Het liefst was Rik Daems minister van Begroting geworden. Met zijn aanhoudende kritiek op de staatsrekeningen had de Leuvense liberaal vanaf de oppositiebanken in de Kamer de vorige eerste minister Jean-Luc Dehaene (CD&V) en diens minister van Begroting Herman Van Rompuy het leven zuur gemaakt. Maar het mocht niet zijn. Bij de vorming van paars-groen stak het socialistisch zwaargewicht Johan Vande Lanotte de portefeuille van begroting op zak. Daems dus naar Telecommunicatie, Overheidsbedrijven en Participaties. Telecommunicatie, dat verstond iedereen wel, de aandelenbeurzen waren er toen nog dol op. Maar overheidsbedrijven en participaties, sinds wanneer moest je daar een minister op zetten?
...

Het liefst was Rik Daems minister van Begroting geworden. Met zijn aanhoudende kritiek op de staatsrekeningen had de Leuvense liberaal vanaf de oppositiebanken in de Kamer de vorige eerste minister Jean-Luc Dehaene (CD&V) en diens minister van Begroting Herman Van Rompuy het leven zuur gemaakt. Maar het mocht niet zijn. Bij de vorming van paars-groen stak het socialistisch zwaargewicht Johan Vande Lanotte de portefeuille van begroting op zak. Daems dus naar Telecommunicatie, Overheidsbedrijven en Participaties. Telecommunicatie, dat verstond iedereen wel, de aandelenbeurzen waren er toen nog dol op. Maar overheidsbedrijven en participaties, sinds wanneer moest je daar een minister op zetten? Daems is, zo weet iedereen van zijn tv-optredens, niet altijd even bescheiden. 'Het beheer van de activa van de staat is een succes geworden', zegt hij. Zeker, Sabena is failliet gegaan, maar Belgacom is een prachtig bedrijf en ook met De Post gaat het de goede kant op. En van de vele lijken die uit allerhande kasten zijn gevallen, heeft de minister zich in het belang van de belastingbetaler ontdaan. 'Ik heb veel geld opgebracht.' Daems bloost niet. 'De manager van paars-groen' - een epitheton dat hij opgeplakt kreeg wegens zijn dure McKinsey-taal - heeft veel verkocht. Shanghai Bell Telephone Company bijvoorbeeld, waar de overheid 300 miljoen frank in had geïnvesteerd en dat voor vier miljard frank in Chinese handen overging. Bij een privébedrijf heet zo'n meerwaarde een gigantisch succes. Of de sanering van het Hypothecair Krediet, waar voor 150 miljard frank leningen met staatswaarborg in veiligheid zijn gebracht - ze worden straks met gemak aan een privékredietinstelling verkocht. Of de overdracht van het Résidence Palace voor één symbolische euro aan Europa: geen uitgaven meer voor het gebouw waar niemand iets wist mee aan te vangen. 'Waarom zijn de begrotingen vier jaar na elkaar in evenwicht? Juist, omdat hier op mijn kabinet het geld is verdiend om ze met een boni te sluiten.'Vroeger waren verschillende ministers verantwoordelijk voor de bezittingen van de staat: de ene voor De Post, de andere voor de Loterij, een derde voor Sabena... En als de bedrijven maar bleven draaien en er niet te veel werd gestaakt, was iedereen al dik tevreden. De minister van Telecommunicatie, Overheidsbedrijven en Participaties heeft bij de vorige regeringsvorming zijn eigen functie gecreëerd. 'Alle activa van de staat in één hand. In het begin begreep niemand waar ik mee bezig was. Nu beseft iedereen dat bij de versnippering en de verwaarlozing in het verleden veel geld verloren is gegaan. Het actieve beheer heeft een groot strategisch-economisch belang: begrotingsevenwicht en schuldafbouw. Als dat geen grote verandering is.' Het departement van Financiën is gevolgd en richtte een dienst voor het beheer van activa op, net zoals er al lang een dienst voor de passiva bestaat. Maar het is natuurlijk mogelijk dat het verenigde activamanagement bij de nieuwe regeringsvorming uiteenspat. Rik Daems zou het betreuren. Het nieuwe politieke akkoord moet volgens hem nog verder gaan, met de NMBS erbij. De spoorwegmaatschappij bleef inderdaad ressorteren onder minister van Mobiliteit en Vervoer Isabelle Durant (Ecolo). Vriend en vijand zijn het erover eens dat zij een verre van foutloos parcours heeft afgelegd. 'Ik deel in de klappen omdat de mensen denken dat ik er als minister van Overheidsbedrijven verantwoordelijk voor ben.' Daems bestempelt het NMBS-verlies van één miljard euro in één jaar als gigantisch. 'Ik zou het beter hebben gedaan dan Durant.' De spoorwegmaatschappij heeft drie en een half jaar verloren. Ze had al lang moeten zijn omgevormd, zoals De Post die klaar staat om op de geliberaliseerde markt straks een industriële partner in huis te nemen. 'Ik had de logistieke dochter ABX al in 1999 afgesplitst en Etienne Schouppe had het bedrijf mogen leiden. ABX brengt de spoorwegen niets bij, pakjes met een bestelwagen rondrijden schept geen synergie met het treinverkeer. Een wereldspeler willen worden vanuit het kleine België is niet erg rationeel. Misschien was ABX als autonome onderneming niet zo'n debacle geworden. Het had in elk geval niet zulke zware financiële gevolgen gehad voor de NMBS. Als Durant had gedaan wat ik bij De Post heb gerealiseerd, dan was er niet dat miljard verlies vandaag.'Dat is een mooi verhaal, maar Rik Daems lag wel zelf voortdurend onder vuur. 'Dat is waar. Ik roeide tegen de marktstroom in en kreeg op mijn donder. Maar nu mijn gelijk bewezen is, volgen geen felicitaties.' De minister trekt het dossier-Belgacom open, waar de staat de helft plus één aandeel bezit. Iedereen, de banklui niet in de laatste plaats, zaten op zijn nek omdat hij de telecomgroep niet naar de beurs wilde brengen. Zijn argumenten luidden dat de overheid dan haar meerderheidsbonus zou hebben verloren, de macht dus om in België een telecomactiviteit te verankeren rond Belgacom. De beursgang zou in de toen goeie jaren de overheid een smak geld hebben opgebracht. Maar de huidige beursmalaise zou de privéaandeelhouders een groot stuk van hun investering hebben gekost - een verkapte belasting. Anderzijds voorspelden analisten dat de nieuwe mobiele telefoonlicenties tot 300 miljard frank konden opbrengen. Daems haalde slechts achttien miljard binnen. In het parlement kreeg hij te horen, zelfs van vrienden, dat hij het geld weggooide. Als Belgacom 60 in plaats van 6 miljard frank had moeten betalen voor de UMTS, dan zou het vandaag kreunen onder de schulden. Om de toekomst van het autonome overheidsbedrijf te vrijwaren, trok Daems uiteindelijk ook de stekker uit de muur voor de overnamegesprekken met KPN. KPN is vandaag doodziek, Belgacom kerngezond. Sabena is het andere uiterste. 'Het faillissement van de luchtvaartmaatschappij zal mij altijd achtervolgen. Ik heb er zelf onder geleden, het gaat uiteindelijk om vele mensen. Het was een slechte erfenis uit het verleden. Vorige regeringen hadden de macht weggegeven, maar de schulden behouden. Toen Swissair zich in Frankrijk en Duitsland vergaloppeerde en het nieuwe bestuur niet correct handelde, was het voor Sabena afgelopen.' In Leuven woont Daems tussen de ex-Sabeniens. Hij gelooft dat velen voor hem zullen stemmen. 'Piloten en cabinepersoneel hebben veel verloren. Maar mensen van de gronddiensten, die gemakkelijk een nieuwe baan vonden, bedanken mij voor het stevige sociaal akkoord.' Voor de liberale excellentie is Sabena een politieke les: staat, hou je niet met de economie bezig. Ook het Berlaimontgebouw leert dat de overheid beter haar handen van de economie kan afhouden. Ze moet geen dingen doen die ze niet kan. 'Het Europese hoofdkwartier was een van de grote "lijken uit de kast". Zeven, acht opeenvolgende ministers hebben het dossier verknoeid, een financieel drama stormde op ons af.' De asbestverwijdering kostte vijf keer meer dan geraamd. Op een bepaald ogenblik waren er nog maar drie arbeiders aan het werk, naast 600 advocaten. 'Ik heb moeten vechten om de Europese Commissie aan boord te houden. Het symboolgebouw is gered, zonder meerkosten.' In eenzelfde elan heeft Daems het Rijksadministratief Centrum in Brussel verkocht, asbest inbegrepen. Geen risico meer voor de belastingbetaler, geen geruzie meer tussen de federale en regionale regeringen. Het is niet eens zeker dat daar over enkele jaren nog ambtenaren zullen zitten. Dat hoeft voor Daems ook niet. Hij wordt het nooit moe zijn nieuwe filosofie over de huisvesting van de ambtenaren en de turnaround van de Regie der Gebouwen te herhalen: vroeger moest de Regie kantoorgebouwen bouwen, nu zorgt zij voor goede huisvesting voor de ambtenaren, in gebouwen die niet noodzakelijk van de overheid zijn. 'Nog veel ambtenaren werken in schandalige omstandigheden. De overheid heeft geen geld om zelfs maar het normale onderhoud van zijn gebouwen te verzorgen. Daardoor is gedurende tientallen jaren veel waarde verloren gegaan.' Gezagsgebouwen, die kent de overheid wél. 'Het nieuwe gerechtsgebouw in Antwerpen wordt voor de stad en de regio de grootste economische stimulans van de laatste honderd jaar. Het wordt een architecturaal symbool, zoals de Schelp in Sydney, een kwart van de stad zal zich daaromheen ontwikkelen.'O ja, sinds de overgang van zijn partijgenoot Jaak Gabriëls van de federale naar de Vlaamse regering anderhalf jaar geleden, is Rik Daems ook minister van kleine en middelgrote ondernemingen. Met veel plezier overigens, hij leeft en denkt als een zelfstandige. Hij regelde het statuut van de meewerkende echtgenote en verbeterde de sociale zekerheid. 'Het lot van de zelfstandige is vandaag een politiek thema. Een zelfstandige ondernemer is nu even belangrijk als een loontrekkende, dat is nooit eerder zo geweest. Een volgende regering zal niet anders kunnen dan die rit verder te rijden.'Guido Despiegelaere