hopeloze gevallen.Marnix VerplanckeJonathan Franzen, 'De correcties', Prometheus, Amsterdam, 503 blz., 1071 fr., (OE 26,55).