Stilaan hebben alle sociaal verzekerden nu wel hun nieuwe Sis-kaart op zak. Hun wat-kaart? Hun kaart voor het sociale-informatiesysteem, een als een bankkaart ogende sociale-identiteitskaart, waarmee zij straks, namelijk vanaf 1 oktober, bij apothekers en in ziekenhuizen hun terugbetalingsrecht in de ziekteverzekering bewijzen. Dat maakt dan alvast een einde aan de ouderwetse rotzooi met de kleefbriefjes. En dat is nog maar een begin, want het gebruik van de identiteitskaart breidt zich in de toekomst uit tot alle contacten met ziekenfondsen, pensioendiensten, werkloosheidskassen, kinderbijslagfondsen en wat er nog zo allemaal bestaat in de sociale zekerheid.
...

Stilaan hebben alle sociaal verzekerden nu wel hun nieuwe Sis-kaart op zak. Hun wat-kaart? Hun kaart voor het sociale-informatiesysteem, een als een bankkaart ogende sociale-identiteitskaart, waarmee zij straks, namelijk vanaf 1 oktober, bij apothekers en in ziekenhuizen hun terugbetalingsrecht in de ziekteverzekering bewijzen. Dat maakt dan alvast een einde aan de ouderwetse rotzooi met de kleefbriefjes. En dat is nog maar een begin, want het gebruik van de identiteitskaart breidt zich in de toekomst uit tot alle contacten met ziekenfondsen, pensioendiensten, werkloosheidskassen, kinderbijslagfondsen en wat er nog zo allemaal bestaat in de sociale zekerheid. Het geheim van de kaart schuilt in de geheugenchip die goudkleurig op de voorkant blinkt. Die kan een massa beveiligde informatie bevatten over de sociale toestand van de verzekerde. Merkwaardig genoeg kan de verzekerde zelf niets op die kaart lezen, maar allerlei officiële en minder officiële diensten dus wel. Als de Sis-kaart volledig operationeel is, kunnen alle instellingen van de sociale zekerheid en - noteer! - de belastingdiensten de kaart opvragen als persoonsbewijs. Dat kunnen ook werkgevers en sociale secretariaten, bijvoorbeeld om na te gaan op welke kortingen op de sociale bijdragen een sollicitant bij aanwerving recht geeft. Op de werkplaats moet elke werknemer de kaart op zak hebben om zich te identificeren bij controle van de sociale inspectie. De chip-gegevens leren de inspecteurs snel of er een zwartwerker voor hen staat. Achter de Sis-kaart staat de Kruispuntbank van de sociale zekerheid (KSZ), een van de minst bekende banken van het land, maar ze heeft dan ook niets met financiën maar alles met gegevensbestanden te maken. In de geweldige computers aan de Sint-Pieterssteenweg in Etterbeek steken gegevens over 49.551.647 sociaal verzekerden. Dat is een veelvoud van het aantal Belgen, maar iedereen is dan ook in verschillende vormen als sociaal verzekerde opgenomen: als werknemer met een pensioenrekening, als werkloze, als arbeider in een vakantiekas, als bijslagtrekkende ouder, als gehandicapte met een tegemoetkoming enzovoort. ALS EEN SPIN IN HET WEBHet ziet er akelig uit, die batterij computers die rondneuzen in de bits en bytes van ieders sociale intimiteit, van de loon- en arbeidsvoorwaarden tot de medische gegevens van de ziekteverzekering. "Wij zijn geen big brother", stelt administrateur-generaal Frank Robben van de Kruispuntbank meteen gerust. "Wij weten van iedereen waar juist zijn verschillende sociale gegevens zich bevinden, maar wij hebben ze niet zelf. Wij bepalen wie de gegevens mag inkijken." De Kruispuntbank is als de spin in het web van socialezekerheidsinstellingen. Ze bewaart geen inhoudelijke informatie, maar is een repertorium met verwijzingsgegevens, die per persoon aanduiden welke sociale-zekerheidstakken of instellingen gegevens over hem bijhouden. In de tweede helft van de jaren zeventig groeide het besef dat het zo met de papiervloed in de sociale zekerheid niet verder kon. De Post had er een hele klus aan om miljoenen formulieren en attesten van de ene parastatale naar de andere overheidsinstelling door te sturen. Een leger ambtenaren stak dure werktijd in het doorgeven van inlichtingen. De sociaal verzekerden zelf moesten voor alles en nog wat, op nieuwe formulieren steeds dezelfde informatie opdissen. In 1981 besliste de overheid tot de oprichting van het informatienetwerk, maar later was toch nog de krachtige druk van de toenmalige minister van Sociale Zaken Jean-Luc Dehaene (CVP) nodig om tegen 1990 de Kruispuntbank in het parlement gestemd te krijgen. De openbare instelling, onder de voogdij van Sociale Zaken, is nu zeven jaar operationeel. Haar taak wordt hooggestemd omschreven als: "het rationaliseren van het gegevensbeheer bij en de gegevensuitwisseling tussen de instellingen van sociale zekerheid, zodat de werkgevers en de sociaal verzekerden ontlast worden van heel wat administratieve formaliteiten, en de instellingen van sociale zekerheid een snelle en efficiënte dienstverlening aan de verzekerden kunnen verstrekken." Zoals in de sociale zekerheid gebruikelijk is, leidt een beheerscomité met vertegenwoordigers van de sociale partners de Kruispuntbank. Zelfs voorzitter Greta D'Hondt, CVP-volksvertegenwoordiger, heeft een stevige syndicale achtergrond als voormalig lid van het nationaal bestuur van het ACV. De vertegenwoordigers van de werkgevers en van de werknemers gaan er immers van uit dat zij via de sociale bijdragen van hun leden, de sociale zekerheid financieren - op een overheidssubsidie van een kleine 200 miljard frank na is dat een terechte redenering. Natuurlijk, wanneer het op de ziekteverzekering aankomt, spreken de vertegenwoordigers van het Nationaal Intermutualistisch College een krachtig woord mee - ook dat is een Belgische traditie. OOK DEZE BANK IS TOONAANGEVENDGeen enkel Europees land beschikt over een netwerk gelijkaardig aan de Kruispuntbank, weet administrateur-generaal Frank Robben. Het is merkwaardig: zodra iets te lande bank heet, is het een internationale voorloper in de informatiesector. De echte banken - de financiële - koesteren wereldwijd de reputatie voorlopers te zijn in het elektronisch bankieren. Nederland werkt een socialezekerheidsnetwerk Rinis uit, naar het voorbeeld en de gelijkenis van de Kruispuntbank. Ook de Europese Unie gaat dezelfde richting uit, met onder meer een netwerk tussen de pensioeninstellingen, om de pensioenrechten in de verschillende lidstaten te koppelen en zo het vrije verkeer van personen te stimuleren. Met een zestigtal personeelsleden - en veel kommer en kwel om informatici aan te trekken - en een bescheiden begroting van om en rond de 350 miljoen frank, snelden in 1997 over het netwerk van de Kruispuntbank meer dan 120 miljoen elektronische berichten, die vroeger of anders op papier zouden zijn overgemaakt. Al dat verkeer berust op de communicatie tussen alle instellingen van de drie takken van de sociale zekerheid, die van werknemers, de zelfstandigen en de ambtenaren, de socialebijstandsregelingen en de ministeries van Tewerkstelling en Arbeid en van Sociale Zaken. Zelfs heuse banken zijn met het netwerk verbonden, namelijk voormalige openbare kredietinstellingen die sedert hun privatisering hun sociale opdracht verloren. Zo de ASLK (uit de Fortis-groep), die sedert vele jaren alle gegevens verzamelt die nodig zijn om de pensioenloopbaan van de werknemers samen te stellen. En zopas ook het Gemeentekrediet, dat sedert jaar en dag over een elektronisch netwerk tussen de Openbare Centra voor Maatschappelijk Welzijn (OCMW's) beschikt. WEG MET DE PAPIEREN ATTESTENHet jaarverslag van de Kruispuntbank leert dat ze in een eerste periode vooral aandacht besteedde aan het rationeler beheer en de uitwisseling van identificatiegegevens en aan de loon- en arbeidstijdgegevens van de sociaal verzekerden. Omzeggens elke instelling van sociale zekerheid heeft dergelijke gegevens nodig. Sedert 1994 komt de gegevensuitwisseling tussen socialezekerheidsinstellingen op gang. Dat biedt het voordeel dat de instellingen niet langer papieren attesten moeten uitschrijven en opsturen aan de sociaal verzekerden, die ze dan bij een andere instelling moeten gaan afgeven, waar de gegevens opnieuw worden overgetikt. Op die wijze zijn de driemaandelijkse bijdragebons voor de ziekte- en invaliditeitsverzekering, die elke werknemer van zijn werkgever kreeg om aan de mutualiteit te bezorgen, uit de wereld geholpen. Nu bestaan elektronische attesten voor de werklozen en betreffende de tegemoetkomingen voor gehandicapten. Sommige netwerken hebben een fiscale bijsmaak, zoals die met de attesten voor de sociale franchise in de ziekteverzekering, die voor de bijzondere bijdrage voor de sociale zekerheid en die voor de solidariteitsbijdrage op de pensioenen. Blijkens het aantal uitgewisselde functionele berichten over de Kruispuntbank, is het Rijksregister van natuurlijke personen - die andere mega-computerverzameling, die alle Belgen en vreemdelingen in het land repertorieert - de meest geraadpleegde instelling. Alle socialezekerheidsdiensten hebben toegang tot dit centrale gegevensbestand, dat via de gemeenten nauwkeurig van iedereen de basisgegevens bijhoudt: naam en voornaam, geboorteplaats en datum, geslacht, nationaliteit, hoofdverblijfplaats, plaats en datum van overlijden, beroep, burgerlijke staat, gezinssamenstelling en bovenal het rijksregisternummer. Identificatie is een groot probleem in de sociale zekerheid, waar dezelfde persoon in verschillende kassen en voor verschillende tijdstippen opgenomen is. Het was dan ook logisch dat de sociale zekerheid voor de identificatie van de verzekerden het INSZ-nummer, dus gewoon het rijksregisternummer, overnam (in de rechterbovenhoek op de Sis-kaart en in vak drie achteraan op de identiteitskaart). De sociale-identiteitskaart is trouwens in de eerste plaats opgezet als een betrouwbaar elektronisch identificatiemiddel van de sociaal verzekerde in zijn contacten met de instellingen van de sociale zekerheid en met zijn werkgever, die over hem gegevens moet aangeven. Op de computers is de Belg nog slechts één nummer, hetzelfde voor het Rijksregister, de Kruispuntbank en... de fiscale administratie.BIJ OORLOG WORDT ALLES VERNIETIGDDe privacy, de bescherming van de persoonsgegevens, is een delicaat punt bij de Kruispuntbank. Het netwerk pretendeert betere waarborgen te bieden dan een centraal gegevensbestand. Immers, de bank beschikt niet over de sociale wetenschap van de verzekerden: die ligt over tal van instellingen verspreid. "Een onrechtmatige toegang tot de Kruispuntbank kan dus in geen geval leiden tot de beschikbaarheid van een belangrijk aantal gegevens betreffende een persoon", herhaalt de instelling jaar na jaar in haar verslagen. Veiligheden liggen wettelijk vast, tot en met de bijna onwezenlijke veiligheid dat de koning in geval van oorlog of bezetting van het grondgebied door de vijand, de vernietiging kan bevelen van gegevensbanken die persoonsgegevens voor socialezekerheidsdoeleinden bewaren. Het allereerste wat de computers van de Kruispuntbank nakijken wanneer een sociale-zekerheidsinstelling een vraag om informatie bij een andere instelling stuurt, is de toegangsmachtiging. Slechts indien die positief is, spoort de computer verder in de beschikbaarheidstabel en het verwijzingsrepertorium. Vakbondsaanhorigheid en lidmaatschap van een mutualiteit zijn niet centraal bekend. Het bewaren en bewerken van medische persoonsgegevens dient te geschieden onder toezicht van een arts. Maar met een speciale machtiging hebben intussen al 27 kinderbijslagfondsen, vijftien arbeidsongevallenverzekeraars, drie landsbonden van mutualiteiten en twee socialeverzekeringsfondsen van zelfstandigen toegang tot die gegevens. Afgelopen jaar klopten gerechtsdeurwaarders met driehonderd aanvragen in verband met het betalen van een schuld bij de Kruispuntbank aan. Ook de officieren van de gerechtelijke politie, het Rekenhof en de federale ombudsmannen worden er ontvangen. Een onafhankelijk toezichtscomité bij de Kruispuntbank waakt over de bescherming van de persoonlijke gegevens. Het beschikt daartoe over de bevoegdheden voor onderzoek en voor behandeling van klachten. Hoewel de Kruispuntbank anticipeerde op de wet van 1992 inzake de bescherming van de privacy, houdt de Commissie voor de Bescherming van de Persoonlijke Levensfeer een oogje op de werking van het toezichtscomité. Strenge strafsancties bedreigen elke loslippige werknemer in de sociale zekerheid. Maar daar schuilt niet het gevaar: als big brother ooit in de Kruispuntbank opstaat, zal dat te wijten zijn aan de nonchalance van de wetgever - het zogenaamde dringende pragmatisme - en de machtszucht van de ministeriële kabinetten. In samenwerking met onder meer de ministeries van Economische Zaken, Financiën en Justitie, werkt de Kruispuntbank nu aan de ombouw van het in de sociale zekerheid nauwelijks gebruikte Rijksregister van de rechtspersonen naar een Rijksregister van niet-natuurlijke personen. Ondernemingen en dergelijke krijgen dan een uniek registratienummer, zowel voor RSZ, de BTW als het handelsregister met mogelijkheid van uitwisseling van gegevens tussen de verschillende administraties.Guido Despiegelaere