"Damiaan" - pardon "Father Damien" - had het paradepaardje van de Vlaamse beeldindustrie moeten worden: een grootschalige Vlaams-Nederlandse coproductie met internationale allure, geschreven door een befaamd Angelsaksisch scenarist ( John Briley), geregisseerd door een bekende naam in het art-house circuit (de Australische filmer Paul Cox), volledig gedraaid op de historische locatie op Molokai (Hawaï), met naast de echte melaatsen bekende acteurs ( Kris Kristofferson, Peter O'Toole, Derek Jacobi, Sam Neill, Leo McKern) in de bijrollen. De grootheidswaanzin kostte ook stukken van mensen: het budget wordt op 365 miljoen frank geraamd. Waarvan 150 miljoen afkomstig is van particuliere beleggers, een unicum in de Vlaamse filmerij. Om de distributierechten te verwerven, werd ook bioscoopgigant Kinepolis Group bereid gevonden zwaar in de productie (dertig miljoen naar verluidt) te investeren.
...

"Damiaan" - pardon "Father Damien" - had het paradepaardje van de Vlaamse beeldindustrie moeten worden: een grootschalige Vlaams-Nederlandse coproductie met internationale allure, geschreven door een befaamd Angelsaksisch scenarist ( John Briley), geregisseerd door een bekende naam in het art-house circuit (de Australische filmer Paul Cox), volledig gedraaid op de historische locatie op Molokai (Hawaï), met naast de echte melaatsen bekende acteurs ( Kris Kristofferson, Peter O'Toole, Derek Jacobi, Sam Neill, Leo McKern) in de bijrollen. De grootheidswaanzin kostte ook stukken van mensen: het budget wordt op 365 miljoen frank geraamd. Waarvan 150 miljoen afkomstig is van particuliere beleggers, een unicum in de Vlaamse filmerij. Om de distributierechten te verwerven, werd ook bioscoopgigant Kinepolis Group bereid gevonden zwaar in de productie (dertig miljoen naar verluidt) te investeren. Het drama dat de film zo schrijnend ontbeert (zie kader), ontbrak alvast niet achter de schermen: "Father Damien" heeft bewogen productieperikelen achter de rug die er - alle verhoudingen in acht genomen - de "Heaven's Gate" of "Waterworld" van de Vlaamse film van maken. Eerst was er de strijd tussen de rivaliserende Damiaanprojecten. Gelukkig zijn we aan de Amerikaanse versie met Robin Williams (gegroeid uit het Damiaanproject van Stijn Coninx) ontsnapt. Uiteindelijk won de Damiaanproductie van Tharsi Vanhuysse het pleit, maar al tijdens de opname ging de bedrijfsleider van ERA-Films zwaar in de clinch met regisseur Paul Cox ("Man of Flowers", "A Woman's Tale"), ruzie die tijdens de afwerking op de spits werd gedreven. Cox verloor uiteindelijk alle controle over de postproductie: de film werd achter zijn rug drastisch ingekort, opnieuw gemonteerd en van een andere soundtrack voorzien - vreselijk slecht gebruikte muziek van Wim Mertens. Resultaat: Cox wil met de film die vanaf deze week in onze bioscopen draait niets te maken hebben en vertikte het dan ook om vorige week naar de wereldpremière in Metropolis te komen. Het in de film aloude conflict tussen artisticiteit en rendabiliteit? We gingen het Cox (58) zelf vragen. De in Nederland geboren regisseur verdeelt tegenwoordig zijn tijd tussen Melbourne en Arnhem en draait binnenkort in Antwerpen enkele flashbacks voor zijn nieuwste film "Innocence". Meteen daarna begint hij aan zijn "Nijinski"-project, gebaseerd op de dagboeken van de goddelijke danser.Waarom hebben we u in Antwerpen niet gezien op de wereldpremière van uw eigen film?Paul Cox: Omdat "Father Damien" niet langer mijn film is. De film werd me tijdens de montage uit handen genomen. Alhoewel ik er niet achter kan staan, wens ik de film toch het beste toe. Ik wil zeker het mogelijk succes niet in de weg staan, maar het zou hypocriet geweest zijn om de feestelijke première bij te wonen. Voor mij valt er niets te vieren! Ik hoop oprecht dat de film toch een publiek vindt, alleen wil ik niet dat mijn naam eraan verbonden wordt. Als de producenten mijn naam willen exploiteren, is dit hun zaak. Maar ik distantieer me met klem van hun versie. Mocht ik het geld hebben, dan zou ik mijn eigen versie uitbrengen.Wanneer zijn de problemen begonnen?Cox: Van bij het begin waren er problemen bij de vleet omdat we nooit op dezelfde golflengte zaten. De producer had een totaal andere film voor ogen. De versie die nu in de bioscoop draait, is zeker niet de film die ik heb gemaakt. De muziek van Wim Mertens die er in aller ijl werd bijgesleurd, heb ik bijvoorbeeld nooit gehoord. De producer heeft zich de film volledig toegeëigend, maar intussen is het wel mijn reputatie die op het spel staat en niet de zijne. De machtige producer die de arme regisseur zijn film afpakt, het lijkt wel Hollywood?Cox: Het was veel erger dan Hollywood. De meest afschuwelijke ervaring van mijn leven. Wat een onvergetelijke belevenis had moeten zijn, werd een ware nachtmerrie. Voor mij had deze Damiaanfilm een uitzonderlijk verrijkend avontuur moeten worden. Gezien mijn katholieke opvoeding in Nederland, was Damiaan een jeugdheld van me. Ik ben altijd door hem gefascineerd geweest en heb me met hart en ziel in dit filmavontuur gestort. En ik voel me diep gekwetst door wat er is gebeurd. Mijn hart bloedt als ik eraan terugdenk. Werd u niet ontslagen tijdens de opname?Cox: Ze hebben geprobeerd, maar gelukkig hebben de vakbonden zich daartegen verzet. Ook de leprapatiënten, wier vertrouwen ik gewonnen had, hadden het niet geslikt dat ik door de producer aan de kant werd gezet. Er wordt beweerd dat Stijn Coninx al klaar stond om u te vervangen?Cox: Dat zou me niet verwonderen. Ik vind trouwens dat Stijn de film had moeten maken. "Daens" was een prima film. Toen "Father Damien" me werd aangeboden, heb ik aanvankelijk geweigerd en stelde ik Stijn voor. Maar dat kon toen niet omwille van die ruzie over het concurrerend project. De producers die mij kozen, hebben zich vergist. Ze hadden iemand moeten inhuren die "Father Damien" zou opnemen als een banale tv-film, want zo hebben ze de film ook willen monteren. Op zeker ogenblik heb ik zelfs een proces aangespannen omdat ze achter mijn rug de film al aan het monteren waren, zonder rekening te houden met het plan dat ik had uitgestippeld met de cutter, met wie ik al vaker heb samengewerkt. Het ging om kleine zaken die echter voor mij heel belangrijk waren. Naar verluidt stond het scenario van John Briley ook niet helemaal op punt, ging het slechts om een tweede versie die duidelijk nog moest worden bijgeschaafd?Cox: Het is altijd moeilijk om met zekerheid te zeggen of een script echt af is. Ik vond het draaiboek van Briley wel werken. Soms was het een beetje te veel Hollywood, maar het was lang geen kwaad scenario. Wat was er fout met uw montage? Was uw versie dan te lang?Cox: Mijn versie was niet zoveel langer, mijn film had gewoon een andere polsslag. Ze hebben er de ziel uit weggesneden. Ik ben de eerste om toe te geven dat film groepswerk is. Ik kan alleen films maken met de hulp van vrienden. Ik juich elke inbreng toe, maar niet van mensen die zich blind staren op commerciële aspecten. De wijzigingen werden aangebracht om de lieden te behagen die geld in de film gestopt hebben. Ik betwijfel of dat een correcte manier van werken is. Ik heb te veel respect voor de toeschouwer om te geloven dat je er alleen komt door platte commerciële toegevingen te doen. Ik betwijfel ook of deze zogezegde commerciële ingrepen de film echt geschikter maken voor een breder publiek. "Father Damien" had een goede film kunnen worden, maar mijn werk werd gewoon tijdens de montage aan diggelen gegooid. Neem nu het einde: voor hij sterft, heeft Damiaan een droom waarin alle gebeurtenissen op Molokai nog even de revue passeren. Hoe pathetisch! Kalaupapa is een bijzonder mooie plek, zeker niet de hel op aarde. Voor mij was het landschap van dit onherbergzaam schiereiland een van de protagonisten van de film. De relatie tussen Damiaan en zijn natuurlijke omgeving was heel belangrijk, maar ook die dimensie van landschapsbeleving is uit de film verdwenen. Ze hebben er gewoon de poëzie uitgehaald.Met "ze" bedoelt u producer Tharsi Vanhuysse?Cox: Jawel. Er viel met die man gewoon niet te werken. Toen hij de film achter mijn rug liet monteren, voelde ik me verraden, de enige met wie ik nog kon praten was Godfried Van de Perre (initiatiefnemer van de film, red.). Vanhuysse weet hoe hij het geld moet bijeenbrengen, hoe hij zo'n productie van de grond moet krijgen, wat lang niet makkelijk is. Maar uiteindelijk maken wij, de regisseur samen met de acteurs, de film en niet hij. Er zit heel weinig evolutie in het personage van Damiaan?Cox: In mijn versie was hij een veel sterkere figuur en zag je zijn geleidelijke evolutie van gedreven zendeling tot kwetsbare mens. Ik ben zeker geen onvoorwaardelijke bewonderaar van missionarissen die ook veel zaken vernietigd hebben. Damiaan was natuurlijk geconditioneerd door de katholieke kerk, maar geleidelijk zag je van onder zijn soutane ook een zelfstandig denkende en voelende mens te voorschijn komen. Volgens de katholieke kerk was hij alleen gemotiveerd door zijn geloof, maar ik denk dat hij ook uit humanitaire overwegingen handelde. Hij geloofde in de waardigheid van de mens tout court en uiteindelijk stelde hij het welzijn van de melaatsen boven de wetten van de kerk. Waarom komen we zo weinig te weten over de achtergrond van Damiaan?Cox: Daar zou je inderdaad meer moeten van zien. Ik drong erop aan om flashbacks in te lassen. Vooral naar het einde van zijn leven had je Damiaans jeugdherinneringen moeten zien, in plaats van dit resumé van zijn verblijf op Molokai. Dat had veel kunnen verduidelijken, alhoewel Damiaan natuurlijk ook een product van zijn tijd blijft, toen mensen zich voor hun geloof blindelings in het avontuur stortten. Bewaart u dan alleen maar slechte herinneringen aan de film?Cox: Zeker niet! Gelukkig waren er ook onvergetelijke momenten. Het was een voorrecht om te mogen werken met de weinige leprapatiënten die nog op het eiland leven. Zij hebben ons ontzettend geholpen en hadden het volste vertrouwen in ons. Precies ook daarom is wat er nu met de film gebeurt zo pijnlijk. Patrick Duynslaegher