De piraterij buiten de kust van Somalië zou bijna doen vergeten dat de situatie rond de Hoorn van Afrika gevaarlijker is aan land dan op zee. Ook de afgevaardigde van het Hoog Commissariaat voor de Vluchtelingen (UNHCR) voor Somalië opereert sinds midden vorig jaar noodgedwongen vanuit Nairobi in Kenia. 'Midden 2008 werd het hoofd van de VN-organisatie voor ontwikkelingssamenwerking (UNDP) in Mogadishu gedood en het hoofd van ons kantoor werd ontvoerd', zegt de Peruaan Guillermo Bettocchi. 'Het VN-hoofdkwartier in New York besloot toen om iedereen uit Somalië weg te halen. Het was echt te gevaarlijk geworden. Alleen de mensen die aan levensreddende programma's werken, zijn gebleven: water, voedseldistributie, sanitaire voorzieningen. De VN hebben een knipperlichtsysteem, met fasen om aan te duiden hoe gevaarlijk een land is. Voor Mogadishu geldt de hoogste fase: fase 5. Bagdad heeft fase 4.'
...

De piraterij buiten de kust van Somalië zou bijna doen vergeten dat de situatie rond de Hoorn van Afrika gevaarlijker is aan land dan op zee. Ook de afgevaardigde van het Hoog Commissariaat voor de Vluchtelingen (UNHCR) voor Somalië opereert sinds midden vorig jaar noodgedwongen vanuit Nairobi in Kenia. 'Midden 2008 werd het hoofd van de VN-organisatie voor ontwikkelingssamenwerking (UNDP) in Mogadishu gedood en het hoofd van ons kantoor werd ontvoerd', zegt de Peruaan Guillermo Bettocchi. 'Het VN-hoofdkwartier in New York besloot toen om iedereen uit Somalië weg te halen. Het was echt te gevaarlijk geworden. Alleen de mensen die aan levensreddende programma's werken, zijn gebleven: water, voedseldistributie, sanitaire voorzieningen. De VN hebben een knipperlichtsysteem, met fasen om aan te duiden hoe gevaarlijk een land is. Voor Mogadishu geldt de hoogste fase: fase 5. Bagdad heeft fase 4.' Naar aanleiding van de donorconferentie voor Somalië eind april in Brussel kwam Guillermo Bettocchi de Europese Unie informeren over de toestand in het Afrikaanse land. Zijn boodschap? 'Dat Somalië er al sinds de val van dictator Mohamed Siad Barre in 1991 op achteruitgaat, maar dat de humanitaire situatie nog nooit zo slecht is geweest als de voorbije twee jaar. Zeker een miljoen mensen zijn uit Mogadishu weggevlucht. Ze leven nu in erbarmelijke omstandigheden, mede door de aanhoudende droogte. En omdat de situatie zo gevaarlijk is, kunnen hulporganisaties de vluchtelingen nauwelijks bereiken.' Toch ziet Bettocchi lichtpunten, zeker op het politieke vlak. De Ethiopische troepen die twee jaar geleden op verzoek van de Amerikanen hielpen om de Unie van Islamitische Rechtbanken uit Mogadishu te verjagen, hebben zich uit het land teruggetrokken. Er trad in januari een nieuwe regering van nationale eenheid aan, die wordt geleid door de gematigde moslim Sharif Sheik Ahmed van de Alliantie voor een nieuwe bevrijding van Somalië (ARS). Het is al de 15e poging sinds 1991 om een nationale regering te vormen, maar dit keer maakte ze volgens Guillermo Bettocchi echt een kans. 'We zien dat mensen geleidelijk naar huis terugkeren, hoewel de toestand zich daar nog niet echt toe leent. Er zijn geen basisvoorzieningen, er is geen infrastructuur. De gevechten met de Ethio-piërs hebben vernield wat nog niet kapot was. Wij zijn ook bezig onze aanwezigheid weer op te bouwen, maar het blijft gevaarlijk. Het is nog altijd niet mogelijk om vrij in de stad te bewegen of om mensen te ontmoeten. De nieuwe president heeft de sharia ingevoerd, en dat is een maatregel die de bevolking vertrouwen schenkt. De moslimwet moet nu worden omgezet in ook internationaal acceptabele, seculiere wetteksten die door rechtbanken kunnen worden toegepast. Deze regering staat in ieder geval open voor dialoog met de oppositie. Het verzet is nog sterk. Na het vertrek van de Ethiopiërs ligt nu de strijdmacht van de Afrikaanse Unie onder vuur. Die is er nochtans om de Somalische instellingen te verdedigen.' De Somaliërs zijn het geweld beu, denkt Bettocchi. Somalië staat volgens hem op een kruispunt. Het is belangrijk dat er nu positief wordt gereageerd. 'Als deze regering de juiste steun krijgt, neemt de kans toe dat het land voor het eerst in lange tijd een einde kan maken aan de chaos. Er is in Somalië niets meer over van wat je de overheidsvoorzieningen zou kunnen noemen. Omdat de instellingen al zo lang niet meer werken, kregen jonge Somaliërs ook niet de mogelijkheid om zich voldoende te scholen en functies in het staatsapparaat op te nemen. De hele sociale structuur van het land moet van de grond af worden heropgebouwd. Ik merk hier in Brussel en op andere plaatsen alvast dat de internationale gemeenschap zich betrokken voelt.' De hulporganisaties vinden het resultaat van de donorconferentie voor Somalië twee weken geleden bemoedigend. Er werd ruim 200 miljoen dollar verzameld. Dat bedrag zal in de eerste plaats worden gebruikt voor de opleiding van leger en politie om de veiligheid te verbeteren. Bettocchi: 'Het is een opmerkelijk gebaar voor een land dat zo lang vergeten is. Maar je hebt een veiligheidsapparaat nodig dat de kant van de burgers kiest. Dat hen beschérmt in plaats van aanvalt. Hoe veiliger het land, hoe meer mensen we met de hulporganisaties kunnen bereiken. En hoe meer mensen naar hun steden en dorpen terugkeren. De burgeroorlog in Somalië stoppen, is niet genoeg. We moeten het land daarna ook weer op gang krijgen.' Somalië moet bovendien rekenen met twee regio's die zich zo goed als afgescheurd hebben van de rest van het land. 'Je kunt Somaliland en Puntland niet over dezelfde kam scheren', vindt Bettocchi. 'Puntland heeft zich nooit onafhankelijk verklaard. Het wil een autonoom statuut, maar het is bereid om deel uit te maken van een federale Somalische staat. De eerste minister in de huidige regering komt uit Puntland. Somaliland heeft zich wel onafhankelijk verklaard. Het brak al kort na de val van Siad Barre met de rest van het land. Het wordt nog door niemand erkend. Of zulke erkenning er komt, hangt ook van de buurlanden af. Ik weet het niet. Er woedt momenteel een fel politiek debat, want binnenkort worden er in Somaliland weer verkiezingen gehouden.' In Somaliland en Puntland is het in elk geval veiliger dan in het centrum en het zuiden van Somalië. De UNHCR ziet vluchtelingen liever daar een onderkomen zoeken, dan dat ze het risico lopen om in de handen te vallen van mensensmokkelaars. Bettocchi: 'Voor alle duidelijkheid: wij moedigen niemand aan om waar ook naartoe te gaan. We zien dat veel mensen proberen om met bootjes de Golf van Aden over te steken naar Jemen. Dat is een gevaarlijke onderneming die veel vluchtelingen het leven kost. Maar veel Somaliërs zijn zo wanhopig dat ze alles willen riskeren om een normaal leven te kunnen leiden. Liever verdrinken bij een poging om weg te komen, dan in hun eigen dorp sterven van honger.' Ook VN-afgevaardigde Bettocchi heeft overigens de indruk dat de piraten ervoor hebben gezorgd dat de internationale gemeenschap weer aandacht opbrengt voor de problemen van het land. 'De piraterij is niet meer dan de uitdrukking van de wetteloosheid in het hele land', zegt Bettocchi. 'Op zee worden schepen gekaapt, aan land worden mensen geterroriseerd. Gedood, gegijzeld voor losgeld. Vrouwen worden verkracht. De piraterij is in die zin niet meer dan een symptoom, maar ze heeft inderdaad de aandacht van de buitenwereld getrokken. Zonder de piraten was die steun er misschien niet geweest.' Zijn Somalische vissers piraten geworden omdat hun visgronden door grote Azia-tische visfabrieken worden leeggevist? Bettocchi: 'Ze gebruiken dat excuus graag. Of dat ze zich verzetten tegen het dumpen van giftig afval voor de Somalische kust. Ik weet niet of het zo'n vaart loopt. Het kan de piraterij in ieder geval nooit goedpraten.' Ondertussen patrouilleren er oorlogsbodems van de VS en de NAVO in de Golf van Aden en de Indische Oceaan. Ook Belgische koopvaardijschepen nemen straks soldaten aan boord om zich tegen de piraten te beschermen. Guillermo Bettocchi vraagt zich af of dat niet overdreven is. De piraterij zou in elk geval niet de eerste zorg mogen zijn: 'Bovenal moet de toestand aan land worden aangepakt. De oplossing van het probleem ligt aan land, niet op zee.' DOOR HUBERT VAN HUMBEECK