Het is een heerlijk gevoel even boven het peil van amusement of dromerige melodieënzaligheid uit te komen. Dat gevoel kon iedereen de voorbije weken ervaren bij de uitvoering van het muzikaal volksdrama "Chovansjtsjina" van Modest Moessorgski in De Munt. Een spirituele sauna. Deze productie was een herneming uit begin '96, nu tweeënhalf jaar geleden. Toen werd iedereen vooral aangegrepen door het hartbrekende slot van de opera: een collectieve zelfmoord door verbranding, godzijdank nobel en waardig in beeld gebracht. Geen dolle vuurzee, wat overigens visueel helemaal niet nodig is omdat het eigenlijke effect uit de muziek zelf opstijgt. Het is een scène van godsdienstig fanatisme, even tijdloos als eigentijds. Hier in het libretto van Moessorgski en zijn vriend Vladimir Stasov zijn het de Raskol'niki, de Oud-Gelovigen. Maar onbewust dwalen je gedachten naar gebeurtenissen uit het eigen recente verleden. Naar Jim Jones die in '78 samen met 914 vol...

Het is een heerlijk gevoel even boven het peil van amusement of dromerige melodieënzaligheid uit te komen. Dat gevoel kon iedereen de voorbije weken ervaren bij de uitvoering van het muzikaal volksdrama "Chovansjtsjina" van Modest Moessorgski in De Munt. Een spirituele sauna. Deze productie was een herneming uit begin '96, nu tweeënhalf jaar geleden. Toen werd iedereen vooral aangegrepen door het hartbrekende slot van de opera: een collectieve zelfmoord door verbranding, godzijdank nobel en waardig in beeld gebracht. Geen dolle vuurzee, wat overigens visueel helemaal niet nodig is omdat het eigenlijke effect uit de muziek zelf opstijgt. Het is een scène van godsdienstig fanatisme, even tijdloos als eigentijds. Hier in het libretto van Moessorgski en zijn vriend Vladimir Stasov zijn het de Raskol'niki, de Oud-Gelovigen. Maar onbewust dwalen je gedachten naar gebeurtenissen uit het eigen recente verleden. Naar Jim Jones die in '78 samen met 914 volgelingen zelfmoord pleegde in de jungle van Guayana. Of naar de Branch-Davidian-sekte van David Koresh, nog maar vijf jaar geleden in het Texaanse Waco. In Chovansjtsjina gaat het ook over zo'n fenomeen, maar de gedrevenheid is niet identiek: de Oud-Gelovigen waren bijzonder vreedzaam. Zij wezen enkel de hervormingen af die in de zeventiende eeuw door patriarch Nikkon in de Russisch-orthodoxe kerk werden doorgevoerd. Ze wilden de oude liturgie behouden. Hun enige fout was dat zij de staat van tsaar Peter de Grote zagen als het rijk van de antichrist. Daarom maakten de regeringstroepen jacht op hen en moesten zij verdwijnen. Zijzelf gaven tenslotte de voorkeur aan zelfverbranding, liever dan te knielen voor de "dienaren van de duivel". Het is historisch allemaal juist. De Oud-Gelovigen bestaan overigens nog met ruim drie miljoen aanhangers in Rusland. Ze heten nu Popovski en hebben het stalinisme overleefd. Kwam in '96 vooral die autodafe eigentijds over, nu zat er een andere actuele dimensie bij ingekleurd: de crisis in het huidige Rusland die heus niet alleen maar economisch is. Deze opera gaat over een gelijkaardige machtsstrijd, rivaliserende personages en fracties, ideologische conflicten, scheefgetrokken sociale verhoudingen, nationalisme en het afweren van vreemde invloeden. "Vreemd" voor de Oud-Gelovigen was alles wat "westers" heette. Nu zouden ze er ook "Amerikaans" bij kunnen zetten. O vadertje Rusland...DE SLAVISCHE ZIELDe geschiedenis herhaalt zich. Een zo volledige en complete kunstvorm als de opera kan niet naast het wereldgebeuren, noch naast het menselijke lot en de menselijke emoties kijken. Chovansjtsjina in elk geval stemt tot nadenken, ook al heeft Moessorgski zelf het niet zo bedoeld. Hij wilde een drieluik componeren waarvan het derde, na Boris Godoenov en Chovansjtsjina, de Revolte van Poegatsjov zou heten: een trilogie over een brok Russische geschiedenis. Bij zijn dood in 1881 was enkel Boris Godoenov afgewerkt. Chovansjtsjina - wat zoveel betekent als "de toestanden van de Chovanski's" - bleef onvoltooid en Poegatsjov een vaag project. Van Chovansjtsjina had hij wel een bijna afgewerkte versie voor piano klaar. Anderen zorgden later voor een orkestratie. Eerst Rimski-Korsakov en later Ravel en Stravinsky. Het lukte niet zo best. Tot Dmitry Sjostakovitsj tussen 1939 en 1959 eindelijk een orkestversie schiep met veel respect voor het origineel. Het is deze orkestratie die ook in de Munt wordt gebruikt (met een slot van J. David Jackson). Uitermate geslaagd. Het is een opera geworden waarbij je meer dan eens een krop in de keel krijgt en natte ogen, meegesleept door het gebeuren, de Slavische ziel en de wonderlijke muziek. Wat was er nu zo goed aan de uitvoering in De Munt? Wel, alles. Of bijna alles. Wat eventueel zwakker genoemd kan worden (zoals enkele inzetten en een figuur als Anne Bolstad in de rol van Emma), verbleekt. Je vergeet het door de hoge kwaliteit van het geheel: de gedreven directie van Shao-Chia Lü, de sublieme regie van Stein Winge, de ronduit pakkende koren voorbereid door Renato Balsadonna, en topvertolkingen zoals van Elena Zaremba als Marfa, van Willard White als Ivan Chovanski en van de heerlijke bas Anatolij Kotscherga als sekteleider Dosifej. Het is jammer dat dit operahoogtepunt maar zeven keer op de affiche stond. Het is ook jammer dat veel operaliefhebbers er niet in slaagden een plaatsje te krijgen. Daarom deze tip: de volgende Muntproductie is die van een van de grootste èn heerlijkste opera's die er bestaan, namelijk "Le nozze di Figaro" van Wolfgang Amadeus Mozart. Antonio Pappano dirigeert, de regie is van Christof Loy en de cast oogt prachtig. "Le nozze di Figaro" is in de eerste plaats zo beroemd door de briljante muziek. Maar niet alleen dààrdoor: in dit werk uit 1786 was Mozart gerijpt tot een muziekdramatisch componist, die supergeniaal zijn figuren tot leven weet te brengen en scènes schrijft die Jan en Alleman aanspreken. "Voi, che sapete": als u even twijfelt over welke Mozartopera het gaat. De première is op 6 oktober aanstaande; daarna volgen nog elf opvoeringen. Na deze schitterende start met Chovansjtsjina belooft ook deze "bruiloft" een waar artistiek festijn te worden. Probeer er bij te zijn. Dadelijk bellen dus. De voorhang is opgegaan. Het spel kan beginnen. 02/229.12.11. Of de site: www.demunt.beFons de Haas