Vandaag, woensdag 3 juli, wordt de tweede ronde van de Russische presidentsverkiezingen gehouden. Aleksandr Lebed is geen kandi- daat, maar kan de slag winnen. Portret van een generaal in burger.
...

Vandaag, woensdag 3 juli, wordt de tweede ronde van de Russische presidentsverkiezingen gehouden. Aleksandr Lebed is geen kandi- daat, maar kan de slag winnen. Portret van een generaal in burger.IN de eerste ronde van de presidentsverkiezingen, op 16 juni, behaalden noch zetelend president Boris Jeltsin, noch diens belangrijkste rivaal, communistenleider Gennadi Zjoeganov, een volstrekte meerderheid. Derde werd de kandidaat van het Congres van de Russische Gemeenschap, reserve-luitenant-generaal Aleksandr Ivanovitsj Lebed (46), die met zijn partij bij de parlementsverkiezingen van december 1995 zelfs geen vijf procent van de stemmen haalde. Met zijn hefboom van vijftien procent uit de eerste ronde van de presidentsverkiezingen, kon hij Jeltsin of Zjoeganov in hun tweestrijd aan de macht helpen. Hij koos voor Jeltsin. Lebed gelijkt op de Rus uit de Amerikaanse Koude-Oorlogsfilms : ruwe kop met boksersneus, kleine ogen, kapsel uit de jaren vijftig. Zijn familienaam Zwaan in het Nederlands klopt niet met het beeld. Elf miljoen kiezers spraken zich voor hem uit, als hoop in bange dagen. Voor hen is hij de eerlijke, dappere officier, die vocht in Afghanistan en vrede bracht in het onrustige Moldavië. Vooral dat laatste is belangrijk. Want de Russen en Oekraïeniërs samen 27 procent van de bevolking stichtten daar in 1990 aan de overkant van de Dnjestr al een eigen republiekje. Uit vrees dat de Moldaven van Roemeense oorsprong bij het oude moederland wilden aansluiten. Die Republiek van de Dnjestr riep het Russische leger te hulp. In 1991 kwam Lebed er aan en voerde hij er het bevel over de 10.000 soldaten van het 14de leger. Er vielen een paar honderd doden, waarna de wapens zwegen in Moldavië. En de Moldavische Russen stonden in de verkiezingscampagne in Rusland symbool voor de 25 miljoen volksgenoten in alle onafhankelijk geworden republieken rondom Rusland. ZUIVERING.Lebed is inmiddels op weg om zijn ambitie ?zelf te bevelen? waar te maken. In een jaar promoveerde hij van bevelhebber van een provinciegarnizoen tot kingmaker. Hij koos de zijde van de president en Jeltsin tekende prompt oekaze 924. Waarmee Lebed werd benoemd tot secretaris van de Nationale Veiligheidsraad en topadviseur inzake nationale veiligheid. Jeltsin richtte die Veiligheidsraad op na de staatsgreep tegen president Mikhaïl Gorbatsjov in augustus 1991. Officieel gaat het om een vergadering van door de president benoemde adviseurs. Maar sinds Jeltsin hen bij wet de bevoegdheid gaf ?de staat te leiden?, is de Raad een superkabinet geworden. Daar wordt beslist over leger en ordediensten, binnen- en buitenlandse politiek, economie, milieu en gezondheidsbeleid. Jeltsin maakte er zelfs tegen de grondwet in een constitutionele Raad van. In 1992 beval hij alle ministers en provinciebesturen de aanwijzingen van de Raad binnen de twee dagen uit te voeren. Daarmee bestuurt de Veiligheidsraad autonoom het land, onder leiding van de secretaris, nu Lebed. En die liet dat merken. Al dadelijk moest de machtige, corrupte defensieminister Pavel Gratsjov de laan uit. Hij was de chef van Lebed op de paraschool in Rajsan, tijdens de oorlog in Afghanistan en later als minister van Defensie. Gratsjovs beslissing om oorlog te voeren in Tsjetsjenië, was de druppel die de emmer deed overlopen. Lebed meldde nu dat Gratsjov heeft geprobeerd een staatsgreep op te zetten. Daar is wellicht niets van aan, maar de aanhangers van Gratsjov binnen het leger hebben de boodschap begrepen. Voortaan maakt Lebed de dienst uit. Niet alleen op Defensie ; hij maakte ook snel de harde kern van het Kremlin onschadelijk. Onder meer Aleksandr Korzjakov (46), ex-KGB'er, lijfwacht en duvelstoejager van Jeltsin en hoofd van de veiligheid op het Kremlin. Met hem vertrok zijn hele kliek : Mikhaïl Barsoekov, hoofd van de geheime politie, Oleg Soskovets, lobbyist van de wapenindustrie en eerste vice-premier die in de praktijk machtiger was dan premier Viktor Tsjernomyrdin. Die laatste, zo wordt gefluisterd, wordt binnenkort ook vervangen. De hervormers gingen akkoord met de zuivering. Anatoli Tsjoebais, ex-minister van Privatizeringen en nu campagneleider voor Jeltsin, sprak van een ?dankzij Lebed op het nippertje vermeden ramp?. Een liberaal politicus bejubelde de ?bevrijding uit Babylonische gevangenschap? en schoof alle miskleunen van de president in de schoenen van de conservatieven Korzjakov en Barsoekov. En Jeltsin zelf was opgelucht, wisten vertrouwelingen. Nu de ?Bende van Vier? uit de weg is geruimd, zullen wat meer mensen op hem stemmen. Samen met de kiezers van Lebed moeten die op 3 juli de doorslag geven, klonk het vooruitzicht. Jeltsin president met naast zich kroonprins Aleksandr Lebed, als machtigste man binnen het Kremlin ? Want Jeltsin is vaak ziek en dan neemt de Veiligheidsraad de beslissingen, zelfs tegen de zin van de president in. Dat gebeurde al in 1991. De toenmalige Veiligheidsraad riep met vijf stemmen tegen drie de noodtoestand uit en verklaarde de voorzitter, president Mikhaïl Gorbatsjov, ?ziek?. De gebeurtenissen gingen de geschiedenis in als de mislukte staatsgreep van 1991. De communistische partij werd verboden, Jeltsin verdrong Gorbatsjov en richtte zijn eigen Veiligheidsraad op. BOKSER.Die Raad nam eind 1994 een zeer belangrijke beslissing. De twaalf leden gaven toestemming om de opstand in Tsjetsjenië neer te slaan. Defensieminister Gratsjov beloofde de hoofdstad Grozny in twee uur te heroveren. Twee jaar later is de oorlog nog bezig. Maar dat zal veranderen, beloofde Lebed. Er komt vrede in Tsjetsjenië. Vorige week verlieten de eerste Russische troepen Grozny, hoewel de besprekingen met de rebellen nog muurvast zaten. Lebed wil in heel Rusland vrede en orde afdwingen. Met zijn macht kan hij corruptie, chaos, wetteloosheid en fraude aanpakken. ?Macht is gevaarlijk,? verklaarde hij. ?Als je een mens echt wil kennen, moet je hem macht geven. Dan komt zijn echte ik boven.? Wat is dan wel zijn echte ik ? Wat maakte hem populair in het leger en bij de kiezers ? Lebed werd in 1950 geboren in Novotsjerkassk, in de buurt van Rostov aan de Zee van Azov, als kind van een Don-kozakkenfamilie. Zijn vader zat in een kamp en vocht in de Tweede Wereldoorlog. Hij vertelt graag dat hij op 20 april jarig is, net als vroeger die ?gestoorde Duitser?, Adolf Hitler. Toen dictator Jozef Stalin in 1953 stierf, was hij drie. Maar dat Nikita Chroestsjov ook van aanpakken wist, zag hij zelf op 1 juni 1962. In zijn geboortestad waren de arbeiders van de locomotievenfabriek verontwaardigd te hoop gelopen, omdat hun lonen fors waren gedaald en de vleesprijs nog maar eens was gestegen. De twaalfjarige Aleksandr was in een boom geklommen om alles goed te zien. Toen de arbeiders het partijgebouw naderden, nam ze veiligheidsdienst ze onder vuur. Er vielen 24 doden en 105 mensen, van wie velen niets met de zaak te maken hadden, werden opgepakt en naar kampen gestuurd. Zeven arbeiders werden geëxecuteerd. De politie sloeg de jongens die in de bomen zaten, in elkaar. Lebed trok er lessen uit. Hij leerde boksen, wat zijn uitzicht en karakter beïnvloedde. Met 19 volgde hij paracommando-opleiding in Rjazan. Hij werd bataljonscommandant in de divisie van Gratsjov en vocht mee in Afghanistan. Daar kreeg hij de ?Rode Ster?. Na het afzwaaien van de militaire school werd hij bevelhebber van de paradivisie van Toela, bij Moskou. Bij het inzetten van die elite-eenheid, in 1989 tegen betogers in Tiflis (Georgië), vielen 19 doden. In 1990 in Bakoe (Azerbeidzjan) vielen 130 doden. Bij de staatsgreep tegen Gorbatsjov snelde de divisie van Toela Jeltsin als eerste te hulp. Omstuwd door jubelende burgers werd de bevelhebber aan Jeltsin voorgesteld. Die zond Lebed naar Moldavië, om er zijn klauw op de macht te leggen zonder die te misbruiken, en bevorderde hem tot luitenant-generaal. Daarna protesteerde Lebed tegen de Russische inval in Tsjetsjenië. Sarcastisch riep hij uit een regiment tegen de Tsjetsjeense rebellen te willen leiden als dat ?zou bestaan uit kinderen en kleinkinderen van onze parlementsleden en ministers.? Defensieminister Gratsjov wou hem daarop naar Siberië sturen. Maar Lebed weigerde, trad uit het leger en werd ?onmiddellijk reservist, met het recht om verder het uniform te dragen.? MOEDERMELK.Tadzjikistan, volop in burgeroorlog, vroeg hem defensieminister te worden. ?Een groep Tadzjieken helpen een andere groep Tadzjieken af te maken,? zinde hem echter niet. Gratsjov schimpte dat hij nu alleen nog in de politiek kon gaan. En Lebed trad toe tot het Congres van de Russische Gemeenschap, de partij die zich opwerpt als verdedigster van de 25 miljoen volksrussen in Tadzjikistan, Oekraïne, de Baltische staten enzovoort. Met zijn uitspraak dat ?de mens de liefde voor het vaderland met de moedermelk meekrijgt,? joeg hij buurlanden de schrik op het lijf. De kreet ?Lebed is een imperialistisch dictator? was niet ver weg. De beroepsmilitair leek inderdaad geen hoge pet op te hebben van de democratie. ?Het laat de meeste Russen volstrekt koud of ze door fascisten, communisten of marsmannetjes worden geregeerd, zolang ze zes soorten worst en liters vodka kunnen kopen,? liet Lebed zich ontvallen. Zelf drinkt hij niet. ?Er moet toch iemand nuchter blijven in dit straalbezopen land.? Rusland heeft ook geen gekozen parlement nodig, bedacht hij. ?Liever een kleine, zeer professionele en door de president benoemde doema.? Alleen de president moet elk jaar onderworpen worden aan een referendum. Tegen kiezers heeft Lebed niets, wel tegen de parlementaire democratie. Niet dat Rusland geen democratie kan gebruiken, ?maar ik maak dat niet meer mee,? zegt hij. Burgers moeten opgevoed worden in het koesteren van respect, zelfs liefde voor wetten. Want ?je kan niet met het totalitarisme naar bed gaan en als democraat wakker worden.? Maar is Rusland dan niet rijp voor democratie ? Bij de eerste ronde van de presidentsverkiezingen brachten 69 procent van de kiesgerechtigden hun stem uit. Een percentage dat in veel democratische landen zonder stemplicht niet eens wordt gehaald. De talrijkste Europese volksgroep heeft weliswaar geen democratische traditie. Ze is altijd autocratisch bestuurd. Alleen in de dorpen bestond een oude vorm van zelfbestuur. Tussen het tsaristische despotisme en de communistische terreur lagen, begin deze eeuw, acht maanden van tomeloze zelfbevrijding. Wellicht leerden de Russen onder al die terreur verlangen naar vrede en naar eerbied voor mensen- en burgerrechten. En kon de Sovjetunie uiteenvallen zonder dat in Rusland burgeroorlog uitbrak. In ieder geval kunnen parlement en Grondwettelijk Hof er werken en kunnen verkiezingen worden gehouden midden een economisch rampgebied. Lebed bleef lang half kozak, half militair en vond een despoot die het land naar democratie voert de beste oplossing. ?Wat is er verkeerd aan een militaire dictatuur ? Rusland kende zijn grootste bloei onder een strakke leiding. Denk aan Ivan de Verschrikkelijke, Peter de Grote, Katharina de Grote, Stalin.? Voormalig Amerikaans veiligheidsadviseur Zbigniew Brzezinski beschouwt die houding niet als helemaal negatief. Volgens hem zijn de strijd tegen de maffia en de verschrikkelijke corruptie voor de meeste Russen veel belangrijker dan het recht op individuele vrijheden zoals we die in het Westen kennen. Net wat Lebed zegt. En die kan volgens Brzezinksi een heel groot politiek generaal worden. Geen Bonaparte, maar een Ataturk die met zijn hervormingen een verrot sultanaat verving door een modern, op West-Europa gericht Turkije. BOBTAIL.Sinds Lebed zich in de politiek gooide, heeft hij veel geleerd. Hij was lid van een kleine partij zonder structuren, hij beschikte over weinig geld om campagne te voeren en kreeg nauwelijks toegang tot de massamedia. Hij probeerde in de eerste plaats mensen te overtuigen. Gesprekken en informatie veranderden zijn wereldbeeld. De soldaat werd politicus. Hij ruilde zijn uniform voor een burgerpak. Hij rookt Camel, lacht vaak en heeft gevoel voor ironie en sarcasme. Hij trok met zijn vriendelijke vrouw Inna en zijn drie kinderen op campagne ; liet foto's maken van zijn bescheiden huis in Moskou en van zijn bobtail en zijn kat. Lebed is intelligent, belezen en kan zichzelf relativeren. Hij koos goede adviseurs, die de kazernepoort voor hem openzetten. Hij blijft zichzelf beschouwen als de redder van het vaderland, zonder in chauvinisme te vervallen. Want ?zuivere Russen? bestaan niet in een land waar honderd volkeren al driehonderd jaar samenleven. Op een meeting liet hij een vent die antisemitische leuzen riep aan de deur zetten. Hij werd ook hoffelijker. Jeltsin bleef niet langer de idioot die ?het land op het stuk van politiek en wetenschap in de afgrond stortte?, niet langer de brokkenmaker die ?elke minuut dat hij aan de macht blijft de ramp erger maakt.? Jeltsin werd ?een oudere man die niet al te gezond is, maar zijn werk heeft gedaan.? En nog later : ?Jeltsin is de president. Dat moeten we altijd voor ogen houden.? Maar waarom sloot hij zich niet aan bij Zjoeganov ? Die wil toch de communistische partij weer aan de macht, waarvan hij zestien jaar lid was ? Zat hij niet in het partijbestuur ? ?Ik ben die lui beu,? repliceert hij. ?In zeventig jaar hebben ze miljoenen burgers omgebracht. Dat volstaat.? Lebed wil wel een eind ?aan de tachtigjarige oorlog tussen roden en witten.? De communisten zouden beter deelnemen aan een grote coalitie. Hij parafraseert een uitspraak van de Italiaanse dichter Gabriele D'Annunzio : ?Wie niet treurt om het uiteenvallen van de Sovjetunie, heeft geen hart. Wie de Sovjetunie wil herstellen, heeft geen verstand.? Een jaar geleden verketterde Lebed een mogelijke uitbreiding van de Navo. Het opnemen van Polen in het westers bondgenootschap zou een Derde Wereldoorlog ontketenen. Rusland zou zich verdedigen tegen het gulzige Westen dat het enorme Russische territorium met zijn 150 miljoen mensen en grondstoffen wil opslokken. Maar onlangs schertste hij aan de Poolse grens : ?Over een jaar zijn we buren van de Navo. Is dat niet mooi ?? Vorige week verklaarde hij dat een uitbreiding van de Navo alleen de Navo aanging. De talsterkte van het Russisch leger moet niet meer worden opgetrokken. Nu wil hij een beroepsleger met 81 divisies, waarvan vijftien gevechts- en vijftien reservedivisies. Een zestal luchtlandingsbrigades en een luchtmacht van duizend vliegtuigen volstaan (nu vierduizend). Zo kunnen soldaten en officieren eindelijk fatsoenlijk worden betaald. Want nu is aan alles tekort : uniformen, laarzen, woningen, voedsel. Sommige garnizoenen kregen al maanden lang geen soldij. Met de hulp van stafchef Mikhaïl Kolesnikov (65), die Gratsjov vooorlopig op Defensie vervangt, kan Lebed dat soort plannen uitvoeren en de macht behouden. De betrouwbare Kolesnikov voert de tankdivisies aan, die zelfs door Amerikaanse experts worden geprezen om hun opleiding. Zijn plannen kunnen Lebed alleen populairder maken bij het leger, dat nu kampt met een recordaantal deserteurs. BANDIETEN.En welke rechtgeaarde militair heeft geen oren naar de roep om orde en tucht ? De veiligheidschef wil de alomtegenwoordige criminaliteit en corruptie te lijf en tegelijk de oorzaken ervan juridische onzekerheid en armoede. Orde en tucht zijn voor hem de levensnoodzakelijke voorwaarden die het een mens ?mogelijk maken zonder angst te leven en te werken, in de plaats van een massa bandieten en ambtenaren te moeten onderhouden.? Lebed vermoedt dat de strijd alleen gewonnen wordt via een integere politie en economische planning, waarvan hij bekent niets te kennen. Hij weet wel dat kapitalisme betere resultaten genereert dan communisme en neemt het op voor de vrije markt. Want ?de staat mag geen wolf zijn die de welvaart opvreet, maar een wolfshond die de welvaart verdedigt.? Hij denkt vanuit de praktijk : ?We bombardeerden een Russische stad, Grozny, met Russische vliegtuigen betaald door de Russische belastingbetaler. Nu vragen we de belastingbetaler om geld voor de heropbouw en voor de slachtoffers.? Dat kan het doel van de staat niet zijn. Lebed leunt aan bij het liberalisme van voormalig Brits premier Margaret Thatcher. De staat moet alleen zorgen voor sociale zaken, misdaadbestrijding, defensie, wetenschap, geneeskunde, onderwijs. De rest strijd tegen ongebreidelde seks bijvoorbeeld gaat de staat niet aan. Maar hoe het nu met de economie moet, weet de rijzende ster niet goed. Hij liet een van zijn adviseurs, een hoogleraar, een economisch programma ontwerpen. Het land dient dringend hervormd. Sinds de Sovjetunie implodeerde, ging het snel bergaf. De industriële productie ligt lam. Vooral de zware industrie en de wapenbedrijven krijgen het hard te verduren. Volgens de officiële statistieken daalt het bruto nationaal product nog steeds. Maar vanaf 1997 verandert dat, menen westerse experts. Richard Layard van de London School of Economics ontwaart in Rusland potentieel een van de snelst groeiende economieën ter wereld. Lebed gelooft dat die groei pas op gang komt in een klimaat van rust en orde. Waar de groei vandaan moet komen ? In 1995 werd 13 procent minder geïnvesteerd dan in 1994 en 66 procent minder dan in 1990. Buitenlandse investeerders dagen niet op. Omwille van de onveiligheid, maar dat kan dus worden rechtgetrokken. Hoewel, Lebed wantrouwt buitenlandse investeerders ?die zich gedragen zich als meesters in ons land.? De binnenlandse rijken nemen geen risico's. De communisten kunnen altijd terugkeren. Dus kiezen ze voor het snelle geld, niet voor productie die op termijn rendeert. Voor het eerst stegen de investeringen in de woningbouw, de investeringen in de ijzer- en staalindustrie, in de chemie en de petrochemie. De investeringen in de nauwelijks ontwikkelde lichte industrie kromp nog eens met een vijfde. De Russen kopen liever geïmporteerde producten (1.740 miljard frank in 1995) en exporteren vrijwel alleen grondstoffen (2.340 miljard frank vorig jaar). Bij die 600 miljard frank overschot op de betalingsbalans komen nog zo'n 150 miljard van het Internationaal Muntfonds, zodat de roebel eindelijk stabiel werd. De buitenlandse banken schreven 750 miljard frank Sovjet-schulden af. Dat laat voor Rusland een saldo na van 3.900 miljard frank schulden aan westerse landen. Evenveel als China aan buitenlandse investeringen binnenhaalde, zonder hulp van het Muntfonds. Dat komt, zegt Lebed, omdat in Rusland de wet van de jungle heerst. ?Schulden en lonen worden niet betaald?. RADICAAL.De Russische regering heeft 480 miljard frank deviezenreserve. Genoeg om de al maanden achterstallige lonen en pensioenen te betalen. Jeltsin beloofde die betaling in zijn campagne. Hij zou ook een tegemoetkoming voor de geldontwaarding uitbetalen. Gepensioneerden, ouder dan 80, komen als eersten aan de beurt. Ondertussen zinkt de levensstandaard. Het inkomen uit bedrijven en vermogen is ondertussen groter dan dat uit arbeid. Een primeur in de wereld. Het reële loon daalde in 1995 dan ook met een kwart. Maar de regering krijgt de gierende inflatie eindelijk onder controle. Opiniepeilingen wijzen uit dat een derde van de bevolking zich tamelijk tevreden voelt met de koopkracht, 41 procent besteedt zijn volledige loon aan levensmiddelen, een op vijf lijdt honger. Onder druk van de Wereldbank, die de broodnodige kredieten moet verstrekken, is het begrotingstekort teruggeschroefd tot drie procent van het bruto nationaal product (BNP). Daar staat tegenover dat de helft van de uitgaven niet gedekt zijn. De belastinginning kampt met een enorme achterstand. Dit jaar beloopt het geïnde belastingbedrag zo'n vijf procent van het BNP (in industriestaten is dat het dubbele). Lebed heeft daar een oplossing voor. De belastingen verminderen. ?Als een ondernemer vandaag 100 roebel verdient, moet hij daar 89 roebel belasting op betalen. Je moet idioot zijn om dan een bedrijf op te zetten. Je verdient meer met slaan, schieten en misdaad.? Hij is voor eenvoudige, snelle, radicale antwoorden. Daarmee stevent hij op het ambt van president af. Maar hij blijft voorzichtig, wetend dat militairen en politiek moeilijk samengaan. Hij roept het lot op van de tsaristische officieren die in 1825 het land wilden hervormen. Die dekabristen eindigden dood of in Siberië. Hij weet wat er na de Eerste Wereldoorlog gebeurde met de rode generaals, die de revolutie hadden beschermd, met de zegevierende generaals van Stalin na de Tweede Wereldoorlog, met de defensieminister van Chroestsjov, maarschalk Georgij Sjoekov, de held van Stalingrad, Koersk en Berlijn. Ze werden allen beschuldigd van poging tot staatsgreep en uitgeschakeld. Daarom speelt Lebed het spel niet te hoog. ?Ik was nooit de knecht van tsaren, communisten en presidenten. Die zijn vergankelijk. Ik ben de dienaar van de Russische staat en het Russische volk. Die zijn eeuwig.? In het kantoor van zijn medewerkers hangen foto's van Charles de Gaulle en Dwight D. Eisenhower. Frankrijk en de Verenigde Staten hadden een generaal als staatshoofd. Waarom zou dat niet kunnen in Rusland ? Copyright Knack/Der SpiegelEen militair houdt van orde en rust.Defensieminister Pavel Gratsjov : weg wegens corruptie.Lebed is, naast Jeltsin, de machtigste man in Moskou.